ءوڭىردى ورگە باستىرعان قادام

يندۋستريالاندىرۋ ءىس ۇستىندە

ءوندىرىستىڭ قادامى كەڭ. سۇيەكتى ءوندىرىس بولماسا ەكونوميكانىڭ دامۋىندا سەرپىلىس بولمايدى. سوندىقتان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «يندۋستريالاندىرۋ الەمنىڭ ەڭ دامىعان وتىز ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ەلدىڭ يندۋستريالاندىرىلۋى – ەل دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىندەگى ۇلتتىق يدەيا», دەگەن بولاتىن. ەلىمىزدە 2010 جىلى باستاۋ العان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باع­دار­لامانىڭ العاشقى بەسجىلدىعىن وتكەن 2014 جىلى اياقتادىق. قازاقستاندى يندۋستريالاندىرۋدىڭ وسى بەس جىلىندا ەلىمىزدە باي تاجىريبەنىڭ قالىپتاسۋىمەن قاتار, جەتىستىكتەرگە دە قول جەتتى. قوستاناي ءوڭىرى ءوندىرىسىنىڭ دە بۇرىنعىدان ادىمى اشىلا ءتۇستى. ءوندىرىستىڭ دامۋى تۋرالى ءسوز بولسا سالىستىرمالى ساندار ورە تۇرەگەلەدى. 2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا الساق, ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 72,2 پايىزعا ارتقان, ياعني فيزيكالىق كولەمنىڭ يندەكسى 100,6 پايىز بولىپ, رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشكە جاقىنداي ءتۇستى. بۇرىن بۇل ءوڭىردىڭ ءوندىرىسى تەك كەن ءوندىرۋ ىسىمەن سيپاتتالاتىن ەدى. قازىر ول شيكىزاتتان ۇقساتۋ ۇدەرىسىنە قاراي بەت بۇردى. بەس جىل ىشىندە ۇقساتۋ ونەركاسىبى ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 11,8 پايىزعا كوبەيدى. سوڭعى جىلدارى تاماق, جەڭىل ونەركاسىپ, مەتاللۋرگيا, ماشينا قۇراستىرۋ, قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ كاسىپورىندارىنىڭ قاتارى دا, بەلسەندىلىگى دە ارتتى. ۇقساتۋ ونەركاسىبىنىڭ فيزيكالىق كولەم يندەكسى 106,6 پايىزعا جەتتى. وسى ۋاقىت ىشىندە ۇقساتۋ كاسىپورىندارىنىڭ كورسەتكىشى ورگە دومالاعان تاستاي جوعارىلاپ وتىردى. مىسالى, جەڭىل اۆتوموبيل شىعارۋ – 21, استىق جينايتىن كومبايندار – 15,5, ەت ءوندىرۋ – 44,6, شۇجىق ونىمدەرى – 47,8, كۇنباعىس مايى – 62,3 پايىزعا, سارى ماي – 2,4 ەسە, جارما – 34,3, شوكولاد پەن قانتتان جاسالعان شوكولاد ونىمدەرى – 5,3, ۇن 1,6 پايىزعا كوپ ءوندىرىلدى. بۇرناعى جىلدارى وبلىستىڭ داڭقىن كەن مەن استىق شىعاراتىن. ەندى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ سوڭعى بەس جىلىندا قوستاناي ماشينا جاساۋ ورتالىعىنا اينالىپ ۇلگەردى. 2010 جىلى وبلىستا جەڭىل اۆتوموبيلدەر قۇراستىرۋ ءىسى قولعا الىنعان بولاتىن. بەس جىل ىشىندە «اگروماشحولدينگ» جانە «سارىارقااۆتوپروم» زاۋىتتارىندا الەمگە ايگىلى SsangYong, پەجو, Toyota, Hyundai جەڭىل كولىكتەرى مەن جولاۋشىلار جانە جۇك تاسىمالىنا ارنالعان IVECO ماشينالارى قۇراستىرىلاتىن بولدى. وتكەن جىلدىڭ وزىندە بۇل سالادا 45,5 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى. قازىر رەسپۋبليكاداعى اۆتوموبيل وندىرىسىندەگى قوستاناي وبلىسىنىڭ ۇلەسى 17 پايىزدى قۇرايدى. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا قوستانايدا 2013 جىلى SsangYong ماشيناسىنىڭ العاشقى وتاندىق NOMAD مودەلى دانە­كەرلەۋ, سىرلاۋ سەكىلدى وزگە دە ۇساق ءبول­شەكتى جۇ­مىستارى ءوز ماماندارىمىزدىڭ ات­قارۋىمەن قۇراستىرىلدى. وتاندىق ماشينا رەسەي, بەلارۋس جانە ازەربايجان رەس­پۋبليكالارىنا ەكسپورتقا شىعارىلاتىن بولادى. وتكەن جىلدىڭ كوكتەمىندە «سارىارقااۆتوپروم» كاسىپورنى Toyota Fortune ماشيناسىن قۇراستىرۋدى قولعا الدى. زاۋىت جىلىنا 3000 ماشينانى ساپقا قويۋدى مەجەلەپ وتىر. ازىرگە ماشينا قۇراستىرۋشىلار 462 تويوتانى ساپقا