سەمەيدەگى «ساتباەۆشىلدىق»

الاش تۇلعالارىن جاۋاپ­تى قىزمەتتەن الۋ, وقۋ-اعارتۋ جۇ­مىسىنا ارالاستىرماۋ, ولار­عا قارسى قۋعىن-سۇرگىن ەرەكشە قارقىن العان 1927 جىلى ابىكەي زەيىن ۇلى ساتباەۆ پەدتەحنيكۋم ديرەكتورلىعىنان بوساتىلدى. الايدا ول جاستار اراسىنا الاش يدەياسىن تاراتىپ, ولاردان وتانشىل ازاماتتار دايارلاۋ باعىتىنداعى جۇمىسىن جالعاستىرا بەردى. ءابدىراحمانوۆ, مۋسين, بەگالين, ۇزاقوۆ, باسقا دا سەمەي جاس­تارى ەلدەگى ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىن ابىكەي ساتباەۆ­پەن كەڭەسە وتى­­رىپ شەشتى. ديرەك­تور­لىق قىزمەتكە دەيىن دە وبلىستىق زەمستۆو باسقارماسىنىڭ وقۋ ءبو­لى­مىن, گۋبەرنيالىق وقۋ بولى­مىن­دەگى قازاق مەكتەپتەرى ءبولى­مىن باسقارعان, مۇعالىمدەر سەميناريا­سىندا ساباق بەرگەن ءا.ساتباەۆقا قازاق بالالارىنىڭ مەكتەپكە تارتىلۋى, قاجەتتى وقۋلىق قۇ­رال­دا­رى­مەن قامتىلۋى سياقتى ءبىلىم سالاسىنداعى اسا كۇردەلى ماسەلەلەر جاقسى تانىس بولاتىن.

پەدتەحنيكۋم جاستارى ءا.سات­باەۆ­­تىڭ كەڭەسىمەن گۋبەر­نيا­­لىق اتقارۋ كوميتەتىنە, گۋبەر­نيالىق حالىق اعارتۋ مەكە­مەلەرىنە بارىپ, جاس­تاردى وقۋعا ورنالاستىرۋدى تالاپ ەتتى. دەمونستراتسيا ۇيىم­داستىرىپ, گۋبەرنيالىق اتقا­رۋ كومي­تەتىنىڭ توراعاسى دوسوۆقا, گۋبەر­نيالىق حالىق اعارتۋ مەكە­مە­سى­نىڭ باسشىسى سەيدالينگە, گۋبەرنيالىق حالىق اعارتۋ مەكەمەسىنىڭ ءبولىم باسشىسى ءامىرجان سىدىقوۆقا ءوز تالاپ-تىلەكتەرىن ءبىلدىردى.

ابىكەي ساتباەۆ جانە احمەت بايتۇرسىن ۇلى. قىزىلوردا. 1927 جىل اقپان

بۇل ءىستىڭ باسى-قاسىندا بول­­عان مۇقان ءابدىراحمانوۆ – ابىكەي ساتباەۆتىڭ شاكىرتى. ول 1901 جىلى قارا­عاندى وبلىسى بۇرىنعى قارقارالى وكرۋگى قۋ اۋدانىنىڭ 3-اۋىل­ىندا تۋعان.

ارعى اتالارى اقمولا گۋبەر­نياسىن مەكەن ەتكەن تەكتى اۋ­لەتتەن. اتاسى كەنەسارى با­تىردىڭ دوسى, ءوزى دە باتىر بولعان كىسى. ناعاشىلارى قويان­دى جارمەڭكەسىن ۇيىمداس­تى­رۋشىلاردىڭ ءبىرى, اتاقتى باي-كاسىپكەر, اعارتۋشى-مەتسەنات, الاش قوزعالىسىنىڭ كورنەكتى وكىلى حاسەن اقاي ۇلى, بەلگىلى اقىن شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى دا اناسى جاعىنان تۋىس.

