مەملەكەت پەن قوعام ومىرىندە قۇقىقتىڭ اتقاراتىن ءرولى اسا ماڭىزدى. ويتكەنى بارلىق سالا قۇقىق نورمالارى ارقىلى رەتتەلەدى. قۇقىق ەرەجەلەردى بەلگىلەپ, ولاردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى قوعامدىق ءتارتىپتىڭ ساقتالۋىنا, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ قورعالۋىنا كەپىلدىك بەرەتىن جۇيەنى قالىپتاستىرادى. ال قۇقىقتىق ءبىلىم – وسى ماڭىزدى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى.
ەلىمىزدە جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى قۇقىقتىق ءبىلىمنىڭ جاعدايىنا, زاڭگەر مامانداردىڭ ساپاسىنا قاتىستى سىن پىكىرلەردى, اسىرەسە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنەن شىققان تۇلەكتەردىڭ دايارلىعىنا كوڭىلى تولمايتىندىعى ءجيى ايتىلادى.
«قۇقىق» باعىتى بويىنشا وقۋ-ادىستەمەلىك بىرلەستىكتىڭ ءساۋىر ايىنداعى جيىنىندا ەلىمىزدەگى قۇقىقتىق ءبىلىم ماسەلەلەرىن انىقتاپ, ولاردى شەشۋ ماقساتىندا قۇقىقتىق ءبىلىمدى دامىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسىن جازۋ ۇسىنىلدى. جوسپار بويىنشا ەلىمىزدە زاڭگەرلەردى دايارلايتىن 60 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وسى سالانى دامىتۋعا قاتىستى, تۇجىرىمداماعا ەنگىزەتىن ۇسىنىستارى الدىن الا جينالىپ, سۇرىپتالادى. ودان سوڭ تۇجىرىمدامانىڭ قۇرىلىمى جاسالىپ, استانادا وتەتىن ستراتەگيالىق سەسسيادا بارلىق ۋنيۆەرسيتەت وكىلدەرى جۇمىلا تالقىلاپ, تۇجىرىمداما جوباسىنىڭ سوڭعى نۇكتەسىن قويماق بولىپ كەلىسىلدى.
جاقىندا Maqsut Narikbayev University-دە «قۇقىق» باعىتى بويىنشا وقۋ-ادىستەمەلىك بىرلەستىك ۇيىمداستىرعان ستراتەگيالىق سەسسيا ءوتتى. بۇل ءىس-شاراعا قۇقىق سالاسىنداعى جەتەكشى ماماندار, اكادەميالىق قاۋىمداستىق وكىلدەرى, 52 جوعارى وقۋ ورنى, مەملەكەتتىك ورگان وكىلدەرى قاتىستى.
سەسسيانىڭ باستى ماقساتى – ەلىمىزدەگى قۇقىقتىق ءبىلىمدى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن باسىمدىقتارىن ايقىندايتىن بىرىڭعاي تۇجىرىمداما ازىرلەۋ. سەسسياعا دايىندىق بارىسىندا زاڭ فاكۋلتەتتەرى جىبەرگەن ۇسىنىستار جۇيەلەنىپ, قازىرگى جاعدايدىڭ SWOT جانە PESTL تالداۋلارى جۇرگىزىلدى.
ۋنيۆەرسيتەتتەر ۇسىنعان دەرەكتەر مەن ۇسىنىستاردى نەگىزگە الا وتىرىپ, تۇجىرىمداما جوسپارى ازىرلەندى. 52 جوعارى وقۋ ورنى وكىلدەرى سالانىڭ ماسەلەلەرىن انىقتاپ, شەشۋ جولدارىن, دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن تالقىلاپ, تاجىريبەلەرىمەن الماستى.
تۇجىرىمدامانى تالقىلاۋ بارىسىندا پروبلەمالار دا ءسوز بولدى.
ءبىرىنشىسى – وقۋ باعدارلامالارى ساپاسىنىڭ تومەندىگى. ەلىمىزدەگى 60 ۋنيۆەرسيتەت سان ءتۇرلى باعدارلامامەن زاڭگەر دايارلايدى ەكەن. وعان قوسا كوپتەگەن ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىم باعدارلامالارىنىڭ تەوريالىق جانە جاريا قۇقىقتىق سيپاتى باسىم. وقۋ ورنىندا بەرىلگەن بىلىمدە پراكتيكا مەن نارىقتىڭ قاجەتتىلىگى ەسكەرىلمەگەندىكتەن تۇلەكتەر جۇمىسقا تۇرعاندا تەوريالىق ءبىلىمىن تاجىريبەمەن ۇشتاستىرۋدا, نارىققا قاجەتتى قۇقىقتىق ماسەلەلەردى شەشۋدە قيىندىققا كەزدەسەدى.
ەكىنشىسى – كادر ماسەلەسى. ەلىمىزدە بىلىكتى وقىتۋشىلاردىڭ ينفراقۇرىلىمى جاقسى, ءىرى قالالاردا شوعىرلانعانى بەلگىلى. باسقا شاھارلاردا ورنالاسقان ۋنيۆەرسيتەتتەردە جوعارى بىلىكتى وقىتۋشىلار, حالىقارالىق تاجىريبەسى بار ماماندار تاپشى. الايدا مامان ازدىعىنا قاراماستان, ەلىمىزدە 60 جوعارى وقۋ ورنى زاڭگەر دايارلاپ جاتقانىن ايتا كەتكەن ءجون. ولاردىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى, تەحنيكالىق, پەداگوگيكالىق باعىتتاعى ۋنيۆەرسيتەتتەر دە بار. كادر مەن باعدارلاما ساپاسىنا, وقۋ ورنىنىڭ پروفيلىنە قاراماستان, سۇرانىس بار ەكەن دەپ بارلىعى قۇقىق جۇيەسىنە كادر دايارلايدى. سوندا بەرىلگەن ءبىلىمنىڭ ساپاسى, تۇلەكتىڭ قۇزىرەتتىلىگى قايدا قالدى؟ ءتيىستى ىنتالاندىرۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن, ۋنيۆەرسيتەتتەردە ۇرپاقتار ساباقتاستىعى ءۇزىلىپ, جاس وقىتۋشىلاردى جەتىلدىرەتىن عىلىمي مەكتەپ جۇيەسى توقىراي باستاعان.
بىلىكتى, حالىقارالىق تاجىريبەگە يە مامانداردىڭ جوقتىعى – ءۇشىنشى ماسەلەنىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ. جاڭاشىل, تىڭ كوزقاراستىڭ جوقتىعىنان كەيبىر جوعارى وقۋ ورىندارى زاڭگەر ماماندىعىنىڭ زاماناۋي ءرولىن جەتە تۇسىنبەيدى. بۇگىندە الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندەگى زاڭ فاكۋلتەتتەرى, ەڭ الدىمەن, بيزنەستىڭ سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتىن, وزىق تەحنولوگيالاردىڭ, جاساندى ينتەللەكتىڭ, سمارت كەلىسىمشارتتاردىڭ, بلوكچەين مەن ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ قۇقىقتىق ماسەلەلەرىن شەشەتىن زاڭگەر دايارلايدى. ال ءبىزدىڭ زاڭ فاكۋلتەتتەرىمىزدىڭ كوپشىلىگى ءالى كۇنگە كەڭەس وداعىندا قالىپتاسقان مەنتاليتەتتەن, قىلمىستىق قۇقىق پەن تەوريانىڭ باسىمدىلىعىنان ارىلا الماي كەلەدى. سوندىقتان بۇل ۋنيۆەرسيتەتتەر ءونىمىنىڭ باستى تۇتىنۋشىسى بيزنەس نەمەسە حالىقارالىق زاڭ فيرمالارى ەمەس, كوبىنەسە ىشكى ىستەر ورگاندارى نەمەسە مۇلدەم باسقا سالالار.
ءتورتىنشى ماسەلە – قازاق تىلىندەگى قۇقىقتىق ءبىلىمنىڭ مۇشكىل جاعدايى. قۇقىق جۇيەسىنىڭ ءتىلى ورىسشا قالىپتاسقان. زاڭدارىمىزدىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقاسىنداعى قاتەلەر, ءبىرىزدى قۇقىق تەرمينولوگياسىنىڭ جوقتىعى, قازاق تىلىندە ساباق بەرەتىن ماماندار مەن وقۋ ماتەريالدارىنىڭ تاپشىلىعى سياقتى كەمشىلىكتەر ستۋدەنتتەردىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا, كەيىن تۇلەكتەردىڭ تاجىريبەدە قۇقىقتى دۇرىس قولدانۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى.
بۇعان قوسا ەلىمىزدەگى قۇقىق جۇيەسىنىڭ رەسەي قۇقىق دوكتريناسىنا شامادان تىس تاۋەلدىلىگى دە نازار اۋداراتىن فاكتور. قازاقستانداعى قۇقىقتىق ءبىلىم, دوكترينا, قۇقىق قولدانۋ, زاڭ شىعارماشىلىعى رەسەيلىك ستاندارتتار مەن پراكتيكانىڭ ىقپالىندا. وكىنىشكە قاراي, بۇل جاعداي ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز جانە وزىندىك قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ دامۋىن تەجەپ وتىر. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قۇقىق جۇيەسىنەن تىسقارى قالىپ قويۋىنىڭ باستى سەبەبى دە وسى.
ستراتەگيالىق سەسسيا بارىسىندا قۇقىقتىق ءبىلىم تۇجىرىمداماسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى ايقىندالدى. ءبىرىنشى باعىت ءبىلىم باعدارلامالارىنىڭ ساپاسىن كوتەرۋدى كوزدەيدى. ەڭ الدىمەن, ورتاق ستاندارتتار مەن قۇزىرەتىلىگى قاراستىرىلعان بىرىڭعاي تۇلەك ءپروفيلىن ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, قۇقىقتىق ءبىلىم سالاسىندا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءبىلىم باعدارلامالارى ءارتۇرلى. بىرىڭعاي ءبىتىرۋشى ءپروفيلىن ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ ارقىلى زاڭ فاكۋلتەتتەرىنە ساپالى تۇلەك دايارلاۋعا باسىمدىق بەرىلەدى.
سونداي-اق باكالاۆريات تۇلەكتەرىنە كاسىبي قاۋىمداستىق تاراپىنان ۇيىمداستىرىلاتىن بىرىڭعاي بىلىكتىلىك ەمتيحانىن ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. قازىرگى كەزدە ءاربىر جوعارى وقۋ ورنىندا وقۋ باعدارلاماسىنىڭ مازمۇنى, وقىتۋ ادىستەمەسى, جالپى ستۋدەنتتەرگە قويىلاتىن تالاپتار ءارتۇرلى بولعاندىقتان, ناتيجەسى دە سان قيلى. بىرىڭعاي بىلىكتىلىك ەمتيحانىن ەنگىزۋ تۇلەك ساپاسىن ينستيتۋتسيونالدى دەڭگەيدە رەتتەپ, ساپاسىز تۇلەكتەردى ماماندىقتان شەتتەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. دەسە دە, بۇل ۇسىنىستىڭ تۇجىرىمداماعا ەنۋىنە تۇسىنىكتى سەبەپتەرمەن, ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ كوپشىلىگى قارسى بولدى.
جاھاندانۋ, تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكتتىڭ دامۋ جاعدايىندا بولاشاق زاڭگەرلەردىڭ Soft Skills, باسقا دا زاماناۋي قۇزىرەتتىلىكتەرىن دامىتۋ دا نەگىزگى ۇسىنىستىڭ ءبىرى بولدى. قازىر تۇلەكتەردىڭ ەڭبەك نارىعىندا باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قۇقىق سالاسىمەن قاتار, ولاردىڭ قوسىمشا داعدىلارىن قالىپتاستىرۋ, تىلدەردى يگەرتۋ وتە ماڭىزدى. وسى تۇرعىدا زاڭگەرلەرگە اعىلشىن ءتىلى مەن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قاجەتتىلىگى ەرەكشە ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
سونىمەن قاتار قۇقىقتىڭ تەك تەورياسىمەن شەكتەلمەي, پراكتيكاسىنا دا باسا نازار اۋدارىلادى. قۇقىقتىق پاندەر بويىنشا قازاق تىلىندە ساپالى وقۋلىقتار ازىرلەۋ دە – باسىم باعىتتىڭ ءبىرى. سونداي-اق وقىتۋ باعدارلامالارىنىڭ مازمۇنىن جاڭارتۋ, زاڭگەردىڭ دۇنيەتانىمىن كەڭەيتەتىن جاڭاشا فورماتتا قۇقىق فيلوسوفياسى جانە سالىستىرمالى قۇقىق ادىستەمەسىن قوسۋ, كوپتىلدى تراەكتوريالاردى دامىتۋ دا ۇسىنىلدى.
تۇجىرىمداماداعى كەلەسى باعىت – كاسىبي قاۋىمداستىقپەن ينتەگراتسيانى كۇشەيتۋ.
زاڭ فاكۋلتەتتەرىنىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىسى – جۇمىس بەرۋشىلەر, ونىڭ ىشىندە زاڭگەرلەردىڭ كاسىبي قاۋىمداستىقتارى ەكەنى بەلگىلى. ولاردى اكادەميالىق ورتاعا تارتۋ وقۋ ۇدەرىسىندە تەوريا مەن تاجىريبەنى ۇشتاستىرماق. سول سەبەپتى جۇمىس بەرۋشىلەردى ءبىلىم باعدارلامالارىن ازىرلەۋ مەن جەتىلدىرۋدەن باستاپ, پاندەردىڭ مازمۇنىن جاڭارتۋعا, لەكتسيا وقۋعا, كلينيكا جۇمىسى مەن حالىقارالىق ۇدەرىستىك ويىندارعا تارتۋ, ياعني ولاردى زاڭگەر كادرلار دايارلاۋ جۇيەسىنە ءىس جۇزىندە قاتىستىرۋ وتە ماڭىزدى.
ءۇشىنشى باعىت – سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتتى جانە اكادەميالىق ادالدىقتى دامىتۋ.
زاڭگەر كادرلاردى دايارلاۋدىڭ ەڭ باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى اكادەميالىق ادالدىق ستاندارتتارىن قاتاڭ ساقتاۋ ەكەندىگى ءمالىم. سول سەبەپتى بولاشاق زاڭگەرلەردىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مىنەز-ق ۇلىق داعدىلارى ۋنيۆەرسيتەتتە قالىپتاسقانى ابزال.
عىلىم جانە عىلىمي كادرلار ساباقتاستىعىنا قاتىستى باعىتتىڭ دا ورنى بولەك. وسى باعىتقا قاتىستى ماڭىزدى ۇسىنىستىڭ ءبىرى – جاستاردى وقىتۋشىلىق, عىلىم, اكادەميالىق مانساپقا ىنتالاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ. بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەتتە, اكادەميالىق سالادا جۇمىس ىستەۋ جاس ماماندارعا تارتىمدى كاسىپ ەمەس. قۇقىقتانۋدى عىلىم رەتىندە جاڭعىرتۋ ءۇشىن عىلىمي مەكتەپتەر مەن عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋ, ولاردى قولداۋ جۇيەسىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ قاجەت.
عىلىمدا ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن قالپىنا كەلتىرۋ دە – اتالعان باعىتتاعى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. قۇقىق عىلىمىنىڭ كەنجەلەپ قالۋىنىڭ باستى سەبەبى – عىلىمي كادرلار ساباقتاستىعىنىڭ بولماۋى. ول پروفەسسورلاردىڭ جولىن جالعايتىن شاكىرت دايارلاۋى ارقىلى جۇزەگە اسادى. عىلىم جولىنا, اكادەميالىق سالاعا كەلگەن جاس مامانداردىڭ الدىندا تۇسىنىكتى, سەنىمدى, جاقسى جالاقىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن ايقىن جول كارتاسى بولعاندا عانا ولار بۇل سالاعا بەت بۇراتىنى ءسوزسىز.
ستراتەگيالىق سەسسيا بارىسىندا, وكىنىشكە قاراي, جيىنعا قاتىسقان كەيبىر جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وكىلدەرى تۇجىرىمداماعا قاتىستى ۇسىنىستارىن بەرگەن جوق, قۇرىلىمدىق ديالوگكە بەلسەندىلىك تانىتپادى. كەيىننەن تالقىلاۋ ناتيجەسىندە شىققان قۇجاتقا سەنىمسىزدىك تانىتۋعا تىرىستى. دەگەنمەن باسقا دا جوعارى وقۋ ورىندارى بەلسەندىلىگىنىڭ ارقاسىندا جۇمىس ءساتتى اياقتالدى. ستراتەگيالىق سەسسيادا 52 ۋنيۆەرسيتەت وكىلىنىڭ ءۇش كۇندىك ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى رەتىندە شىققان قۇقىقتىق ءبىلىمدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە جىبەرىلدى.
ستراتەگيالىق سەسسيانىڭ الدىنا قويىلعان ماقسات ورىندالدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ماسەلەگە تىكەلەي قاتىسى بار ۋنيۆەرسيتەت وكىلدەرىنىڭ ورتاق جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى رەتىندە ەلىمىزدەگى قۇقىقتىق ءبىلىمدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسى دايىندالدى. بۇل تۇجىرىمداما زاڭگەر كادرلاردى دايارلاۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا, كاسىبي قاۋىمداستىقپەن قارىم-قاتىناستى تەرەڭدەتۋگە, زامانعا ساي ءبىلىم تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋگە, عىلىمي كادرلار دايارلايتىن عىلىمي مەكتەپ جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قۇجات بولماق. قۇقىقتىق ءبىلىمدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ – ەلىمىزدەگى قۇقىقتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام. ستراتەگيالىق سەسسيا بولاشاق زاڭگەرلەردى دايارلاۋدىڭ ءتيىمدى ءتاسىلىن قالىپتاستىرۋعا نەگىز بولىپ, ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىمدىمىز.
مارات احمادي,
Maqsut Narikbayev University عىلىمي قىزمەت جانە زەرتتەۋلەر جونىندەگى ۆيتسە-پروۆوست