ەكولوگيالىق پەداگوگيكانىڭ ءىزاشارى

ءبارى ورتانىڭ تازالىعىنان باستالادى

تابيعاتتى قورعاۋ مەن قورشاعان ورتانىڭ تازالىعىن ساقتاپ قالۋ – قازىر الەمدىك وزەكتى ماسەلەنىڭ بىرەگەيى. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن ەكولوگيالىق كودەكس قابىلداندى. وسى قۇجاتقا سايكەس ارال­دىڭ سولتۇستىك بولىگىن, جايىق وزەنىنىڭ ەكوجۇيەسىن قالپىنا كەلتىرۋ, بالقاشتىڭ سۋ قورىن مولايتۋ جۇمىس­تارى كۇشەيدى. الداعى ۋاقىتتا ءىرى ەنەر­گەتيكالىق كومپانيالاردىڭ قور­شا­عان ورتانى جاۋاپسىز لاستاۋىنا توس­قاۋىل قويىلادى.

اكەمىز نۇرعالي سارىبەكوۆ ەكولوگيا سالاسىنا كەلگەن وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلداردىڭ باسىندا «ەكولوگيالىق ماسە­لەلەردى بولاشاق ۇرپاقتىڭ ەنشى­سى­نە قالدىرۋعا بولمايدى!» دەپ العاش رەت اشىق كوتەرگەن ەدى.

ەكولوگيالىق عىلىمنىڭ نەگىزىن 1866 جىلى نەمىس جاراتىلىستانۋشى عالىم ەرنست گەككەل قا­لادى. «ەكو­لو­گيا – ادام­نىڭ قورشاعان ورتا­مەن قارىم-قاتى­نا­سىن زەرتتەيتىن عىلىم» دەگەن انىقتاما بە­رىپ, ەكولو­گيانىڭ ءۇش نەگىزگى زا­ڭىن اشتى.

ءبىرىنشى زاڭ: «تابيعات ءبارىن جاق­سى بىلەدى». تابيعات ءوزىنىڭ دامۋ زاڭ­دىلىعىن ادامنان دا جاقسى بىلەدى. ال ادام سولاردى زەرتتەپ, تابي­­عات­پەن قا­رىم-قاتىناسىن ۇيلەستىرە ءبىلۋى كەرەك.

ەكىنشى زاڭ: ء«بارى بارىمەن بايلانىستى». تابيعاتتا بارلىعى ءبىر-بىرىمەن بايلانىس­تى. ءولى تابيعات ءتىرى تابيعاتپەن بايلانىس­تى. تابيعاتتىڭ ءبىر بولىگىندە ادام جاساعان رەتسىز وزگەرىس باسقا جەردەن «بۋمەرانگ» بولىپ قايتادى.

ءۇشىنشى زاڭ: ء«بارى دە ءبىر جەرگە لا­يىق­تى بارۋ كەرەك». ادامنىڭ تابي­عاتقا تاس­تاعان وندىرىستىك نەمەسە تۇرمىستىق قالدىقتارى ءىزسىز قالمايدى, كوپ جىلدان كەيىن قاۋىپتى اسەرىن بەرەدى.

مىنە, قاراپ وتىرساق, 158 جىل بۇرىن اي­تىلعان ەكولوگيا عىلى­مى­نىڭ زاڭدارى ءالى وزەك­تى­لىگىن جو­عالت­قان جوق. قايتا وركەنيەتتى الەم ەل­دەرى ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپ­تاس­­تىرۋعا كوش­تى. قورشاعان ورتانى ساقتاۋ ءۇشىن الەم­دىك ەكو­لوگيالىق جوعارى ستان­دارتتاردى ەكونو­مي­كا­نىڭ بارلىق سالا­لارىنا ەنگىزۋ قاجەت­تىلىگى تۋدى.

ەكولوگيا – كەشەندى, بىرنەشە باعىتى بار عىلىم. ونەركاسىپتىك, ەكو­نو­ميكالىق, قۇقىق­تىق, ساني­تار­لىق-گيگيەنالىق, الەۋمەتتىك, ت.ب. اسپەكتىلەرى دامىپ كەلەدى. سولاردىڭ ىشىندە ەكولوگيالىق ءبىلىم مەن تاربيەنى, ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ, ياعني «ەكولوگيالىق پەداگوگيكا» ەرەكشە مارتەبەگە يە.

قازاقستاندا ەكولوگيالىق پەداگو­گي­كانىڭ نەگى­زىن عالىم نۇرعالي سارى­بەكوۆ ءبىر كۇندە قالا­عان جوق. ەكولو­گيانىڭ, تابيعاتتى قورعاۋ جانە تابيعي رە­سۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ پەدا­­گوگيكالىق نەگىزىن ورنىقتىرۋ وڭايعا تۇسكەن جوق.

1968-1998 جىلدارى اكەمىز جامبىل پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ «ەكولوگيا جانە تابيعاتتى قورعاۋ» عىلىمي ورتالىعىن قۇردى. ونى 30 جىل ءۇزىلىسسىز باسقاردى. ورتالىق ينستيتۋتتا 10-نان استام رەسپۋبليكالىق, بۇكىلوداقتىق, حالىقارالىق عىلىمي فورۋم ۇيىمداستىردى. وسى جۇمىس­تىڭ­ ناتيجەسىندە عىلىمي قاۋىمداستىق جامبىل پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن بىلەتىن بولدى.

ورتالىقتىڭ ءتالىمىن العان ءبىر توپ ينس­تيتۋت وقىتۋشىلارى كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. ەل عالىمدارى نۇرعالي سارىبەكوۆتىڭ عىلىمي مەكتەبىن مويىنداپ, وعان جوعارى باعا بەردى.

ورتالىقتىڭ وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەرگە ەكولوگيالىق ءبىلىم, تاربيە بەرۋ تاجىريبەسى ءبىلىم مينيسترلىگىندە تالقىلانىپ, ونىڭ ۇلگىسىن بارلىق مەكتەپ, كوللەدجدە, جوعارى وقۋ ورنىندا پايدالانۋ ۇسىنىلدى.

جالپى, ەكولوگيالىق پەداگوگيكا ماسە­لەسىنە قاتىستى نۇرعالي سارى­بە­كوۆ 400-گە جۋىق عىلىمي ەڭبەك, تانىمدىق ماقالا جازىپ, جارىققا شىعاردى. ياعني ارتىنا جاقسى ءىز, ۇلكەن مۇرا قال­دىردى. وسى مۇرانى زەرتتەۋ, سول مۇرا­مەن بۇگىنگى كۇننىڭ اراسىندا بايلانىس پەن ساباقتاستىق ورناتۋ, سول ارقىلى جاس­تارعا جاڭاشىل ءتالىم بەرۋ – سالانىڭ پارىزى.

جالپى, ورتانىڭ تازالىعى ۇعىمى تابيعات­پەن بىرگە قوعامعا دا قاتىستى ەكەنى كۇن سايىن دالەلدەنىپ كەلەدى. اكەمىز عالىم رەتىندە وسىنى ءجيى ايتۋشى ەدى.

«اينالايىن» – ەلدىك مەيىرىمنىڭ سيپاتى

2014 جىلى فيلولوگيا عىلىم­دا­رى­نىڭ دوكتورى, پروفەسسور سامەن قۇل­با­راقتىڭ «اينالايىن» دەپ اتالاتىن كىتابى جارىق كوردى. (عالىم, ۇستاز, تابيعات جاناشىرى ن.سارىبەكوۆ تۋرا­لى وي-تولعاۋ. – تاراز: سەنىم, 2014. – 144 ب).

اكەم «اينالايىن» دەپ ۇلكەنگە دە, كىشىگە دە قاراتىپ ايتاتىن جان ەدى. «اينالايىن» دەپ باستالاتىن ءسوزى ونىڭ ءومىردى سۇيگەنىن, ادامداردى قادىرلەگەنىن, دارقان جۇرەگىن ايقىنداپ تۇراتىن. تابيعاتىنان ۇستاز, عۇمىر بويى تابيعاتتى قادىرلەپ, ونى زەرتتەۋ مەن قورعاۋدى تىرشىلىگىنىڭ مانىنە اينالدىرعان ادامنىڭ «اينا­لايىن» دەگەن لەبىزى زامانداس­تارىن, شاكىرت­تەرىن جىگەرلەندىرەتىن.