بك(ب)پ قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ف.گولو­ششەكين قازان توڭكەرىسى قازاق اۋلىنداعى الەۋمەتتىك-ەكو­نو­مي­كالىق قاتىناستاردى بۇزبادى, توڭكەرىس «اۋىلدىڭ جانىنان قۇيىنداي وتە شىقتى-مىس» دەپ كورسەتتى. اۋىلدى كەڭەستەندىرۋدى, ەگىندىك جانە شابىندىق جەرلەردى قايتا ءبولۋدى جانە باسقا شارالاردى اۋىلداعى توڭكەرىستىڭ العاشقى نىشاندارى عانا دەپ ءبىلدى. پاتريارحالدىق-فەودالدىق قاتىناستار مەن رۋشىلدىق قال­دىق­تاردىڭ ىقپالىن اسىرا كور­سەتتى. بۇل پىكىرلەر ولكەلىك پارتيا كونفەرەنتسيالارىنىڭ, بك(ب)پ قازاقستان ولكەلىك كوميتە­تى­نىڭ 20-جىلداردىڭ ەكىنشى جار­تى­سىن­دا بولعان بىرقاتار پلەنۋم­ىنىڭ شەشىمدەرىنەن دە ورىن الدى.

1927–1928 جىلدارى قازاق­ستان­دا قارقىندى جۇرگىزىلگەن ءىرى بايلاردى تاركىلەۋ, ۇجىمداستىرۋ كەزىندە مۇقان ءابدىراحمانوۆ, باسقا دا جاستار توپ قۇرىپ, كەڭەس­تىك بيلىكتىڭ اسىرا سىلتەۋ ساياساتىنا قارسى تۇردى. مۇقاننىڭ ءوزى اتا-اناسىنىڭ بولشەۆيكتەردەن كورگەن قىسىمى مەن قورلىق, زورلىعى تۋرالى: «مەنىڭ اكە-شەشەم باي بولعانىمەن, ولاردىڭ بارلىق مالىن العاشقى ءبولى­نىس (1919–1920, 1921), ەت دا­يىنداۋ (1926–1929), سالىق سالۋ كەزىندە بيلىك يەمدەنگەن. بيلىكتىڭ بارلىق ارەكەتى مەنىڭ وعان دەگەن وشپەندىلىگىمدى تۋدىردى, مەن ونى جەك كورە باستادىم. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, بيلىككە دەگەن اشۋىم ءالى دە بار», دەپ جازدى.

ابىكەي زەيىن ۇلى ساتباەۆ (1881-1937) – سەمەي پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىنىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى, الاش ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا قاتىسۋشى

مۇقان ءابدىراحمانوۆ, باسقا دا جاستار بيلىكتىڭ قازاق بايلارىنا قارسى قولدانىپ وتىرعان مال-مۇلكىن تارتىپ الۋ, جەر اۋدارۋ ناۋقاندارىنىڭ قاتەلىگى جونىندە ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزدى. گۋبكوم, گوركوم, باسقا دا كەڭەس مەكەمەلەرىنەن كەلگەن بەلسەندى كوممۋنيستەر سەمەي جاستارى توبىن كونتررەۆوليۋتسيالىق-ۇلتشىل دەپ اتاپ, جاستاردى «ساتباەۆشىلدىقپەن» ايىپتادى. مۇقان ءابدىراحمانوۆ, تولەۋجان مۋسين, ساپارعالي بەگا­ليندى تەحنيكۋمنان, كومسومول قاتا­رى­نان شىعارۋ تۋرالى قاۋلى قابىل­داندى.

قازاقستان ولكەلىك پارتيا كو­مي­تەتىن ف.گولوششەكين باسقار­عان 1925–1933 جىلداردا قازاقستاندا «جىك­شىلدىك», «ۇلتشىلدىق» ۇرا­نى ۋشىققان جانە ولاردى جازالاۋ جالپى سيپات العان كەسىرلى كەزەڭ بولعانى بەلگىلى. «ساتباەۆ­شىل­دىقتى» ايىپتاۋ الاش زيالىسى ابىكەي ساتباەۆتىڭ شاكىرتتەرىن قۋعىنداۋ ماقساتىندا جاسالدى. «ساتباەۆشىلدىق», «سادۋاقا­سوۆ­شىل­دىق», «قوجانوۆشىلدىق», تاعى باسقا «شىلدىقتار» ف.گولو­ششە­كين باستاعان كوممۋنيست بەل­سەن­دىلەردىڭ ۇلتتىق باعىتتاعى قا­زاق ينتەلليگەنتسياسىمەن كۇرەس ءادىسى بولاتىن.

1926 جىلدىڭ قاراشا پلە­نۋ­­مىندا قازاق زيالىلارىنا قارسى شابۋىلىن ورىستە­تە تۇسكەن ف.گولوششەكين الاشور­دا­لىقتاردىڭ ەكى بۋىنىن انىق­تاپ: «الاشوردالىقتار تۋرا­لى ايتقاندا ءبىز شاتاسىپ ءجۇرمىز. الاشوردالىقتاردىڭ ەكى ءتۇرى بار: ەسكى باسشىلارى مەن الاشوردالىقتاردىڭ جاڭا بۋىنى. بۇلاردىڭ ءوزارا ۇلكەن ايىرماشىلىقتارى بار. ەگەر ءبىز ەسكى تارتىپتەگى الاش­وردا­لىق­تاردى الساق, ماعان ولاردىڭ وتكەندە بىردەمەسى بارداي كورى­نەدى. ولار وتكەن ۋاقىتتا, قازاق بول­مىسىندا رەۆوليۋتسيونەر, بۋر­جۋازيالىق رەۆوليۋتسيونەرلەر بولدى. ال جاستاردا ول جوق, ولاردا اشۋ-ىزا باسىم, ولار كەڭەستىك بيلىكپەن كۇرەستە ەسەيدى» دەپ سيپاتتادى.

ف. گولوششەكين مويىنداعانداي, الدىمەن پاتشالىق بيلىككە, سوڭى­نان ءوڭىن وزگەرتكەن كەڭەستىك وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى كۇرەسكەن الاشوردا قايراتكەرلەرى مەن ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانىڭ س.سادۋاقاس ۇلى, س.قوجان ۇلى, ى.مۇستامباي ۇلى, ج.سۇل­تان­­بەك ۇلى, ا.مۇقانوۆ سىندى كەلەسى جاس بۋىنىنىڭ وتارشىلدىقتىڭ جاڭا كەڭەستىك تۇرىنە قارسى كۇرەسىندە قوعامدىق-ساياسي ماسەلەلەردى شەشۋدە الدىڭعى الاش ينتەلليگەنتسياسى قويعان ماقساتتار كەزدەسىپ وتىردى.

ابىكەي ساتباەۆ سەمەي جاس­­تارى كوتەرگەن ماسەلەنىڭ دۇرىس­تى­عىن, قازاقستانداعى باي-قۇلاقتاردى تاركىلەۋ كەزىندەگى زاڭسىزدىقتاردى ماسكەۋگە دەيىن جەتكىزۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, ارا ءتۇستى. شالعايدا ورنالاسقان قازاقستاندا بولىپ جاتقان ساياسي-ەكونوميكالىق ناۋقانداردىڭ ولقىلىقتارىن, جاستاردىڭ جازىق­سىز وقۋدان, كومسومول قاتا­رىنان شىعارىلۋى تۋرالى ول جاستارعا ەكى ءوتىنىش جازدىردى. وتىنىشتەردى ماسكەۋگە اپارىپ, ءتيىستى ادامدارعا تاپسىرۋ مۇقان ابدىراحمانوۆقا جۇكتەلدى.

مۇقان ماسكەۋگە كەلىپ, وتى­نىش­تەردى م.س.كالينيننىڭ قو­لىنا تابىستادى. ءدال سول كەزدە كيسەلەۆ باستاعان ارنايى كوميسسيا جاساقتالىپ, قازاقستانعا جۇرگەلى تۇر ەكەن. م.س.كالينين ول وتىنىشتەر تۋرالى كوميسسيا باسشىسىنا ارنايى تاپسىرما بەرىپ, ولكەدەگى احۋالدى رەتتەۋدى بۇيىردى.

م.ءابدىراحمانوۆ 1929 جىلدان شىڭعىستاۋ اۋدانىندا مۇعالىم بولىپ قىزمەت ەتىپ, 1930 جىلدىڭ جازىنا دەيىن اتاقتى باي مەدەۋ ورازباەۆتىڭ اۋلىندا تۇردى. ول مۇندا مەدەۋ ورازباەۆ, اقىن شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى, باسقا دا شىڭعىستاۋ ەلىنىڭ زيالىلارىمەن ءجيى كەزدەسىپ, ەلدەگى ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك احۋال تۋرالى ءوزارا وي-پىكىر ءبولىسىپ وتىردى.

مۇقان ءابدىراحمانوۆ شىڭ­عىس­­­تاۋ­دا اتاقتى يكە ادىلوۆ­پەن تانىستى. يكە ءادىلوۆ بۇل كەزدە شىڭعىستاۋدا جاسىرىنىپ جۇرگەن بولاتىن. ءبىر كۇنى تۇندە م.ورازباەۆتىڭ ۇيىنە يكە ءادىلوۆ كەلەدى. مەدەۋ ۇيقىدا جات­قان مۇقاندى وياتىپ, يكەمەن تانىستىرعان. يكە تاڭعا دەيىن مەدەۋدىڭ ۇيىندە بولىپ, ەلدەگى جاعداي تۋرالى پىكىرلەسىپ, ەرتەمەن جولعا شىعىپ كەتەدى.

ەل ءىشى مازاسىز, حالىق تولقۋ ۇستىندە بولاتىن. «توبىقتىنىڭ ەرجۇرەك حالقى مالىن تارتىپ الىپ, تاركىلەۋدى جالعاستىرا بەرسە, كەڭەس وكىمەتىنە قارسى شىعادى» دەگەن ءسوز ءجيى ەستىلەتىن ەدى. حالىقتىڭ ايتقانى بولدى. 1931 جىلدىڭ باسىندا مەدەۋ ورازباەۆ, سانياز مەدەۋوۆ, وسپان بەگىمبەتوۆتەر قاتىسقان شىڭعىستاۋ كوتەرىلىسى باستالدى. مەدەۋ ورازباەۆ جانە باسقالار شىڭعىستاۋ كوتەرىلىسىن ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلدى.

مۇقان ءابدىراحمانوۆ ءبىلىمىن جالعاستىرۋدى ماقسات ەتىپ, 1930 جىلدىڭ كۇزىندە الماتىعا وقۋعا تۇسكەن ەدى. كوپ ۇزاماي اناسى مەن باۋىرى, اۋىل-ايماق تۇگەل اشىعىپ جاتقانى جونىندە حات-حابار الدى. ءسويتىپ, 1932 جىلى ەلگە قايتىپ ورالدى. سەمەي جەرىندەگى اشتىق پەن اۋرۋدان تۋعان اناسى مەن قارىنداسىنىڭ قايتىس بولۋى وعان ۇلكەن قايعى-قاسىرەت اكەلدى. سەمەيدە وبلزۋ-عا, كومۆۋزعا ءوتىنىش جازىپ, وقىتۋشىلىق جۇمىسقا تۇردى.

