بيىل وبلىستىق «اقتوبە» گازەتى عاسىر بيىگىن باعىندىرىپ وتىر. رەسپۋبليكاداعى بايىرعى ءارى تانىمال باسىلىمداردىڭ بىرىنە اينالعان گازەتتىڭ تامىرلى تاريحى, جەمىستى جولى, يگەرگەن بەلەستەرى بار.
الاشتىڭ ايبىنى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «گازەت – حالىقتىڭ كوزى, قۇلاعى ءھام ءتىلى» دەپ ايتقانىنداي, «اقتوبە» گازەتى دە ءوزىنىڭ عاسىرلىق بەلەسىندە وسى قاعيداتتى بەرىك ساقتاپ, ۇستانىمىنان اينىعان ەمەس.
بۇگىنگى وبلىستىق باسىلىمنىڭ ءىزاشارى «كەدەي» گازەتىنىڭ العاشقى سانى 1924 جىلى 7 ماۋسىمدا وقىرمانعا جول تارتتى. گازەت باستاپقىدا اپتاسىنا ءبىر رەت, ەكى بەت بولىپ جارىق كورىپ تۇردى. باسىلىمدا العاشقى ساندارىنان باستاپ «قازاقستاندا», «ەلدەن», «جاستار تۇرمىسى», «تەلەگراممالار», سونداي-اق «ىشكى حابارلار», «سىرتقى حابارلار» ايدارلارى تۇراقتى كورىنىس تاپتى. بۇدان باسىلىمنىڭ جۇرتشىلىقتى اقپاراتتاندىرۋ باعىتىن ۇستانعانىن اڭعارۋعا بولادى.
ەگەر شەجىرەگە ۇڭىلەتىن بولساق, باسىلىمنىڭ تاريحى تومەندەگىشە ورنەكتەلەر ەدى:
1924 جىلى 7 ماۋسىمدا – گازەتتىڭ تۇڭعىش سانى توتە جازۋمەن (اقاڭ ءالىپبيى) «كەدەي» دەگەن اتپەن جارىققا شىقتى. تارالىمى – 600 دانا.
1930 جىلى تامىز ايىندا وكرۋگتەر مەن ۋەزدەردىڭ ورنىنا اۋداندار ۇيىمداسقاندا «كەدەي» گازەتى «العا» بولىپ وزگەردى. تارالىمى – 400–500 دانا.
1932 جىلى 13 ناۋرىز – وبلىس قۇرىلىپ, گازەتتىڭ اتى اۋەلى «سوتسيالدىق جول», سوسىن «سوتسياليستىك جول» بولىپ وزگەردى. تارالىمى – 6000–10000 دانا ارالىعىندا.
1962 جىلى ولكە قۇرىلۋىنا بايلانىستى گازەتتىڭ اتاۋى «باتىس قازاقستان» بولىپ وزگەردى.
1965 جىلى گازەت وبلىستىق دەڭگەيدەگى «كوممۋنيزم جولى» اتاۋىمەن شىقتى.
1990 جىلى 12 قازاندا وبلىستىق گازەت «اقتوبە» اتاۋىن يەلەندى.
«كەدەي» العاش شىعا باستاعاننان حالىقتىڭ ساۋاتىن اشۋعا, مادەنيەتكە ۇيرەتۋگە, جاڭا زاماننىڭ باعىت-باعدارىن جۇرتشىلىق ساناسىنا سىڭىرۋگە ۇمتىلعان سالماقتى باسىلىم بولعانى اڭعارىلادى. ەل جاڭالىقتارىمەن قاتار سول زاماننىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرى – ءبىلىم الۋعا شاقىرۋ, ايەل تەڭدىگى سەكىلدى تاقىرىپتار تۇراقتى تۇردە جازىلىپ وتىرعان. گازەتكە جاڭا لەپ الا كەلگەن باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى جيەنعالي تىلەپبەرگەنوۆ «وقشاۋشا» دەگەن ايدار اشىپ, سول ايدار جۋرناليستەردىڭ ەركىن شىعارماشىلىعىنىڭ مىنبەرىنە اينالعان. ءتىل عىلىمىنىڭ تەوريالىق نەگىزىن قالاعان عالىم قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ, ەلدىڭ باس گازەتى «ەڭبەكشى قازاقتان» كەلگەن كەنجەعالي ءابدۋلليننىڭ كەسەك ويلى ماقالالارى گازەتتىڭ ىرگەتاسى اۋەلدەن-اق مىقتى قالانعانىن كورسەتەدى.
