تارازدا اەس سالۋ بويىنشا جاريا تالقىلاۋ ءوتتى

ەلىمىزدە اتوم ەلەكتر ستانتسياسى سالىنا ما؟ ونىڭ ەل ەكونوميكاسىنا, قورشاعان ورتاعا تيگىزەر اسەرى قانداي؟ تارازدا وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە وتكەن جاريا تالقىلاۋدا سالا ماماندارى وسى سۇراقتاردى كوتەردى.

بۇدان بۇرىن اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ مەن اتوم ەلەكتر ستانتسياسىن سالۋ جايىندا قوعامدىق كەزدەسۋلەر بىرنەشە وڭىردە ۇيىمداستىرىلعان بولاتىن. ماقساتى – اەس تۋرالى جان-جاقتى اقپارات بەرۋ, تۇرعىنداردىڭ پىكىرىن ەستۋ, ولاردىڭ كوكەيكەستى ساۋالدارىنا جاۋاپ بەرۋ.

جاريا تالقىلاۋعا وبلىستىق جانە تاراز قالالىق قوعامدىق كەڭەستىڭ, ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى, ساياسي پارتيالار فيليالدارىنىڭ توراعالارى, وبلىستىق جانە تاراز قالالىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم جانە باق وكىلدەرى, ەتنومادەني بىرلەستىك باسشىلارى, بەلسەندى جاستار, وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ عالىمدارى مەن ستۋدەنتتەرى, ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ ماماندارى شاقىرىلدى.

اتوم ەلەكتر ستانتسياسى – ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ كوزى. ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگى – مەملەكەت ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ جانە تۇرعىنداردىڭ ساپالى ءومىرىنىڭ كەپىلى. قازاقستاندا اتوم ەلەكتر ستانتسياسىن سالۋ ماسەلەسىن ەنەرگەتيكتەر بىرنەشە جىلدان بەرى تالقىلاپ كەلەدى.

كەزدەسۋ بارىسىندا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى, «قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى, يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى ەلىمىز ءۇشىن اتوم ەلەكتر ستانتسيالارىنىڭ قاجەتتىلىگى, اەس سالۋدىڭ ارتىقشىلىقتارىن, زاماناۋي اتوم ەلەكتر ستانتسيالارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى, ولاردىڭ  جۇمىس ىستەۋ پرينتسيپتەرى جانە اتوم ەلەكتر ستانتسيالارىنىڭ قورشاعان ورتاعا جانە ادام دەنساۋلىعىنا اسەر ەتۋ دەڭگەيى تۋرالى اقپاراتتى ءبولىستى. سونداي-اق اتوم سالاسىنىڭ ماماندارى جاھاندىق اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ جاعدايىمەن جانە زاماناۋي قاۋىپسىز يادرولىق تەحنولوگيالار ارقىلى قازاقستاننىڭ ەنەرگيا تاپشىلىعىن ازايتۋ جوسپارلارى تۋرالى ايتا كەتتى.

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ماماندارىنىڭ سوزىنشە, جىل سايىن ەلىمىزدە ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن قاجەتتىلىك 3 پايىزعا ءوسىپ جاتىر. سول سەبەپتى باسقا كورشىلەس مەملەكەتتەرگە تاۋەلدى بولىپ قالماس ءۇشىن, ءوز ەلىمىزدە اەس سالۋ كەرەك.

«جىل ساناپ ەلدە ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن قاجەتتىلىك ارتىپ كەلەدى. الداعى 10 جىلدان كەيىن بىزگە ەلەكتر قۋاتىن قوسىمشا ارتتىرۋ كەرەك بولادى. قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ كومىرتەگىسىز ەنەرگەتيكاعا كوشۋ باعىتى, سونداي-اق ەلىمىزدە شيكىزات پەن وندىرىستىك بازاسىنىڭ بولۋى, رەسپۋبليكادا اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن بارىنشا ءتيىمدى جاعداي جاسايدى», دەپ اتاپ ءوتتى ءوز سوزىندە ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى اتوم ەنەرگەتيكاسى جانە ونەركاسىپ دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى گۇلميرا مۋرسالوۆا.

اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى «جاسىل» ەنەرگيا كوزى بولىپ سانالادى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قۋاتى 1000 مۆت اتوم ەلەكتر ستانتسياسىنىڭ جۇمىسى جىل سايىن پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن 4 ميلليون تونناعا ازايتادى. سونىمەن قاتار اتوم ەنەرگەتيكاسى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى جانە دە ساباقتاس سالالاردا جۇمىس ورىندارىن قامتاماسىز ەتەدى.

«حالىق اراسىندا اەس جايىندا ءتۇرلى پىكىر قالىپتاسقان, كوبىسى ونى ەكولوگياعا جانە ادام دەنساۋلىعىنا قاۋىپتى دەپ ويلايدى. اتوم ستانتسياسىنىڭ جىلۋ ەلەكتر ستانتسياسىنان ايىرماشىلىعى بىرەۋ عانا. جىلۋدا كومىر قازاندىعى بولسا, اتومدا يادرولىق رەاكتور تۇرادى. اتوم ستانتسياسى سۋدى كوپ پايدالانادى, زياندى قالدىقتارى كوپ دەگەن ۋاجدەردىڭ بارلىعى شىندىققا جاناسپايدى. اەس-كە قاراعاندا جىلۋ ەلەكتر ستانتسياسىنان بولىنەتىن زياندى قالدىق الدەقايدا كوپ. سوندىقتان اتوم ەنەرگەتيكاسى جاسىل ەنەرگيا كوزدەرىنە جاتادى», دەدى ءوز سوزىندە اسۋان سيابەكوۆ, «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى» كومپانياسىنىڭ باس ينجەنەرى.

ال ەلىمىزدە اەس سالىنعان كۇندە دە, كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ, بۇل سالاعا جاۋاپتى بولا الاتىن مامان بار ما دەگەن ساۋالعا يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى سايابەك ساحيەۆ جاۋاپ بەردى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, اتوم سالاسى ەلىمىز ءۇشىن تاڭسىق دۇنيە ەمەس. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ اتوم ونەركاسىبىندە 20 مىڭنان استام ادام جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ ىشىندە 15 مىڭى نەگىزگى وندىرىستىك پەرسونال. سونداي-اق ونداعان جىلدار بويى تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق پەن يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا كوپتەگەن ماماندار جۇمىس ىستەيدى. اتوم ەلەكتر ستانتسيالارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا الەمدىك دەڭگەيدەگى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرى جاپونيا, فرانتسيا جانە باسقا دا يادرولىق عالىمدارىمىز ىنتىماقتاساتىن ەلدەردىڭ بىرقاتار يننوۆاتسيالىق اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى جوبالارىندا ەسكەرىلگەن.

«قازاقستاندا اەس سالۋ جونىندەگى تالقىلاۋلار مەن ءارتۇرلى پىكىرتالاستار اياسىندا ەلىمىزدىڭ اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋداعى وراسان زور تاجىريبەسىن اتاپ ءوتۋ ماڭىزدى, ماسەلەن يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى نەگىزىندە 57 جىل بويى سسر-ق (قازاقستاندىق سۋ-سۋلى رەاكتورى) تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى, بۇل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جالعىز ستاتسيونارلىق, كوپ ماقساتتى (ىرگەلى, قولدانبالى زەرتتەۋلەر, مەديتسينالىق جانە ونەركاسىپتىك راديويزوتوپتى ونىمدەردى ءوندىرۋ بويىنشا) زەرتتەۋ رەاكتورى, ول قازاقستاندا اەس سالۋ ءۇشىن قاراستىرىلىپ جاتقان رەاكتورلاردىڭ تۇپنۇسقاسى», دەپ اتاپ ءوتتى س. ساحيەۆ.

اەس سالۋ ماسەلەسى بويىنشا جۇرتشىلىقتىڭ ۇستانىمىن انىقتاۋ ماقساتىندا وتكىزىلگەن كەزدەسۋ اياسىندا تۇرعىندار جان-جاقتى پىكىر ايتىپ قانا قويماي, اتوم ەنەرگەتيكاسى تۋرالى تولىعىراق تۇسىنىك الۋعا, ماماندارعا سۇراقتار قويۋعا مۇمكىندىك الدى.