مۇقان ءابدىراحمانوۆ سەمەيدە قادىر قاداۋباەۆ, جۇماعالي وماروۆ, ءدىلداش شاقاباەۆ, قالياقپاروۆ دەگەن وقىتۋشىلارمەن تانىسىپ, ولارعا كەڭەس بيلىگىنىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنىڭ دۇرىس ەمەس­تىگىن اشىق ايتا باستادى. جو­عا­رىدا اتتارى اتالعان ازا­مات­تاردىڭ بارلىعى دەرلىك پارتيا مۇشەسى بولعاندىقتان, ءوز پىكىرلەرىن العاشىندا اشىق بىلدىرمەگەنىمەن, ۋاقىت وتە كەلە ەلدەگى اۋىر احۋالعا الاڭداپ, باتىل قيمىلداي باستادى.

ەكونوميكالىق كۇيزەلىس پەن اشتىقتان ابدەن قالجىراپ, قاجىعان حالىقتى امان ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا سەمەي ينتەلليگەنتسياسى ءارتۇرلى شاراعا باردى. سونىڭ ءبىرى – وراز يساەۆتىڭ سەمەيگە كەلگەن كەزىندەگى جەرگى­لىك­تى ينتەلليگەنتسيانىڭ تول­قۋى. ولار: «قازاق حالقىنىڭ ولى­مىنە يساەۆ پەن گولوششەكين عانا ەمەس, ستالين دە كىنالى, سوڭعى ەكەۋى قازاقتى ايامايدى. قازاق يساەۆ مانساپ ءۇشىن قازاق حالقىن قۇر­­بان ەتەدى ...» دەپ, ونى جىلى قابىل­داماعان. اسىرەسە ءدىلداش شاقاباەۆ باتىل قيمىلداپ, و.يساەۆتى ءۇش كۇن اڭدىپ, وعان قارسى ارەكەت ەتۋدى ويلاستىرعان. الايدا قولايلى ءساتى كەلمەگەن. قازاق­ستانداعى اگرارلىق قايتا قۇرۋلاردىڭ سالدارىنان ميل­­ليونداعان ادامنىڭ ءومىرى قيىلىپ, حالىق قاسىرەت شەگىپ جاتقاندا ءبىرىنشى باسشى ف.گولو­ششەكين قازاق ينتەلليگەنتسياسىن ۇلتشىل, توپشىل, وڭشىل, ت.ب. دەپ ايىپتاپ, كوتەرىلىسكە قاتىسقان ادامداردىڭ سوڭىنان ءتۇسىپ قۋعىندادى.

وبلىستىق سوت توراعاسى داۋ­توۆ, وبلىستىق سوت توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى سۇلەيمەنوۆ, وبلىستىق قارجى ءبولىمىنىڭ باسشىسى جۇماعاليەۆ, ءدىلداش شاقاباەۆ, شايمەردەن يمامباەۆ, قادىر قاداۋوۆ, باستامي ءبىرجانوۆ, باسار ء(ىزباسار) يبراەۆ جانە باسقالار جينالىس­تاردا: «قازاق يتتەي قىرىلىپ جاتىر, قۇرىپ كەتۋگە پارتيا مەن ۇكىمەتتىڭ ءوزى جاعداي جاساپ وتىر», دەپ پارتيا مەن كەڭەس بيلىگىن سىنعا الىپ, اسىرا سىلتەۋ ساياساتىنا اشىق قارسى تۇردى. ورتالىقتان كەلگەن جاۋاپتى قىزمەتكەرلەردى «قازاقتى قۇرتۋ ءۇشىن گولوششەكيننىڭ جىبەرگەن ەلشىسى» دەپ قابىلدادى, حالىق شىبىنداي قىرىلىپ جاتقانىن كورگەن حالىقتىڭ باسقاداي تۇجىرىم جاساۋى مۇمكىن ەمەس ەدى.