قويدى. جالپى, قوستانايدا ماشينا جاساۋ ءىسى باستاۋ العان 2010 جىل مەن 2013 جىلدىڭ اراسىندا 90 ەسە ءوستى. ال ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى باستالعان ۋاقىتتان بەرى قوستانايلىق ماشينا قۇراستىرۋشىلار 16 244 اۆتوموبيل جاسادى. ونىڭ ىشىندە جەڭىل, جولاۋشىلار تاسيتىن جانە جۇك كولىكتەرى دە بار. قازىر كاسىپورىن جەتەك­شىلەرى «اگروماشحولدينگ» زاۋىتى­نىڭ ءوندىرىس الاڭىندا Geely ماشيناسىن قۇراستىرۋ ءۇشىن قىتايلىق اۆتوكونتسەرندەر وكىلدەرىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ وتىر. ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ قارقىن الۋىنا وراي, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى دا بيىكتەي ءتۇستى. بۇل نارىقتا قۇرىلىس ماتەريالىنا دەگەن سۇرانىستى كۇشەيتەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان, قوستاناي وڭىرىندە تاۋارلى بەتون, ار­ماتۋرا, بەتوننان جاسالعان بۇيىمدار, ەتيلەن پوليمەرلەرىنەن جاسالعان قۇبىر­لار, بەتوننان جاسالعان قۇرىلىس قۇرى­لىم­دارى, پلاستماسسادان جاسالعان ەسىك-تە­رەزە جانە كىرپىش وندىرىلەدى. وڭىردەگى قۇرى­لىس جۇمىستارى تسەمەنتكە سۇرانىم­دى كۇ­شەيتتى. بۇگىندە رۋدنىي تسەمەنت زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. ول تاياۋ جىلداردا جىلىنا 500 مىڭ توننا تسەمەنت وندىرەتىن بولادى. وبلىستا «ەۆرازكاسپيانستال» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى جۇمىسىن باستادى. 2013 جىلى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن بولعان تەلە­كوپىردە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى وسى زاۋىتتىڭ تۇساۋىن كەسكەن ەدى. بۇل وب­لىس­­تاعى عانا ەمەس, رەسپۋبليكاداعى بىرەگەي جوبا بولىپ سانالادى. ول تولىق قۋا­تىنا ەنگەندە جىلىنا 450 مىڭ توننا بولات ار­ماتۋرالار شىعارادى. وندا 250 قوستاناي­لىق جۇمىس ورنىن تاپتى, ەڭ جوعارى ورتاشا ايلىق جالاقى وبلىس بويىنشا وسى زاۋىتتا تولەنەدى. ءار جۇمىسشى ەڭبەگىنە قاراي 167 مىڭ تەڭگە الادى. بۇل وڭىردە دامىپ وتىرعان ءوندىرىس اكەلگەن يگىلىكتىڭ ءبىرى. زاۋىت وتكەن جىلى 152 مىڭ توننادان اسا ديامەترى ءارتۇرلى ارماتۋرالار ءوندىردى. ولاردىڭ قۇنى 19,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. 2015 جىلى «ەۆرازكاسپيانستال» قۋاتىن ارتتىرا ءتۇسىپ, 365 مىڭ توننالىق دەڭگەيدى يگەرەتىن بولادى. زاماناۋي قۇ­رى­لىستىڭ نەگىزگى ماتەريالى بولىپ تا­بى­لاتىن ارماتۋرالارعا شەتەلدەن دە سۇرانىس مول. قازىردىڭ وزىندە زاۋىت ءونى­مىن وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان ەلدەرىنە ارتا باستادى. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-ينننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا ومىرگە جولداما العان جوبانىڭ ءبىرى – ءۇي قۇرىلىسى كومبيناتى دەر ەدىم. جوبا بويىنشا كاسىپورىن جىلىنا 70 مىڭ شارشى مەتر باس­پانا تۇرعىزادى. قۇرىلىس سالاسىنىڭ دامۋى ءۇشىن وبلىستا تابيعي وندىرىلەتىن وتقا ءتوزىم­دى جانە كىرپىش جاسايتىن ساز بالشىق, قۇرى­لىسقا قاجەتتى قيىرشىق تاس, قۇم, اك, مينەرالدى پيگمەنتتەر, بازالت سەكىلدى پايدالى قازبالاردىڭ قورى بار. وسى بەس جىلدىڭ ىشىندە وبلىستا مەتالليلەك زاۋىتىنىڭ ىسكە قوسىلۋىنا بايلانىستى مەتالل ءوندىرۋ سالاسى ءوندىرىسىنىڭ كولەمى ارتتى. وتكەن جىلى قۇنى 9 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 92 مىڭ توننادان اسا ارماتۋرا ءوندىرىلدى. بۇرىن وزىمىزدە ءىرى تەمىر كەنى بولا تۇرا وندىرىسكە, قۇرىلىسقا قاجەتتى ارماتۋرالاردى قىمبات باعاعا سىرتتان ساتىپ الاتىنبىز. ەندى وزىمىزدەگى مەتالليلەك زاۋىتتارى مۇنى جەڭىلدەتتى. بەس جىل ىشىندە كاسىپكەرلىكتى قولدايتىن مەملەكەت تاراپىنان بارلىق قاجەتتى زاڭنامالىق بازا جاسالدى, بيزنەس پەن ينۆەستيا جاعدايى دا سەرپىندى جاڭعىرتىلدى. ىشكى ءوڭىر­لىك ءونىمنىڭ كولەمى 2013 جىلى 1 تريلليون 400 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. وسىنىڭ ءوزى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى باستالعان كەزەڭمەن سالىس­ت­ىرعاندا ەكى ەسە كوپ بولاتىن. ۇقساتۋ كاسىپ­ورىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى 2 ەسەدەي ارتتى. ۇقساتۋ ونەركاسىبىندەگى نەگىزگى قورعا سا­لىن­عان ينۆەستيتسيا دا الدىڭعى جىلدارمەن سا­لىستىرعاندا ەكى ەسەدەن ارتىق ءوستى. وب­لىستا سىرتقا شىعاراتىن شيكىزات ەمەس تاۋار­لار كولەمى ارتىپ كەلەدى, بۇرناعى جىل­دار­مەن سالىستىرعاندا 1,5 ەسەدەن استام ارتىق. وبلىس وڭىرىندە ونەركاسىپ سالاسىنىڭ دامۋىنا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندەگى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ قوسقان ۇلەسى قوماقتى. ەگەر 2010-2013 جىلدار اراسىنداعى 4 جىلدا يندۋستريالان­دىرۋ كارتاسىنا ەنگەن كاسىپورىندار 100 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرىپ, قىزمەتىن كورسەتسە, تەك 2014 جىلى عانا بۇل كورسەتكىش 70 ميلليارد تەڭگە بولدى. ونىڭ 29,3 پايىزى ۇقساتۋ كاسىپورىندارىنىڭ ۇدەسىنە تيەدى. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگەن 90 جوباعا 403,3 ميلليارد تەڭگە قۇيىلدى. ونىڭ ىشىندە 131,4 ميلليارد تەڭگە سالىنعان 3 جوبا رەسپۋبليكالىق يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا كىردى. بەس جىل ىشىندە الگى 90 جوبانىڭ 74-ءى پايدالانۋعا بەرىلىپ, وندا 4 534 ادام جۇمىس ورنىن تاپتى. تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە وڭىردە بەس جوبا جۇزەگە استى. «سارىاركااۆتوپروم» زاۋىتى Toyota Fortuner ءاۆتوموبيلىن قۇراس­تىرا باستادى, «كازشينسەرۆيس» زاۋىتى اۆتوموبيل شيناسىن وڭدەپ, قالپىنا كەلتىرەتىن بولدى, «كوستاناي مبي» ءۇي قۇرىلىسى كومبيناتى سۇرانىسقا يە ونىمدەر شىعارادى, «جاس-كانات 2006» قۇس فابريكاسى جاڭعىرتىلدى, «GlobalBeef KZ» شارۋاشىلىعى اسىل تۇقىمدى مال بورداقىلاۋ الاڭىن اشتى. ۇستىمىزدەگى جىلى تاجىريبە-ونەركاسىپتىك كەن شىعارۋ جانە وڭدەۋ كاسىپورنى جانە زاماناۋي ينفراقۇرىلىمى بار استىق ساقتاۋ قويماسى مەرزىمىنەن بۇرىن تاپسىرىلادى دەگەن ءۇمىت بار. ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ قوستاناي, رۋدنىي قالالارى مەن قوستاناي, دەنيسوۆ اۋداندارىندا بەلسەندى جۇرگىزىلىپ وتىر. شالعايدا جاتقان امانگەلدى, جانگەلدين جانە ناۋىرزىم اۋداندارى ينۆەستيتسيالىق جوبالار باستاۋ­دان قالىس قالدى. دەگەنمەن, وبلىستا يگى ىسكە دەگەن بەلسەندىلىك بايقالادى. قازىر وبلىس قالالارى مەن اۋداندارىنان تاۋەكەل ەتۋگە 78 ءوتىنىش ءتۇستى. ەلباسى وتاندىق كاسىپكەرلىكتى جاڭا ەكونوميكالىق باعىتتىڭ قوزعاۋشى كۇشى­نە تەڭەگەن بولاتىن. وبلىستا وسى سالانى دامىتۋعا باعىتتالعان «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020», «ونىمدىلىك-2020», «ەكسپورتتاۋشى-2020» باعدارلامالارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ءوندىرىس دامىسا ونىمەن الەۋمەتتىك سالا بىرگە العا جىلجيدى. ادامدار تۇرمىسىنىڭ جاقسارۋى تاۋەلسىز ەلدىڭ مەجەسى – دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا جاقىنداي ءتۇسۋىمىزدىڭ ءبىر كەپىلى. ءوندىرىسى دامىعان قوستاناي ءوڭىرى وسى بيىك مەجەگە قادام باسىپ بارادى. مەيرام سوكىتباەۆ, قوستاناي وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى. قوستاناي.