«كەدەي» گازەتى رەداكتسياسىنىڭ تۇڭعىش جاۋاپتى حاتشىسى بولعان كەنجەباي نازارالين كەيىنگى تۇستا ءبىر ەستەلىگىندە بىلاي دەپ جازىپتى: «كەدەي» گازەتىنىڭ ءبىرىنشى سانى 1924 جىلدىڭ جازىندا جارىق كوردى. تىرناقالدى ءنومىردىڭ ءوزىن ازەر دەپ شىعاردىق. ويتكەنى ول كەزدە ءبىلىمدى جۋرناليستەر, ءارىپ تەرۋشىلەر جانە باسپاحانا قىزمەتكەرلەرى جوق بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە قازاق تىلىندەگى ارىپتەر جەتىسپەي, قازاننان الدىردىق. تاجىريبەسىزدىكتەن دە تاياق جەدىك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, گازەت ءىسىنىڭ الىپپەسىن رەداكتسيادا جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ ۇيرەندىك».
«كەدەي» گازەتى باسقارماسىنىڭ اتىنان «تىلشىلەر نە جازۋ كەرەك؟», «تىلشىلەر! شارۋا نەنى اڭىز قىلادى, جازىڭدار!» دەگەن سياقتى نۇسقاۋلار ۇنەمى بەرىلىپ وتىرعان. جانۇزاق جانىبەكوۆ «كەدەي» گازەتىن 1926–1929 جىلدار ارالىعىندا باسقارعان تۇستا باسىلىم باعىتىن ءبىرشاما ايقىنداپ, جۋرناليستەر دە جازۋ ماشىعىنا توسەلەدى.
قازاقتىڭ كورنەكتى ءجۋرناليسى ءابدۋالي قاراعۇلوۆتىڭ 1967 جىلى جازىلعان ەستەلىگى بىلاي ورىلەدى: «…قازاقستاندا وبلىستار قۇرىلدى. وسىعان بايلانىستى «العا» گازەتى 1932 جىلى ناۋرىز ايىنىڭ ورتا كەزىندە «سوتسيالدىق جول» دەگەن جاڭا اتپەن وبلىستىق گازەت بولىپ قايتا قۇرىلدى. بۇل – بۇرىنعى وكرۋگتىك «كەدەي» گازەتىنىڭ «العا» بولعاننان كەيىنگى ءۇشىنشى اتاۋى. بۇل كەزدە رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى ەداۋىر ءوستى. مەنىڭ ۇلەسىمە اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگى ءتيدى. رەداكتور باستاعان وننان استام ادام ەكى بولمەدە ورنالاستىق.
1934 جىلى ارميا قاتارىنان ورالىپ, گازەتتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولىپ ىستەدىم دە, 1936 جىلدىڭ تامىز ايىندا الماتىعا اۋىستىم. ول كەزدە گازەت رەداكتورى مەڭەتاي جاقسىلىقوۆ ەدى. مەن حاتشىلىق جۇمىستى كارىم ەرجانوۆقا تاپسىردىم».
بۇل ەستەلىكتەر بىزگە وبلىستىق گازەتتى شىعارۋداعى العاشقى تالپىنىس پەن قيىندىقتى انىق اڭعارتادى. بايقاعانىمىزداي, سول تۇستا گازەتتىڭ باستى مىندەتتەرى قاتارىندا, ياعني كوتەرۋگە ءتيىس تاقىرىپتارى اياسىندا – اۋىلداردى كەڭەستەندىرۋ, پارتيا مەن ۇكىمەتتىڭ ساياساتىن قالىڭ بۇقاراعا ءتۇسىندىرۋ, بايلار يەمدەنىپ كەلگەن شابىندىقتاردى جالشى-باتىراقتارعا ءبولىپ بەرۋ, قوسشىلار وداعىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ, ايەل تەڭدىگى جانە مەكتەپتەر جەلىسىن كوبەيتۋ ماسەلەلەرى قوزعالدى.
گازەتتىڭ العاشقى ساندارىنان اۆتورلار توبى قالىپتاسا باستاعانى بايقالادى. قازاق وقىعاندارى ىشىنەن بەلگىلى زاڭ قىزمەتكەرى مىرزاعۇل اتانيازوۆ, جازۋشى جيەنعالي تىلەپبەرگەنوۆ, ءتىل مامانى قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ, حالىق اقىنى اكىمالى قارجاۋوۆ «كەدەي» گازەتىنىڭ شتاتتان تىس تىلشىلەرى رەتىندە باسىلىم جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاستى.
وبلىس وڭىرىندەگى وركەندى وزگەرىس, ەكونوميكالىق ىلگەرىلەۋ, يندۋستريالىق دامۋى گازەتتىڭ باستى تاقىرىبىنا اينالدى. ماسەلەن, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ الدىندا وڭىردە بوي كوتەرگەن ءوندىرىس الىپتارى – «العا» حيميا كومبيناتى, اقتوبە فەرروقورىتپا قۇرىلىسى زاۋىتتارىنىڭ العاشقى قادامدارى تۋرالى وقىرمانعا جۇيەلى حابارلانىپ تۇردى. گازەتتە قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنىڭ تۇلعاسى ايشىقتالىپ كورىندى. اتاقتى تارى ءوسىرۋشى شىعاناق بەرسيەۆتىڭ ءىس-تاجىريبەسى باسىلىمدا كەڭىنەن ناسيحاتتالدى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قالام يەلەرىنە دە جوعارى جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەدى. بىرقاتار بەلسەندى جۋرناليستەر سول كەزدە قولدارىنا قارۋ ۇستاپ, مايدانعا اتتاندى. ولاردىڭ قاتارىندا ەسىمدەرى ەلگە تانىلىپ ۇلگەرگەن ابدوللا ەرنازاروۆ, احمەت ەسكەندىروۆ, قونىسباي ەرعارين سىندى جۋرناليستەر بار ەدى. ەل قورعاۋ جولىندا قازا تاپقان وسى ەرلەردىڭ ەسىمى گازەت تاريحىندا ماڭگى ساقتالادى.
سوعىستان كەيىن شارۋاشىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋ, تىڭ يگەرۋ, باسقا دا كۇردەلى ماسەلەلەر وبلىستىق باسىلىمنىڭ تۇراقتى تاقىرىبىنا اينالدى.
وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىندا گازەتتىڭ كادرلار قۇرامى جاڭارىپ, قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن جاس ماماندارمەن تولىعىپ, وزگەرىستى كەزەڭدى باستان وتكەردى. بۇعان بىرنەشە وبلىستىڭ بىرىگىپ, ولكە قۇرىلۋى دا اسەرىن تيگىزدى. سول كەزدە «ولكەلىك» دەگەن اتاۋىمەن شىققان «باتىس قازاقستان» گازەتىنىڭ وقىرماندارى بۇرىنعىدان كوبەيە ءتۇستى. گازەت باسشىلىعى ءوز ورتالارىنا شتاتتان تىس اۆتورلار قۇرامىن نىعايتۋعا ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرىن, ەڭبەك ادامدارىن كوبىرەك تارتا باستادى. ولكەلىك گازەتتىڭ 400-گە جۋىق تۇراقتى اۆتورى, 700-دەن استام اۋىل-سەلو ءتىلشىسى بولۋى – وسىنىڭ ايعاعى. سونداي-اق اۋدانداردا جەرگىلىكتى تىلشىلەر پوستى قۇرىلدى. اقتوبە قالاسىندا اۋىل-سەلو تىلشىلەرىنىڭ سلەتى وتكىزىلدى.