ي.ستالين مەن ا.ۆىشينس­كي­گە, ەلدەگى قۋعىن-سۇرگىنگە اشىق قارسى بولعان ارون سولتس سەمەيگە كەلگەندە ق.قاداۋوۆ, د.شاقاباەۆ جانە باسقالار «قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا مۇنداي شىبىنداي قىرىلعان اپات بولماعان» دەپ ەلدەگى اشتىق اپاتى تۋرالى اشىق ايتتى, قازاقستاندا ورىن العان سۇرەڭسىز وقيعالارعا شارا قولدانۋدى سۇرادى. ماسكەۋ قازاقستانداعى احۋالعا نازار اۋدارعان كەزدە قازاق حالقىنىڭ جارتىسى اشتىقتان قىرىلىپ, شەتەل اسىپ, اۋىر ازاپتان ابدەن السىرەدى.

ف.گولوششەكيننىڭ ورنىنا كەلگەن ل.ميرزويان ەكونوميكالىق ساۋىقتىرۋ شارالارىن قولعا العانىمەن, توتاليتارلىق جۇيە­نىڭ قىسىمى مەن قۋعىن-سۇرگىنى جالعاسا بەردى. ماسەلەن, جاس­تار قوزعالىسىنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى تولەۋجان مۋسين 1933 جىلدان سەمەي قالاسى ينتەلليگەنتسياسى مەن ستۋدەنت جاستارىنان قۇرىل­عان كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇلتشىل ۇيىمعا قاتىسى بار, رەسپۋب­لي­كاداعى ۇلتشىلداردىڭ كوبى­مەن بايلانىستا دەگەن كۇدىك­پەن باقىلاۋعا الىندى. 1934 جىلى الماتى قالاسىندا ت.ءمۋسين­نىڭ ۇيىمداسقان ۇلتشىل-كونتر­رە­ۆو­ليۋتسيالىق توپپەن بايلانىسى تەكسەرىلدى.

مۇقان ءابدىراحمانوۆ ال­ماتىدا 1929 جىلدان جاقسى تانىس شىڭعىستاۋلىق جاستارمەن بايلا­نىس ورناتتى. ولار: قازمۋ ستۋدەنتى, كامپەسكەگە ۇشىراعان ءىرى بايدىڭ ۇلى انيال سابالاقوۆ, بۇرىنعى الاشورداشى, كامەنس­كوە پلاتودا ورنالاسقان دەمالىس ورنىندا ەسەپشى, ءىرى بايدىڭ ۇلى سانيار مۇقاشەۆ, مەدەۋ ورازباەۆتىڭ ۇلى, دارىگەر قابىش ورازباەۆ, مەملەكەتتىك بانك قىزمەتكەرى, بايدىڭ ۇلى عاني ءالجانوۆ, كازتسيك قىزمەتكەرى مۇقان ابىلايحانوۆ, ونىڭ اعاسى تولەۋعازى ابىلايحانوۆپەن دە جاقسى قارىم-قاتىناستا بول­عان, ول كەيىننەن قىتايعا كەت­كەن, مۋزتەاتر­ قىزمەتكەرى, حاسەن اقاي ۇلىنىڭ نەمەرە ءىنىسى ابادين تاۋكەلەۆ, ونىڭ اكەسى دە ءىرى باي بولعان, 3 جىلعا جەر اۋدارىلعان, اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ (سحي) وقىتۋشىسى, حاسەن اقاي ۇلىنىڭ نەمەرە ءىنىسى ماسكەەۆ, سەمەي پەدتەحنيكۋمىندا وقىعان, ءوزىنىڭ مەكتەپتەس دوسى, 1928 جىلى سەمەيدە قۇرىلعان كومسومولداردىڭ كەڭەستىك اسىرا سىلتەۋگە قارسى قۇرىلعان توبىندا بولعان بەگالين, گوسبانك قىزمەتكەرى, اكەسى 1928–1929 جىلدارى كونتررەۆوليۋتسيالىق ارەكەتى ءۇشىن اتىلعان ءىرى باي مۇحامەتكارىم احمەتوۆ, الماتى كازتورگ بازاسىندا جۇمىسشى جونقاباي ءتاجين, ۆ/ك وبلزۋ-دا اگرونوم, ۆحسحش-دا وقىتۋشى, 1928 جىلى سەمەيدە قۇرىلعان كومسومولداردىڭ كەڭەستىك اسىرا سىلتەۋگە قارسى توبىندا بولعان تولەۋجان مۋسين, ناركومزەمدا قىزمەت جاساعان, باي بالاسى ورماش ساۋلەبەكوۆ, ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن, باي بالاسى شاكىر قوقىمباەۆ جانە باسقالارمەن قارىم-قاتىناستا بولعان. اتالعان ازاماتتاردىڭ بارلىعى دەرلىك كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىمعا مۇشە دەگەن كۇدىككە ءىلىندى. مۇقان ءابدىراحمانوۆتى 1936 جىلدىڭ 4 قىركۇيەگىندە قازاقستان ۋگب ۋنكۆد تۇتقىندادى. وعان ىشكى تەرگەۋ اباقتىسىندا قاماۋعا الۋ تۇرىندەگى جازالاۋ شاراسى قولدانىلدى. 40-جىلدارى دا سەمەي قالاسىندا 1935–1936 جىلدارى جاسىرىن ارەكەت ەتكەن كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىمدى, وعان مۇشە بولعانداردى ىزدەستىرۋ جالعاسا بەردى.

تولەۋجان مۋسين 1941 جىلى قازاق مال شارۋاشىلىعى عىلى­مي زەرتتەۋ ينستيتۋتى تاجىري­بە ستانساسىندا ديرەكتور بولىپ قىزمەت ەتەتىن. ول 1943 جىلدىڭ 30 شىلدەسىندە شىمكەنت قالاسىندا قايتا تۇتقىندالىپ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سوتى وعان (58-14 رسفسر ۋك) 10 جىلعا ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىنە ۇكىم شىعاردى. قاسىرەت بۇكىل وتباسىن, تۋعان-تۋىستارىن دا شارپىدى. ادامداردى جاۋاپتى قىزمەتكە ورنالاستىرۋ كەزىندە ونىڭ ءوزى, تۋىستارى تەكسەرۋدەن ءوتتى. ت.ءمۋسيننىڭ زايىبى سەمەي وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى حاليتوۆا 1946 جىلى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنە  دەپۋتاتتىققا كانديدات رەتىندە ۇسىنىلعان كەزدە ت.ءمۋسيننىڭ وتكەن جولى قايتا قارالدى.

الاشتىڭ اياۋلى ازاماتى ابىكەي ساتباەۆ پەدتەحنيكۋم تىڭ­داۋ­شىلارىنا ساپالى ءبىلىم بەردى, ولاردى ازاتتىق رۋحىندا تاربيەلەدى. جاستار رۋحاني كەمەلدەنىپ, ۇلتقا قىزمەت ەتۋدى ۇيرەندى. سەمەيدەگى «ساتباەۆ­شىلدىقپەن» ايىپتالىپ, قۋعىن­دالعان جاستار قازاق حالقىنىڭ ازاتتىعى جولىندا كۇرەستى.

قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆ: «عىلىم-ءبىلىم جولىنا جاستاي تۇسكەنىم ءۇشىن ەسكى زيالى, نەمەرە تۋىسىم ابىكەي ساتباەۆقا شەكسىز قارىزدارمىن!» دەپ جازدى. قازاق ەلىنىڭ مەرەيى مەن ماقتانىشىنا اينالعان جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, قانىش ساتباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, الكەي مارعۇلان جانە باسقا دا قازاق زيالىلارى سەمەي پەدتەحنيكۋمىندا وقىپ ءبىلىم الدى.

داناگۇل ماحات,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى