بۇل – تىڭ ءارى ويلاندىراتىن سۋرەت. ونى قازىر جۇيەلى جوبالاردى باستاعان وزبەك جاديتتەرىن ء(جاديت – پاتشالىق رەسەي تۇركى-مۇسىلماندارى بىلىمىندەگى جاڭاشىلدىق) زەرتتەۋ ورتالىقتارى مەن ءوزىمىزدىڭ «Qyr balasy» قورى جاريالاعان ماتەريالداردان كورۋگە بولادى. بۇل فوتو گەرمانيادا 20-جىلداردىڭ باسىندا تۇسىرىلگەن. تىڭ ەكەنىن – ورتاسىندا عازىمبەك ءبىرىمجان باستاعان الاش زيالىلارىنىڭ ەكىنشى تولقىنى وكىلدەرى تۇرعانى, ال ويلى ەكەنىن – ورتالىق ازيا جاس وقىعاندارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە ەكى بويجەتكەنىنىڭ بەينەسى حاتتالىپ قالعانى اڭعارتادى. ءبارىنىڭ جۇزىنەن زيالىلىق ەسەدى.
ءيا, بۇل – بۇگىنگى بىزدەگى حالىقارالىق «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ارعى باستاۋى. 1922 جىلى تۇركىستاننىڭ تۇرار رىسقۇلوۆ, بۇحارانىڭ (ول كەزدە بولەك رەسپۋبليكا) فايزوللا حوجاەۆ سىندى قايراتكەرلەرى اقىلداسا كەلە, تۇركىستاننان – 16, بۇحارادان – 46, حورەزمنەن 2 شاكىرتتى بەرلينگە وقۋعا جىبەرەدى. «نەگە بىرىنەن كوپ, بىرىنەن از؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى دا ايقىن – ءبارىن بولىنگەن قارجى كولەمى شەشكەن. باتىس بىلىمىنە ۇمتىلۋشىلاردىڭ ساپاسىن ءبىزدىڭ عازىمبەك بىرىمجانعا قاراپ-اق ايتۋعا بولادى. ول بۇعان دەيىن ورىنبور رەالدى ۋچيليششەسى مەن ساگۋ-دىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىندە وقىپ, «اقجول» گازەتىندە قىزمەت ىستەگەن. جالپى, قازاقتان 5 جىگىت باردى دەلىنەدى. ولاردىڭ تورتەۋى: عازىمبەك ءبىرىمجان, داموللا بيتىلەۋ ۇلى, ءابدىراحمان مۇڭايتپاس ۇلى, تەمىربەك قازىبەك ۇلى. مىنا سۋرەتتە وسىنىڭ ۇشەۋى (عازىمبەك, ابدىراحمەن, تەمىربەك) تۇر.
وزبەك اعايىندار مىنا فوتوداعى ءوز ازاماتتارىنىڭ كوبىن ءبىرشاما بايىپتاپ جازا باستادى. قاتارىنان وزا تۋعان تۇركىستاندىق ەكى قىز – حايىرنيسا ءماجيتحانوۆا مەن ءماريام سۇلتانوۆا ەكەنى دە ءمالىم.
تۇركىستان مەن بۇحارادان بارعاندار بىزدە قات ماماندىقتارعا تۇسكەن. مىسالى, ع.ءبىرىمجان اۋىلشارۋاشىلىق ۋنيۆەرسيتەتىنە قابىلدانعان. سۋرەتتەگى بيكەشتەردەن حايىرنيسا مەن ءماريام دارمشتاتتا پەداگوگيكا ماماندىعىن مەڭگەرىپتى. ءماريام بۇعان دەيىن تاشكەنت پەن ورىنبوردا وسى باعىتتا (تاتارشا ورتا ارناۋلى ءبىلىم) وقىپتى. ەڭ ايانىشتىسى, بۇلار ەلگە كەلە سالا قۋعىندالعان. ءتىپتى لايىقتى قىزمەت تە بەرىلمەگەن. 1938 جىلى ءبىرى اتىلىپ, ءبىرى ۇزاق جىلعا سوتتالادى. جالپى, بۇل سۋرەتتەگىلەردىڭ كوبى دەرلىك ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن.
ايتقاندايىن, 1923 جىلى ت.رىسقۇلوۆ گەرمانياداعى جەرلەس ستۋدەنتتەرگە كومەك كورسەتۋگە بەرلينگە ارنايى بارادى. قايراتكەردىڭ وسى ساپارىنا 20 مىڭ التىن اقشا (2 مىڭ چەرۆونەتس) بولىنگەن ەكەن. سوندا «تۇرار ونى قالاي جۇمساعان؟» دەيسىز عوي. ستۋدەنتتەردىڭ كەڭسەسىن ۇستاۋ شىعىندارىنا, كىتاپتارى مەن كەڭسە زاتتارىنا, ءبىر بولىگىن ەلدەگى وقۋ ورىندارى ءۇشىن قاجەتتى ميكروسكوپ الۋعا, قينالعان جاستاردىڭ جەكە قاجەتتەرىنە جۇمساپتى. ءبىر قىزىق دەرەك: قايراتكەر ستۋدەنتتەرمەن, وقۋ ورىندارى باسشىلارىمەن كەزدەسۋىن حاتتاۋ ءۇشىن فوتوگراف پەن كينووپەراتور جالداعان. كەيىن وسى قارجىدان پالە ىزدەۋشىلەر دە شىققان. بۇل ساپاردىڭ ماڭىزى – قانشا باقىلاۋ قويىلسا دا, ت.رىسقۇلوۆتىڭ ەميگراتسيا وكىلدەرىمەن كەزدەسۋى دەر ەدىك... قايراتكەر وسى ساپارىنىڭ رەسمي بولىگى تۋرالى كەزىندە ماقالا دا جازعان (رىسكۋلوۆ ت. ناشي ستۋدەنتى ۆ گەرماني // گازەتا «تۋركەستانسكايا پراۆدا», 2.12.2023, № 257).
سابىر ءشارىپ