وبلىستىق باسىلىم ءوزىنىڭ سول قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىندە بۇكىلوداقتىق حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسىنىڭ ارناۋلى ديپلومدارىمەن, كسرو جۋرناليستەر وداعىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالدى.
1974 جىلى وبلىستىق گازەتتىڭ شىعا باستاعانىنا 50 جىل تولۋىنا وراي جانە باسىلىمنىڭ «وبلىس ەڭبەكشىلەرىنە كوممۋنيستىك تاربيە بەرۋ, ولاردى شارۋاشىلىق جانە مادەني قۇرىلىستىڭ مىندەتتەرىن ورىنداۋعا جۇمىلدىرۋ جونىندەگى جەمىستى جۇمىسى ءۇشىن» قوعامدىق-ساياسي ومىردەگى بەلسەندى قىزمەتى باعالانىپ, ەڭبەك ۇجىمى «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
مۇنىڭ بارلىعى سايىپ كەلگەندە العاشقى قادامنان باستالعان ىزدەنىستىڭ, ىلگەرىلەۋدىڭ جەمىسى ەدى. وسى ورايدا گازەتتىڭ العاشقى بۋىن باسشىلارى ابدوللا جانىبەكوۆ, كەنجەعالي ابدۋللين, تۋمىش سارقوجاەۆ, مەڭەتاي جاقسىلىقوۆ, مۇقسىم قوبداباەۆ, قۇباش قوجامۇراتوۆ, سماعۇل مۇقاشەۆتىڭ ەسىمدەرىن بۇگىن دە قۇرمەتپەن اتاپ, ەسكە الامىز.
وبلىستىق گازەتتە ەلگە تانىمال كوپتەگەن اقىن-جازۋشىنىڭ قولتاڭباسى قالدى. ولاردىڭ قاتارىندا دەگدار اقىن قۋاندىق شاڭعىتباەۆ, تانىمال قالامگەرلەر مۇحتار قۇرمانالين, تابىل قۇلياسوۆ, توبىق جارماعامبەتوۆ, قۇرال توقمىرزين, قاجىعالي مۇقانبەتقاليەۆ, ەسەنباي دۇيسەنباەۆ, مەيىرحان اقداۋلەت ۇلى, سەرىكقالي بايمەنشە بار.
وبلىستىق گازەتتىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندە باسىلىمدا جۋرناليستەردىڭ قۋاتتى تولقىنى قىزمەت اتقاردى. ولاردىڭ پروبلەمالىق ماقالالارى, ويلى وچەركتەرى, سەمسەر ءتىلدى فەلەتوندارى ءتىپتى رەسپۋبليكالىق گازەتتەردە دە جاريالاندى. بىرقاتارىنىڭ كىتاپتارى جارىق كوردى.
نۇرقايىر تەلەۋوۆ وبلىستىق گازەتتى 1965–1992 جىلدار ارالىعىندا باسقاردى. ودان كەيىنگى جىلداردا قۋانىش تەكتىعۇلوۆ, يدوش اسقار, ءامىر ورالباي, قاسىمجان بايساداقوۆ, باۋىرجان وتەۋليەۆ باسىلىم تىزگىنىن ۇستادى.
گازەتتە 60-جىلداردان بەرى قارايعى كەزەڭدە مۇرات نۇرتاەۆ, تاڭاتار شاڭباتىروۆ, كادىرباي بەكماعامبەتوۆ, تولەمىس مەڭدىعاليەۆ, تورەبەك دوسقاليەۆ, سمات قابىلباەۆ, زەينوللا قۇلجانوۆ, مارات مىرزاعۇلوۆ, اكىمجان ورالباەۆ, ساعىمباي سەمباەۆ, سەكسەنباي ك ۇلىمبەتوۆ, قۋانىش ءالجانوۆ, امانقوس ورىنعالي ۇلى, ساتىپالدى ساۋىرباەۆ, ساعىندىق نيانقۇلوۆ, تاعى باسقا اعا بۋىن جۋرناليستەر ءونىمدى ەڭبەك ەتتى.
«اقتوبە» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقارعان حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ەرتاي اشىقباەۆ «قۇرمەت» وردەنىمەن, جۋرناليستەر جاقسىلىق ايجانوۆ, نۇرمۇحانبەت دياروۆ «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالدى.
وبلىستىق «اقتوبە» گازەتى قازىرگى ۋاقىتتا «اقتوبە مەديا» جشس قۇرامىندا بىرنەشە باسىلىممەن قاتار جاڭا ۋاقىت تالابىنا ساي قىزمەت ەتەدى. بۇل رەتتە وقىرماندارمەن بايلانىستى نىعايتا ءتۇسۋ, جۇرتشىلىق قاجەت ەتەتىن كۇن تارتىبىندەگى كوكەيكەستى ماسەلەلەردى كوتەرۋ سياقتى مىندەتتەر العا قويىلعان. بۇگىنگى كۇنى ون بەس مىڭعا جۋىق تارالىممەن شىعىپ تۇرعان باسىلىمدا بۇرىنعى قىزمەت اتقارعان قالام يەلەرى قالىپتاستىرعان يگى ءداستۇر, ىزگىلىكتى مۇراتتار ساباقتاستىعىن تاۋىپ كەلەدى.
بۇگىندە وبلىستىق باسىلىمدار جاڭا كەزەڭگە اياق باستى. ۋاقىت تىنىسىن تاپ باسىپ سەزىنۋ, اقپارات انىقتىعى مەن شىنايىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ەڭ باستىسى ادال كوڭىلدى وقىرمان ويىنان شىعۋ, سەنىمىنە يە بولۋ – گازەت جۋرناليستەرىنىڭ باستى مىندەتىنە اينالدى.
«اقتوبە» گازەتى ءوزىنىڭ 100 جىلدىعى مەرەكەسى قارساڭىندا ء«جۇز جىل جىلناماسى» ايدارى اياسىندا وقىرمانعا وتكەن كەزەڭنىڭ ەستەلىگىن ۇسىنىپ وتىر. سونداي-اق ناق وسى ء«جۇز جىل جىلناماسى» اتاۋىمەن ەلىمىزدىڭ العاشقى استاناسى ورىنبورعا, ودان كەيىنگى ورتالىعىمىز بولعان قىزىلورداعا (اقمەشىتكە), الماتىعا, بۇگىنگى ەلوردامىز — استاناعا ارنايى ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرۋ جوسپاردا تۇر.
...بەلگىلى اقىن ەسەنباي دۇيسەنباەۆتىڭ وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن ءوزىنىڭ ۇشقان ۇياسىنا ارناپ:
«اقتوبە» بوپ تىرەپ قازىر ات باسىن,
ايقارا اشتىڭ ءاربىر ۇيدىڭ قاقپاسىن.
باي بوپ, بارشا مۇراتىڭا جەتكەيسىڭ,
قايتا «كەدەي» اتانۋدان ساقتاسىن!»
– دەپ اقجارما تىلەگىن ءبىلدىرۋى بۇگىنگى باعىتىمىزبەن, ىلگەرى ۇستانىمىمىزبەن ۇندەس كەلەدى.
بايىرعى باسىلىمنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي تاياۋدا اقتوبەلىك الپينيستەر ارنايى ساپارعا شىعىپ, تيان-شانداعى التۋس شىڭىنا «اقتوبە» گازەتىنىڭ تۋىن تىگىپ قايتتى. بۇل عاسىرلىق تاريحقا اياق باسقان گازەت جۋرناليستەرى ءۇشىن تاريحي وقيعا ىسپەتتى بولدى.
راۋكەن وتىنشين,
«اقتوبە مەديا» جشس ديرەكتورى