قازاق رەجيسسۋراسىنىڭ قارلىعاشى

ونەر يەسى 1914 جىلدىڭ 1 قاڭ­تارىندا اتىراۋ وبلىسى, قۇر­مان­­­عازى اۋدانىندا حايروللا مەن مامىش بەكىشەۆتەردىڭ وتبا­سىن­دا دۇنيەگە كەلدى. عايني­­دىڭ ونەر الەمىنە قادام باسۋىنا سە­بەپشى – اكەسى حايروللانىڭ دومبىرا قۇ­لاعىندا ويناۋى ەدى.

ەستۋ قابى­لەتى ەرەكشە, دومبىرا تارتىپ, قۇر­­مانعازىنىڭ كۇيلەرىن شەبەر ورىن­داعان حاي­رەكەڭ حالىق اندەرى مەن تەر­مە, قيسسا-جىرلاردى جاتقا سوعا­تىن. كەشقۇرىم اۋىلدىڭ قاراسي­راق بالالارىن قاسىنا جيناپ, ءان مەن جىردان شاشۋ شاشاتىن. پە­رىشتە كوڭىل تىڭدارماندارى­­نىڭ ىشىندە, اسىرەسە عايني­­دىڭ ونەرگە دەگەن ىڭكارلىگى, قاعىلەز­­دىگى عاجاپ بولاتىن. كوكەسىنىڭ اۋزىنان شىققان ءار ءسوزدى قاعىپ الىپ, جانىن ساۋلەلەندىرەتىن. اناسى­نىڭ ايتۋىنشا, قىزىنىڭ بار جانى­مەن اۋەنگە بەرىلىپ كەتەتىنى سونشا­لىق, اينالاسىندا تىرشىلىك بارىن ۇمىتا­دى ەكەن. سونى كورگەن اكە­سى حايروللا وزىنەن اۋماي قالعان قىزىنىڭ بو­يىنداعى بۇل قابىلەت ءتۇبى ءبىر جەردەن تەسىپ شىعاتىنىن, اۋلەتىنىڭ اتاعىن اسپانداتاتىن ماقتانىشپەن ايتىپ وتىراتىن.

عايني زەرەك بولىپ ءوستى. وقۋ مەن جازۋدى دا ەرتە ۇيرەن­دى. اعالارىنىڭ ءبىرى حاميدوللا بەكى­شەۆ ورىس ءتىلىن جەتىك مەڭگەر­گەن مۇعالىم بولاتىن. كەيىننەن ول «كا­زاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى (1932 جىل) قىزمە­تىن­دە ابىرويلى ەڭبەك ەتتى. عايني وسى اعاسىنان كوپ نارسە ۇيرە­نەدى. ودان كەيىنگى ەكى اعاسى دا تالانتتان كەندە بولعان جوق. ءبىرى كەزىندە كەدەيلەردىڭ بالالارى مەن جەتىمدەر ءۇشىن مەكتەپ-گيمنازيا اشقان زيالى جان بولسا, ەكىنشىسى تەحنيكا جاعىنان ساۋاتتى مىقتى مامان ەدى. الايدا ەكەۋى دە ناقاق­تان جابىلعان جالانىڭ قۇربانى بو­لىپ, سوتتالىپ كەتەدى.

شاعىمدانۋ, سوتتالۋ, اتۋ جازاسى... مۇنىڭ ءبارى وتباسىن قاجى­تىپ جىبەردى. وسىنداي كۇڭگىرتتەۋ, مۇڭ­­دى كۇندەردىڭ بىرىندە عايني­­دىڭ تاعدىرى كۇرت وزگەرىپ شىعا كەلە­دى. قۋدالانۋدان قورىققان وت­با­سى ەمىزۋلى بالاسىن, قىزى روزا­نى الىپ قالىپ, عاينيدى تەز ارا­دا الماتىعا اتتاندىرادى. مىنە, سول كۇننەن ­باستاپ بويجەت­كەن ءومىرى باسقا ارناعا باعىت بۇرادى.

1934 جىلدىڭ قاڭتار ايىن­­دا الماتىعا لەنينگرادتان ساح­نا ونەرى تەحنيكۋمىنىڭ وقىتۋشى­لارى ن.سەرەب­ريا­كوۆ پەن م.ۆاليا­نو شاكىرت قابىلداۋعا كەلىپ, 80 ۇمىتكەردىڭ ىشىنەن 25 تالانتتى جاستى تاڭداپ الادى. ءسويتىپ, 1934 جىلدىڭ اقپان ايىندا قازاق­تىڭ ۇلبىرەگەن ورىمدەي قىز-جىگىت­تەرى لەنينگرادقا كەلىپ, ءبىلىم بۇلاعى­نان سۋسىنداۋعا كىرى­­سەدى. ىشىن­دە عايني دا بار. ستۋديا­نىڭ كوركەمدىك جە­تەك­شىسى ل.ۆوۆەن, نەگىزگى پەداگوگ ۆ.مەركۋرەۆ بول­دى. ساحنا قيمىلى مەن بيومەحا­ني­كا­دان اتاقتى ي.مەيەرحولد, اكتەر­لىك شە­بەرلىكتەن ن.سەرەبريكوۆ ءدارىس بەردى.

بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىعى, سارقىلماس قۋاتى, تىلتابىس­قىش­تىعى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى عاينيدى الدىڭ­عى قاتارعا شىعاردى. ءبىرىنشى كۋرس­تان باستاپ ول كۋرستاعى ەمتي­حان جۇمىستارىنىڭ رەپەتيتسيا­لا­رىندا وقىتۋشىلاردىڭ كومەك­شىسى, سودان سوڭ سپەكتاكل قويى­لىمدارىندا اسسيستەنت بولدى.

ۆ.مەركۋرەۆتىڭ جەتەكشىلىگى­مەن ستۋديا ك.گولدونيدىڭ «ەكى مىر­زا­عا ءبىر قىزمەتشى», ف.شيل­لەر­دىڭ «ز ۇلىمدىق پەن ماحاب­بات» جانە ن.وستروۆسكيدىڭ «كەشىك­­كەن ­ماحاببات» سپەكتاكلدەرىن قويا­دى. عايني بۇل جۇمىستا دا جارقىراي كورىنىپ, تالانتى مەن ىزدەنىمپازدىعىنىڭ ارقاسىندا ۇس­تازدارىنىڭ مەيىرىم-شاراپا­تىنا بولەنەدى. «مىنە, كوپ جىل­دى ارتقا تاستاپ, ءبىز بۇگىندە قازاق­ستانداعى تەاتر ونەرىنىڭ الدىڭعى قاتارلى اكتەرلەرىنە اينالعان بۇرىنعى شاكىرتتەرىمىز حاديشا بوكەەۆا جانە عايني حاي­رۋللينامەن كەزدەستىك. سونداعى ولاردىڭ ماقتانىشپەن ايتقان: «اتا-انالارىمىز بىزگە ءومىر بەر­دى, بىراق تاعدىرىمىزدى سىزدەر شەشتىڭىزدەر» دەگەن ءسوزىن ەستىپ, شىن قۋاندىق. ءيا, ءبىز ولارعا تەك اكتەر بولۋدى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ناعىز ينتەلليگەنت, جوعارى يدەيالى كوزى اشىق, ءبىلىمدى ادامدار رەتىندە قالىپتاسۋعا كومەكتەسكىمىز كەلدى», دەپ تەبىرەنە ءھام ماقتانا پىكىر بىلدىرگەن ەكەن ۇستازى, ايگىلى رەجيسسەر ي.مەيەرحولد.

سونىمەن قاتار ءدال وسى جىل­دارى قازاق ستۋدياسى جانى­نان اشىلعان «شىعىس ءۇيى» ات­تى ستۋ­­­دەنتتەر ۇيى­مىندا ورتا­لىق ازيادان كەلگەن جاستار ونەر كور­سەتىپ, سونىڭ ىشىن­دە عاينيدىڭ دومبىرانىڭ قۇلاعىن­دا ويناپ, حالىق كۇي­لە­رىنەن تارتۋ ­جاساۋى سول ساتكە كۋا بولعان جاستاردى ەلەڭ ەتكىزەدى.

وقۋ ورنى مەن «شىعىس ۇيىندە­گى» دارىستەردەن بولەك, تالانتتى بويجەتكەن وقۋدان قولى قالت ەتكەن ۋاقىتتاردا «لەنفيلمگە» كە­لىپ, ءوزىن كينو سالاسىندا دا سىناپ كور­دى. ناتيجەسىندە, ول «امانگەلدى», «جامبىل جاباەۆ» سىندى بىرنە­شە ءفيلمنىڭ ەپيزودىنا ءتۇسىپ, كە­يىن ونى دىبىستاۋعا دا كومەكتەستى.

1938 جىلى بۇكىلوداقتىق لە­نينگراد ورتالىق تەاتر ۋچي­لي­ششە­سىن بىتىرگەن قازاق جاستارى تو­لىق قۇراممەن شىمكەنت قالاسىنا كە­لىپ, قىزمەتكە ورنالاسادى. شى­عار­ماشىلىق ترۋپپا ءوزىنىڭ ال­­عاش­قى ماۋسىمىن 10 قىركۇيەك كۇنى ف.شيللەردىڭ «ز ۇلىمدىق پەن ما­حاببات» جانە ن.وس­تروۆ­سكي­­دىڭ «كەشىككەن ماحاببات» سپەك­تاكل­دەرىمەن باستادى.

عايني دا سول كوپ­پەن بىرگە شىمكەنت شا­ھارىنا قونىس تەۋىپ, اراسىندا ۇزىلىستەرمەن 1961 جىلعا دەيىن الدىمەن اكتەر رەتىن­دە, ودان كەيىن قويۋشى-رەجيس­سەر, كوركەمدىك جەتەكشى جانە باس رەجيسسەر بولىپ ەڭبەك ەتتى. تۇلعالىق دامۋىن­دا­عى تابىستى جىلدار ءارى قا­راي 1947–1949 جىلدارى جام­بىل وبلىستىق قا­زاق دراما تەاترىنداعى كور­كەمدىك جەتەكشىلىك, 1961–1964 جىلدارى الما­تىداعى جاس كورەرمەن تەات­رىنا باس رەجيسسەر بولۋمەن جالعاستى. تا­لانتتى جان ساحنادا ونەر كورسەتە ءجۇرىپ, ۇستازدىق جولدى دا ۇمىت قالدىرماي­دى, 1964–1967 جىلدارى الماتى مەم­لەكەتتىك ­­ونەر ينستيتۋتىندا (قازىرگى قۇرمان­­­عازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتو­­­ريا­­دا) ءدارىس وقيدى.

ول سانالى عۇمىرىن ساحنا سالاسىنا سارپ ەتكەن جەمىستى جىلدارىندا تەاتردىڭ رەپەرتۋار­لىق ساياساتىن بايىتىپ قانا قويعان جوق, سونىمەن قاتار وزىندىك دارا قولتاڭباسىمەن اكتەر­لىك ءھام رەجيسسەرلىك مەكتەپ قا­لىپ­تاستىردى. ەلدىڭ قوعامدىق جانە مادەني-بۇقارالىق ومىرىنە دە بەلسەندى ارالاستى. ەتكەن ەڭبەگى ەلەۋسىز قالماي, تەاتر ونەرىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن بىرنەشە مارتە جوعارى ماراپات يە بولدى. اتاپ ايتساق, 1944 جىلى قازكسر ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى اتانسا, 1945 جىلى كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمى­نىڭ «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنى مەن « ۇلى وتان سوعىسى كەزىندەگى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالى كەۋدەسىندە جارقىرادى. ال 1958 جىلى «قازكسر حالىق ءارتىسى» اتاعىن الدى.

عايني حايرول­لا­قىزى تۋرالى كەزىندە ونەر­تانۋ دوكتورى, پروفەسسور, تەاتر سىنشىسى باعىبەك قۇن­داقباەۆ: «ەگەر تەاتردى مىقتى رەجيسسەر باسقارسا, وندا تەاتر دا مىقتى بولادى» دەگەن ەدى. تەاتر مامانى تاراپىنان بەرىلگەن بۇل باعا ونەر يەسىنىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەگىنە شىن مانىندە, ءادىل تارازى بولاتىنداي. سەبەبى عايني ­كەزىن­دە قازاق تەاتر ونەرىنىڭ جەتەك­شى رە­جيسسەرلەرى­نىڭ ءبىرى ەدى. ول ءداۋىر­­دى زەرتتەۋشى­لەر «حايرۋللينا ءداۋىرى» دەپ تە اتاپ ءجۇر. ساحنا ساڭلاعى­­نىڭ وز­گە­لەردەن ەرەكشەلىگى سول, ول ء­وزى قوي­عان سپەكتاكلدەردە ءوزى وينايتىن. سونىمەن قاتار سپەكتاكل­­دىڭ نە­گىزگى ويىن, بەينەسىن تابا بىلە­تىن. قويىلىمنىڭ ەموتسيالىق اتمو­س­فەراسىن جاساۋدىڭ حاس شەبەرى ەدى. كورەرمەندەر تەاتردان ماقتا­­نىش تولى سەزىمگە بولەنىپ, ءتانتى بو­لىپ شىعاتىن دا, كوپكە دەيىن سول اسەر­دەن ارىلا المايتىن.

بۇل سوزىمىزگە كسرو حالىق ءار­تىسى فاريدا ءشارىپوۆانىڭ مى­نا ءبىر پىكىرى دالەل: «مەن ونىڭ كرۋچينيناسىن, بەاتريچەسىن, پا­ناەۆا اۆدوتيا ياكوۆلەۆناسىن كور­دىم. ءبىرى ەكىنشىسىنە ۇقسامايدى. عايني ويىنى سونىسىمەن عاجاپ ەدى. ءبىز ونى ۇلگى تۇتىپ, ونە­رىنە ەلىكتەيتىنبىز. ول ماسكەۋ مەك­تەبىن, ورىس ساحنا مادەنيە­تىن جاقسى بىلەتىن. شىنىمەن-اق, اكتريسا سومداعان كرۋچينينا تەڭدەسسىز ەدى. سپەكتاكلدى ءار كور­گەن سا­يىن تاڭداي قاعىپ, ونەر يەسى­نىڭ بويىنداعى پسيحوفيزيكا­لىق كۇيدىڭ سەكۋند سايىن قۇبىلۋىن قىزىعا تاماشالايتىنبىز. ول راسىندا دا زالدى ەرەكشە كۇيگە بولەي الاتىن. سونىسىمەن ءبىزدى وزىنە عاشىق ەتتى. ارىپتەستەر اراسىندا اكتريسانىڭ سان قىرلى ونە­رى تۋرالى اڭىزعا بەرگىسىز اڭ­گى­مەلەر كوپ ايتىلاتىن. اسىرەسە ءان سالعانداعى عالامات ءۇنى مەن دوم­بىرانىڭ قۇلاعىندا وينايتىن ايرىقشا دارىنى كوپكە ۇلگى بولدى», دەپ ايگىلى اكتريسا جۋرناليس­تەرگە بەرگەن سۇحباتىنىڭ بىرىن­دە تەبىرەنە تولعانسا, عاينيدىڭ ارتىستىك الەمى تۋرالى قازاقستان­نىڭ حالىق ءارتىسى ايشا ابدۋللينا بىلاي دەپ ەستەلىك قالدىرىپتى: «حايرۋللينا سان قىرلى تالانت بولاتىن. شىعارماشىلىق قيالىنا ىلەسۋ مۇمكىن ەمەس. اسىرەسە رەجيسسەر رەتىندە ساحنا كەڭىستىگىن بارلىق پلاندا شەبەر پايدالاناتىن, ءار ميزانستسەنانى ۇتىمدى ۇقساتاتىن تالانت يەسى ەدى. ونىڭ تاعى ءبىر تا­ماشا قىرى – كەيىپكەرلەردىڭ مىنە­­زىن اشۋداعى تەرەڭدىگى, ءرولدىڭ لوگي­كالىق جانە ەموتسيالىق كۇيىن ءدوپ باسىپ ساراپتاي الاتىندىعى. سو­نى رولگە بەكىتىلگەن ارتىستەردەن دە تالاپ ەتەتىن. رەجيسسەر رەتىندە ول كىسى اكتەردىڭ ساحناعا دايىندىق­­سىز, ءرولىن ساراپتاماي شىققانىن ۇنات­پايتىن. ونداي ساتتە عايني دايىندىقتى توقتاتىپ قويىپ, ءرولدى تالداۋعا كوشەتىن. رەجيسسۋرا – قيىن ماماندىق دەسەك, عايني­دىڭ وسىناۋ كۇردەلى ماماندىقتى شەبەر مەڭگەرىپ قانا قويماي, ناعىز ونەر تۋدىرۋىنا ونىڭ تەاترعا دەگەن شەك­سىز ماحابباتى, ساحناعا ادالدىعى كۇش بەرىپ, شابىتتاندىراتىن. عايني سياقتى ادامدار ءجۇز جىلدا ءبىر رەت تۋادى», دەپ جازىپتى اكتريسا.

اراعا كوپ جىلدار سالا, عايني حايروللاقىزى ومىردەن وتكەن سوڭ, ونەر يەسى گ.رۋدكوۆ­سكايا ءوزىنىڭ سۇحباتىندا بىلاي دەيدى: «ول – تەاتر ونەرىندەگى ايرىق­­شا قۇبىلىس. اكەم يۋ.رۋدكوۆسكي شىمكەنت تەاترىندا م.اۋەزوۆ­­تىڭ «تۇنگى سارىن» قويىلىمىن ساح­نا­لاعاندا عايني جۇزتايلاقتى وينادى, ف.شيللەردىڭ «ز ۇلىم­دىق پەن ماحاببات» سپەكتاكلىن­دە لەدي ميلفورتتى سومدادى. سون­داعى اكتريسانىڭ شەبەرلىگى سول – رە­جيسسەردىڭ تۇپكى ويىن ءدال تاپ­قاندىعىندا. وسى قاسيەتىن جوعا­رى باعالاعان اكەم عاينيدىڭ ساح­ناداعى ءار رولىنە قايران قالاتىن جانە ونىڭ بويىنان رەجيسسەرگە ءتان سۋرەت­كەرلىكتى كورەتىنىن ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. كەيىنىرەك عايني حايرۋللينا جاس كورەرمەندەر تەاترىن باسقارىپ تۇرعان كەزىن­دە ول كىسىمەن جۇزبە-ءجۇز جولىعۋ­دىڭ ءساتى ءتۇستى. قاتەلەسپەسەم, 1961 جىل بولاتىن. جاڭا قويىلىم­عا دايىندىق ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. بالكوندا وتىرىپ شىعارماشى­لىق ءۇردىستى سىرتتاي باقىلادىم. سون­­داعى بايقاعانىم ءارى ونىڭ كو­ڭىلگە قۇرمەت ورنىقتىرعان ەرەكشە قاسيەتى – عايني سپەكتاكل­دەگى كەيىپكەرلەر مىنەزىنىڭ ءجىتى اشىلۋى ءۇشىن ءاربىر اكتەرمەن وتە مۇق­يات ءارى نازىك جۇمىس ىستەيدى ەكەن. تاعى ءبىر تاڭعالدىرعانى – ول ەشبىرى­نە ءوز پىكىر-كوزقاراسىن تاڭبادى, ارتىستەردىڭ ساحنادا ەركىن كوسى­لۋىنە مول مۇمكىندىك تۋعىزدى. ءار اكتەر­دىڭ دارالىعىن ساقتاۋعا تىرىستى. سون­داي-اق عايني ساۋاتتى, دانا باسشى ەدى. شىعارماشى­لىق اتموسفەرا تۋدىرۋدىڭ حاس شەبەرى بولاتىن», دەيدى.

جاس كورەرمەن تەاترىندا قىز­مەت ەتكەن جىلدارى عايني حاي­رۋللينا «باي مەن كەدەي», ر.عامزاتوۆتىڭ «تاۋ قىزى», س.مۇ­قانوۆتىڭ ء«مولدىر ماحاب­بات» جانە تاعى دا باسقا قويىلىم­دا­رىن ساحناعا شىعاردى. سونى­مەن قاتار م.اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك – كەبەك», ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «ايمان – شولپان», «قىز جىبەك», «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» سىندى قازاقتىڭ ۇلت­تىق كلاس­سيكاسىن قايتا قالپىنا كەل­تىرىپ, جاڭاشا تۇرلەنتتى. اسىرەسە عايني قويعان م.اۋەزوۆ­تىڭ «قارا­قىپشاق قوبىلاندى» قويى­لىمى حالىقتىڭ قايسار رۋحىن قاي­تا جاڭعىرتقان ۇلتىمىزدىڭ قۇن­دى قازىنالارى قاتارىندا.

ونەر يەسىنىڭ قىزى كلارا اناسى تۋرالى: «ول تەاتر تىنىسىمەن ءومىر سۇرەتىن, سوندا بار ماحابباتىن, قۋاتىن, بارىن سالاتىن. كەيدە ول ۇيگە شارشاپ-شالدىعىپ كەلەتىن, ونداي كەزدە ءبىز بىردەن باسقا بولمەگە كەتىپ قالاتىنبىز. تاماقتانىپ الىپ, ەرتەڭگى قويىلىمعا دايىندا­لاتىن. جۇمىستا قانداي قاتال, تا­لاپشىل بولسا, ۇيدە مەيىرىمدى, جۋاس, وتە قامقور انا بولدى», دەپ تەبىرەنە تولعانىپتى.

ءيا, ول ونەرىن ومىرىمەن ەگىز ءوردى. كۇش پەن توزىمدىلىكتى شىعار­ما­شىلىققا دەگەن سارقىلماس ىقى­لاسىنان الاتىن. وسىلايشا, عايني تالماس وي مەن اسقان شە­بەرلىك سۋرەتكەرىنە اينالدى.

ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ وركەن­دەۋى­­­نە سۇبەلى ۇلەس قوسقان قازاقتان شىق­­قان تۇڭعىش رەجيسسەر قىز عايني حايروللاقىزىنىڭ ەسى­مىن كە­يىن­گى ۇرپاق ۇمىتپاي, ۇلىقتاسا يگى. ويتكەنى ساحنا ساڭلاعىنىڭ ۇلت­تىق ونەردىڭ وركەندەۋىنە سىڭىر­گەن ەڭ­بەگى ۇشان-تەڭىز.

ءساليما تاسەمەنوۆا,

ونەر قايراتكەرى