اكە­مىزدىڭ العاشقى شاكىرتى, كەيىنگى تانىمال عالىم ءومىرتاي تاناباي­ ۇلى بىلاي دەپ جازادى: «تابيعات سونشالىقتى ۇيلەستىرىپ مولدىرەتە قۇيا سالعان سۇلۋ سىمباتتى, سويلەسكەن ادامنىڭ جان-دۇنيەسىنە ەرەكشە ءبىر جىلىلىق قۇيىپ تۇراتىن كىرشىكسىز ادال قاتىناسى كەز كەلگەن شاكىرتتى ەرەكشە تابىندىرىپ الاتىن. ول قۇدىرەت ۇستاز ءجيى قايتالاپ ايتاتىن «اينالايىن» دەگەن ءسوزدىڭ ءون بويىندا جاتا ما, الدە باسقا سىر بار ما, ول جاعى بىزگە جۇمباق ەدى. وسى ءبىر «اينالايىن» دەگەن سوزدەن اعايدىڭ سۇيكىمدى ءۇنى عانا ەمەس, بۇكىل ادامگەرشىلىك ءبىتىمى, ۇستازدىڭ بولمىسى تانىلىپ تۇراتىن. وسى قاسيەتتى ءسوزدى ايتقان ساتتە مەيىرىمگە تولى مولدىرەگەن قوس جانارىنان جانعا جايلى شۋاق شاشىلىپ, بالعىن شاكىرت جۇرەگىن بيلەپ الىپ, ەرىكسىز وزىنە باۋراپ الاتىن. ونىڭ دوسى ءارى سىرلاسىنا, رۋحاني جەتەكشىسىنە, اقىرىندا شاكىرت جۇرەگىنە بەرىك ورناعان نۇرلى بەينەگە اينالىپ كەتە باراتىن».

اكەم ۇرپاعىن دا, شاكىرتتەرىن دە «جاق­سى­لىق جاساساڭ, جاقسىلىقپەن قاي­تادى» دەگەن ۇستانىممەن تار­بيە­لەدى. سول سەبەپتەن دە بولار, «اينا­لايىن» دەگەن مەيىرىمگە تولى ءسوزى اكەمنىڭ ەكىنشى ەسىمىنە, ۇستازدىق سيپاتىنا اينالدى.

ۇستازدىڭ ۇستانىمدارى

اكەمىزدىڭ سوڭىندا قالعان جازبا­ مۇرالارى, اسىرەسە ءدارىس داپتەرلەرى ۇستازدىق تاجىريبەنىڭ ۇستاحاناسى سىندى. ءومىر تولعامدارىن وقىساق, ۇستازدىڭ ىشكى الەمى, جان سىرى, بار بولمىس-ءبىتىمى, دۇنيەتانىمى مەن الدىنا قويعان ماقسات-مۇراسى اشىلادى.

«جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى» دەمەكشى, اكەمىز – ار مەن نامىستى بارىنەن جوعارى قويعان تۇلعا. وسىعان بايلانىستى مىنانداي ويى حاتقا ءتۇسىپتى:

«مەنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ءپرينتسيپىم: الدىمدا – ارىم, ارتىمدا (سوڭىمدا) – نامىسىم, بو­يىمدا (بولمىسىمدا) – اتا-انامنىڭ ءتالىمى جۇرەدى. وسى ءۇش اسىلعا سۇيەنىپ, جاراتقانعا جالبارىنىپ, ەڭبەك ەتىپ, تابىسقا جەتەمىن. بۇل پرينتسيپ مەنى ءومىر بويى العا جەتەلەپ كەلەدى».

ۇستازدىڭ ءومىر ءسۇرۋ قاعيداتتارى ءسوز جۇزىندە قالماي, تىرشىلىكتە ىسكە اسۋىمەن قۇندى ەدى. مۇنى بۇكىل پەداگوگ, عالىم قاۋىمى جاقسى بىلەدى. ەشكىمنىڭ الدىندا جالتاقتاعان جوق, كوپە-كورنەۋ بىرەۋگە جاعىمپازدانبادى, تەك ادال ەڭبەگىنە, عىلىمي ىزدەنىسىنە سەندى. سوندىقتان دا ول ومىردە ەتەكتەن تارتىپ, اياقتان شالعىسى كەلگەندەردىڭ الدىندا باتىل دا وتكىر سويلەدى.

ء«ومىر – سايىس, تۇيىندەرى مىڭ ورام...» دەمەكشى, اكەمنىڭ ومىرىندە قيىن كەزەڭدەر دە بولدى. ايتەكە ءبيدىڭ كۇلتوبەدەگى ءبىر جيىن­دا ايتقان ءسوزى بار: «ەلدىڭ باعىن اشپاسا, ەر مۇراتقا جەتەر مە؟ ەرىنىڭ ساعىن سىندىرسا, ەل مۇراتقا جەتەر مە؟». سول سياقتى اكەمنىڭ ساعىن سىندىرامىن دەگەندەر كەزدەستى. ءومىردىڭ وسىنداي قيىن ساتتەرىنەن ول ۇلكەن ابىرويمەن وتە ءبىلدى. وسى جىلدارى ۇستازدىڭ ادالدىق, اشىقتىق, ادىلەتتىلىك ۇستانىمدارى ايقىن كورىندى.

وي-تولعامدارىنىڭ قورىتىندىسى رەتىندە پروفەسسور نۇرعالي سارىبەكوۆ ء«ومىر فورمۋلاسىن» بىلاي جۇيەلەپتى: ء«ومىر فورمۋلاسى: ادام بولۋ + مامان بولۋ + امان بولۋ = ءومىر».

مۇنداعى ءاربىر ءسوزدىڭ استارىندا تەرەڭ ءمان بار دەپ بىلەمىز. بۇل – دولبارمەن كولدەنەڭ تارتقان ەت پەن تەرىنىڭ اراسىنداعى جەلىكپە ءسوز ەمەس, تاجىريبە مەن بىلىكتىڭ ءسوزى.

وسى وي-تولعامعا قاتىستى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, قالامگەر بايماحان احمەتتىڭ ء«ومىر فورمۋلاسى» دەپ اتالاتىن جىرى بار. رۋحاني جاعىنان اكەمىزگە شاكىرت بولىپ كەلەتىن اقىن تۋىندىسىندا نەگىزىنەن كەز كەلگەن ازاماتتىڭ ادام, مامان, امان بولۋ تۇجىرىمداماسى «ومىرلىك تەمىرقازىعى» دەپ ادەمى تۇيىندەگەن. جەكەلەگەن ادامعا, بەلگىلى توپ وكىلدەرىنە ەمەس, كوپشىلىككە باعىتتالعان, تىرشىلىكتىڭ باستى ءمانى – ەڭبەكتى اسپەتتەگەندە, ادامدىقتى ارداقتاعاندا, دەننىڭ ساۋلىعى مەن ەلدىڭ اماندىعىن ويلاعاندا ەكەنى تاماشا سيپاتتالعان. تۋىندىداعى:

ء«ومىر – سايىس, تۇيىندەرى مىڭ ورام,

مەيلى قيىن بولسىن جولىم بۇرالاڭ.

اسىلدارىم, سەندەردى الىپ تىرەككە,

اتتارىڭدى ۇرپاقتارعا قالدىرام», ­­ دەگەن جولدار عىلىمدا ازات جولدى باس­تاعان تۇل­عاسىن ءدال اشقان.

بۇكىل سانالى عۇمىرىن تابيعاتتى قورعاۋعا ارناعان اكەمنىڭ ءومىر جولى, عىلىمي ەڭبەكتەرى, ازاماتتىق ۇستا­نىمى بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى. حالىقتىڭ كەلەشەگىنە باعىتتالعان جاقسى ىستەر, يگى ويلار ەشۋاقىتتا ەسكىرمەيدى.

ماحمەتعالي سارىبەكوۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور