«جول جىلى» نەمەن قۋانتادى؟

رەسمي دەرەكتەرگە سەنسەك, وبلىستا جول جوندەۋ جۇمىستارىنا قارجى بىلتىرمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە ارتىق ءبولىنىپ, جوندەلەتىن جولداردىڭ سانى دا ارتپاق. دالىرەك ايتساق, جۇزدەن استام جوبا ىسكە اسىرىلادى. ناتيجەسىندە, جالپى ۇزىن­دىعى 600 شاقىرىم جول جوندەلەدى. البەتتە, ساپا دا نازاردان تىس قالماۋى كەرەك. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا حالىق­ارالىق ساپا ستاندارتتارىنا ساي اۆتو­كولىك جولدارىنىڭ جەلىسىن قالىپتاستىرۋ قا­جەتتىگىنە نازار اۋدارعان.

«جول سالۋ جانە ونى جوندەۋ جۇمىستارى دا ەكونوميكانىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بە­رەدى. مۇنداي شارالار كەمىندە 12 مىڭ شا­قىرىم اۆتوكولىك جولىن قامتيدى. سونىڭ ناتي­جە­سىندە ەلدى مەكەندەرگە كولىكپەن قاتىناۋ ەداۋىر جەڭىلدەيدى. ازاماتتاردىڭ بارىس-كەلىسى جاندانىپ, بيزنەستىڭ بەلسەندىلىگى ارتادى», دەگەن ەدى پرەزيدەنت.

قازىر شىعىس قازاقستان اۋماعىندا جالپى ۇزىندىعى 5,2 مىڭ شاقىرىم اۆتوكولىك جولى جاتىر. ونىڭ 1,2 مىڭ شاقىرىمى – «قازاۆتوجول» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ قارا­ماعىنداعى, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولدار. سونداي-اق 1,6 مىڭ شاقىرىم جول – وبلىستىق, 2,4 مىڭ شاقىرىم جول اۋداندىق ماڭىزعا يە.

«باسقا وڭىرلەردى بىلمەدىم, شىعىس قازاق­ستاننىڭ جولدارى وتە ناشار. ريددەر, سەمەي, كاتونقاراعاي, شەمونايحا, مارقاكول, تارباعاتاي, زايسان اۋداندارىنا شىعىپ كورسەڭىز, ويىقتاردان قاشىپ ۇلگەرمەيسىز. كوكتەم شىعا سالىسىمەن جولدار ب ۇلىنەدى», دەيدى تاكسي جۇرگىزۋشىسى ازامات قايىرحان.

ايتسا ايتقانداي, جىلدا قار ەرىپ, جەر كەپكەن سوڭ, جاماۋ تۇسەر ەدى. بيىل ويىلعان جولدار سول قالپى جاتىر. ەرتەڭ-اق تۋريستىك ماۋسىم اشىلادى. كۇرە جولدار عانا ەمەس, اۋدان ىشىندەگى جولداردىڭ دا ءبىرازى توزعان. بۇل وزەكتى ماسەلەگە وبلىس باسشىلىعى قانشالىقتى نازار اۋدارىپ وتىر؟ 

«تۇرعىندار جول ساپاسىنا قاتىستى ماسە­لەنى ءجيى كوتەرەدى. ءبىز ونى بىلەمىز. سول ءۇشىن دە 2024 جىلدى «جول جىلى» دەپ جاريالادىق. جول ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ ماقساتىندا بەسجىلدىق جوسپار ازىرلەندى. وندا وبلىس اۋماعىنداعى جوندەلەتىن بارلىق جول مەن كوشەلەر, جوندەۋدى اياقتايتىن ۋاقىت تولىق كورسەتىلگەن. بيىل وبلىستىق جانە اۋداندىق ماڭىزداعى جولداردى جوندەۋگە بولىنەتىن قارجى 15 ملرد تەڭگەگە دەيىن ءوستى. بىلتىر بۇل سوما 7 ملرد تەڭگە مولشەرىندە بولعان», دەيدى وبلىس اكىمى ەرمەك كوشەرباەۆ.

شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسى ماماندارىنىڭ مالىمەتىنشە, «جول جىلى» اياسىندا وڭىردە جۇزدەن استام جوبا ىسكە اسىرىلادى.

«28,5 ميلليارد تەڭگە قارجىعا شامامەن 600 شاقىرىم جول جوندەۋ كوزدەلگەن. ونىڭ ىشىندە 220 شاقىرىمنان استامى – وبلىستىق, 150 شاقىرىمنان استامى اۋداندىق جولدار بول­سا, 100 شاقىرىمنان استامى – ەلدى مەكەن ىشىن­دەگى كوشە جولدارى. «اۋىل – ەل بەسىگى» رەس­پۋبليكالىق باعدارلاماسى اياسىندا 80 شا­قىرىمنان استام جول, جەرگىلىكتى جەر­لەردىڭ بيۋدجەتى ەسەبىنەن 29 شاقىرىم جول جون­دەلەدى», دەدى وبلىستىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسى باس­شىسىنىڭ ورىنباسارى ەرلان ۋاليەۆ. 

باسقارما وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, ەڭ اۋەلى كولىك كوپ قاتىنايتىن جانە تۋريستىك دەمالىس ورىندارىنا اپاراتىن جولدار نازارعا الىنعان. ماسەلەن, جاز ماۋسىمىندا سىبە, سارىبەل, بۇقتىرما جاعالاۋلارىنا دەما­لۋشىلار كوپ قاتىنايدى. الايدا جول ساپاسى سىن كوتەرمەيدى.  رەسمي دەرەكتەرگە سەنسەك, سارىبەلگە اپاراتىن وسكەمەن – تارعىن – سامار باعىتىنداعى تاسجولدىڭ 133–145-شاقىرىم ۋچاسكەلەرى قالپىنا كەل­تىرىلەدى. سول سياقتى التاي اۋدانى اۋما­عىن­داعى بۇقتىرمانىڭ جاعالاۋىنا اپاراتىن جولدىڭ 10–25, 25–36 شاقىرىمدارى جون­دەلەدى. سىبە كولىنە قارايعى ماماي باتىر – بوزانباي جولىنىڭ 17–32 شاقىرىم ارا­لى­عىنا ورتاشا جوندەۋ جۇرگىزۋ جوسپار­لانعان.

قۇرىلىسى اششى ىشەكتەي سوزىلعان ومبى – مايقاپشاعاي تاسجولى شە, بيىل اياقتالا ما؟ جاۋىر بولعان ساۋالدى سالا ماماندارىنا قويدىق. ايتپەسە, جولسىز جولدىڭ زاردابىن زايسان مەن تارباعاتاي تارتىپ وتىر.

«قالباتاۋ اۋلىنان شەكارا تۇبىندەگى مايقاپ­شاعاي بەكەتىنە دەيىنگى جول شامامەن 415 شاقىرىم بولادى. ونىڭ 218 شاقىرىمى شىعىس قازاقستاننىڭ اۋماعىنا قارايدى. وسىنىڭ بۇگىندە 207 شاقىرىمىنا اسفالت توسەلدى. 178 شاقىرىم جولمەن كولىكتەر ءجۇرىپ جاتىر», دەيدى «قازاۆتوجول» ۇلتتىق كوم­پانياسى وبلىستىق فيليالىنىڭ ءبولىم باسشىسى الماز قاسەنوۆ.

ايتۋىنشا, قولدانىسقا كەلەر جىلى ءبىر-اق بەرىلەدى. وسى ۋچاسكەگە جاۋاپتى مەردىگەر قىتايلىق «سينسين» كومپانياسى جۇمىس ىستەپ جاتىر. زايسان مەن تارباعاتاي اۋدان­دارىنىڭ اقجار, قاراسۋ, شىلىكتى اۋىلدارىنا قاتىنايتىن جولدار بيىل جوندەلەدى.   

«جول جىلى» اياسىندا وبلىس ورتالىعىندا دا بىرنەشە ءىرى جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. قالاداعى كولىك قوزعالىسىنا قولايلى جاعداي تۋعىزۋ ءۇشىن جىبەك جولى, بازوۆايا كوشەلەرى مەن ساتباەۆ, ءى.ەسەنبەرلين داڭعىلدارى قيىلىسىندا ۇلكەن جول ايىرىعىنىڭ قۇرى­لىسى قولعا الىنعان. قازىر جەردى قازۋ, اعاش­تاردى كەسۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. قار­جىلاندىرۋعا قاراي كەيىن بىرنەشە دەڭ­گەي­لى ۇلكەن جول ايىرىعىن سالۋ جوسپاردا بار.

«بيىل اينالما جولدىڭ قۇرىلىسى اياق­تالادى. ال كوپدەڭگەيلى ەستاكادا قارجىلىق مۇمكىندىككە قاراي سالىنادى. قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىن مەردىگەر كومپانيا «R.B.Company» جشس اتقارىپ جاتىر», دەيدى وسكەمەن قالاسىنىڭ تۇكش, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوكولىك جولدارى ءبولىمىنىڭ باسشىسى ەرجان يبراەۆ.

ودان بولەك ءۇلبى وزەنىنىڭ ۇستىنەن سالىنعان ەسكى كوپىردىڭ جوندەۋ جۇمىسى جۋىقتا اياقتالىپ, كولىكتەر قاتىناي باستادى. ەرتىس كوپىرىنىڭ استىنان ءوتىپ, پەرميتينا كوشەسى مەن سلاۆسكي جاعالاۋىن جالعايتىن جولدىڭ قۇرىلىسى دا وسى جىلى اياقتالادى.

جولاۋشىلاردىڭ دەنى ريددەر, شەموناي­حا, التاي اۋداندارى باعىتىنداعى جولداردىڭ ناشارلىعىنا شاعىمدانادى. «قازاۆتوجول» كومپانياسى شىعىس قازاقستان اۋماعىندا بيىل رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە 200 شاقى­رىم جولعا جوندەۋ جۇرگىزەدى. ونىڭ ىشىندە وسكەمەن – سەمەي, وسكەمەن – ريددەر, وسكەمەن – شەمونايحا, وسكەمەن – التاي باعىتىنداعى تاسجولدار بار.

جوسپارداعى وسكەمەن – ريددەر باعىتىن­داعى تارحانكا مەن توپيحا ارقىلى جۇرەتىن توتە جولدىڭ دا جوبالىق-سمەتالىق قۇجات­تاما­سى ءتيىستى ساراپتامادان ءوتتى. جوبا جۇ­زە­گە اسسا, ەكى قالانىڭ اراقاشىقتىعى ­42 شا­قىرىمعا دەيىن قىسقارادى. جوبا دا­يىن بول­عانىمەن, قارجى ماسەلەسى شەشىلگەن جوق سياقتى.

جوعارىدا اتالعان جول جوبالارىن جاۋاپ­تى باسقارما قاتاڭ باقىلاۋىندا ۇستاپ وتىرادى. سوعان قاراعاندا, ءار جوبا مەرزىمىندە اياق­تالاتىن سەكىلدى.

شىعىس قازاقستان وبلىسى