«تارىمشىنى» تاراتا زەردەلەگەندە

پوەمانى وقىپ وتىرىپ ءار دەتالدى وزىڭشە جوريسىڭ, بىراق قاعازعا ميداعى مىڭ ءتۇرلى سەزىكتىڭ ءبارىن سىيعىزۋ مۇم­كىن دە ەمەس. قۇدىرەتتى پوەزيا­نى سەزىنۋ ءبىر باسقا, ال ول تۋرالى بىردەڭە دەۋ قيىن­نىڭ قيىنى. بۇل – ەربول الشىنبايدىڭ ەكىنشى پوەماسى. وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن «كولەڭكەسىز ادام» دەگەن پوەماسىن جاريالاعان ەدى. ەربول الشىنبايدىڭ ءوز قاتارىنان ءبىر ەرەكشەلىگى – ەپيكالىق سارىنىنان بولەك, پوەماعا ەرتەرەك يەك ارتۋى شىعار.

كەز كەلگەن ونەر تۋىندىسى ءارتۇرلى قىرلارىمەن جانە قاباتتارىمەن قۇندى. تۋىندىدان اركىم ءوزىنىڭ «بويى» جەتكەن جەرىنەن ەستەتيكالىق ءلاززات الماق. شىعارما تالقىلانۋى كەرەك. بىراق اۆتور ءدال وسى نارسەنى مەڭزەپ وتىر دەپ ءبىر عانا نارسەگە بايلانىپ, جورامال جاساۋ شىعارماعا قيانات سەكىلدى. ويتكەنى پوەماداعى ءار ءماتىن – وزىنشە ءبىر الەم. ءار تارماقتىڭ ءوز تاعدىرى بار. سوندىقتان تەك ءوزىم كورە العان نارسەلەردى ايتقىم كەلەدى.

«تارىمشى» پوەماسى – تالقىلاۋعا ارنالعان ­تۋىندى. مەن پوەمانى ۆەرتيكال ۇلگىدە ءار قابات­ىنا كوز جۇگىرتىپ كورۋگە قىزىقتىم. پوەمادا ج ۇلىن-جۇيكەڭە اسەر ەتەتىن, جۇرەككە تيەتىن ەڭ نەگىزگى نارسەنىڭ ءبارى بار. سيۋجەتى قىزىق, سۋرەتى انىق. قاراپايىم وقىرمان ءۇشىن دە قىزىقتى بولماق. وقىرمان مۇنى ەڭ ءبىرىنشى ەتنوگرافيالىق ءومىردىڭ ءبىر قىزىقتى كورىنىسى رەتىندە قابىلداۋى مۇمكىن. ارينە, ونى جوققا شىعارا المايمىز, سەبەبى پوە­مادا كوزگە ءبىرىنشى تۇسەتىنى دە ەتنوگرافيا. ال ويلى وقىرمان مۇنىڭ باسقا دا قاباتتارىنا ۇڭىلە تۇسپەك. ەتنوگرافيانىڭ ارعى جاعىندا ميفتىك-فولكلورلىق, ساياسي-الەۋمەتتىك جانە ۇلتتىق بوياۋلاردىڭ پاليتراسى اسەم ۇيلەسكەن. اقىن ونىڭ ەشقايسىسىن بادىرايتپاي, شەبەر قيۋلاستىرا بىلگەن. اقىن ەشتەڭەنى جايداق, اشىق تاستامايدى. پوەما سيمۆوليكالىق ماندەرگە جاسىرىنعان. ءىزىن جاۋىپ كەتەتىن جىلان ىسپەتتى. بۇل رەتتە اقىن جىلاننىڭ ءتىلىن بىلەدى.

پوەما سيۋجەتى – اقىننىڭ بالا كەزىنەن ەستىپ-كورىپ وسكەن كورىنىستەر. شىعارما اۆتور ساناسىندا ۇزاق جىلدار بويى ءپىسىپ-جەتىلگەن. ودان وزگە اقىن­نىڭ مول ىزدەنىسى دە بايقالادى. ءا.مارعۇلان, س.قاسقاباسوۆ, س.قوندىباي, باسقا دا ميفتىك-فول­­ك­لورلىق ەڭبەكتەرگە ابدەن قانىق ەكەنى پوەما­دا ­انىق كورىنەدى. ءارى ەربول الشىنباي ەرۋديت جا­زۋ­شى تالاسبەك اسەمقۇلوۆ پەن ميفولوگ جازۋشى زيرا ناۋرىزباەۆا سەكىلدى اسقان ءبىلىمدار ادام­دار­دىڭ قاسىندا كوپ ءجۇردى. سوندىقتان اقىنعا بۇل پوە­مانى جازۋ قيىن بولماعان ءتارىزدى. ارينە, ۇل­كەن تولعانىسپەن كەلگەنى ءسوزسىز. تەك ءبىراز جىلعا دە­يىن بۇل تۋىندىنىڭ ءبىر كىلتىن تاپپاي جۇرگەندەي... ال كىلتى – ءجابىر كورگەن ايەل, ياعني ونىڭ ءتىلىنىڭ ايىر شىعۋى سەكىلدى. ايەل بويىنداعى ۋ كۇللى ادامزات­قا ءتان, ءبىز ءبارىمىز دە ءاۋ باستا-اق جىلانعا شاعىل­دىق ەمەس پە, كەيىن دە شاعىلىپ ۋلاندىق.

 

جىلان مەن ايەل

ەربولدىڭ پوەما جازۋ مانەرىندە ماعجان مەكتەبىنىڭ ۇلگىسى بار. ۇلتتىق قايناردان باستاۋ الىپ, الەمدىك ءاپسانانىڭ ۇشقىنىمەن ۇلعايعان تۋىندى تەڭىزگە قۇياتىن وزەن سەكىلدى ۇلى شىعار­ماعا اينالاتىن ءتارىزدى. ەپيكالىق قۋاتى مىقتى پوەمانىڭ الەمدىك اپسانامەن استاسىپ جاتۋى شى­عارمانى نىعىزداي تۇسپەك. ايگىلى ميفولوگ سەرىك­بول قوندىبايدىڭ: «جۇماقتاعى حاۋا انانى تانىم اعاشىندا وسكەن جەمىستى جەۋگە كوندىرگەن دە جىلان, يۋدايزمدەگى شايتاننىڭ (ساتانانىڭ) كەيپى دە جىلان, بابىل ميفىندەگى عالامنىڭ جاسالۋىنا ماتەريال بولعان تيامات تا جىلان (ايداھار), ەمشىلىك جاساۋشى اسكلەپي (ەسكۋلاپ) دە جىلان, عالامدى جاراتىپ, تىرشىلىكتى تۋدىرۋشى ۇلى انالاردىڭ (نيۋيۆا, وفيون, ت. ب.) دەنى دە جىلان كەيىپتى بولۋى, جالپى كوسموگونيالىق ميفتەردەگى جىلان دا وسىنداي جاعداياتتارعا بايلانىستى. سو­عان قاراعاندا باستاپقىدا جىلان رۋلىق توتەم عانا ەمەس, باستاپقى ءداستۇر ابىزدارىنىڭ, ەڭ الدىمەن, گيپەربورەي ابىزدارىنىڭ سيمۆولى بولعان», – دەگەنى بار. بۇل پوەمادان دا جىلان مەن ايەلدىڭ اراسىنداعى تىعىز بايلانىستى كورەمىز. ەربول الشىن­بايدىڭ العاشقى «كولەڭكەسىز ادام» دەگەن پوە­ماسىندا دا ايەل ءجابىر كورەدى... كوبا ابەنىڭ ايەل كەيىپكەرى ىسپەتتى جاپاگەر ايەل.

 

ز ۇلىمدىق پەن ادىلدىك

جىلانعا قاتىستى ميفتەردىڭ موتيۆتەرى ءار­تۇرلى. جاعىمدى جانە جاعىمسىز سيمۆوليكالىق ءمانى بار. ول بىردە تىلسىم تانىمنىڭ, ەزوتەريالىق ءىلىمنىڭ, دانالىق پەن بايلىقتىڭ سيمۆولى بولسا, بىردە اجداھا سىندى جاۋىزدى, قورقىنىشتى, جاعىمسىزدىقتى كەيىپتەيدى. جىلان اتاۋلارى­مەن بايلانىستى قازاقتا كوپتەگەن ەسىم مەن ءسوز قالىپتاسقان, بۇل دا ءبىزدىڭ اڭىز-ءاپسانالارىمىز­­دىڭ اسەرىنەن تۋسا كەرەك. سونداي-اق جىلانعا قاتىستى جاعىمسىز مىسالدار دا كوپ. بۇل ماق ۇلىققا بايلانىستىرىلا ايتىلاتىن  ماقال-ماتەل مەن  تۇراقتى تىركەس قانشاما. بايقاۋىمىزشا, الەم ميفتەرىندە دە جىلان وبرازى ءدال وسىنداي ەكى ءتۇرلى مانگە يە. بىردە كۋلت, توتەم رەتىندە بەي­نەلەنىپ, مەديتسينانىڭ (الەمدىك), بايلىق­تىڭ (تۇرىك دۇنيەتانىمى) سيمۆولى بولسا, ەجەلگى وركەنيەتتەردىڭ كوبىندە ساياسي-الەۋمەتتىك احۋال­دىڭ, ءدىني بيلىكتىڭ قاسيەتتى بەلگىسى, جوعارعى كۇش يەسى رەتىندە سيپاتتالادى. ال ءبىزدىڭ تۇرىك حالىقتارىندا ودان ءبىر ەرەكشەلىگى بار. ول – ەڭ جاۋىز دەگەن جىلاننىڭ دا ءتىلىن تاۋىپ, ونىمەن تەڭ تۇرىپ, ورتاق كەلىسىمگە كەلۋ. نەمەسە جەراستى جىلاندار ەلىنە ساياحات جاساپ, ولاردىڭ ءتۇپ-تۇقيانىن تانىپ-ءبىلۋدى ايتۋعا بولادى. وسى رەتتە اقىن ەربول الشىنباي پوەماسىندا قازاقتىڭ ميفتىك-فولكلورلىق ەرەك­شەلىكتەرى ايقىن كورىنىس بەرەدى.

ميفولوگيادا ادام ومىرگە كەلگەنگە دەيىن ونىڭ جانى (رۋحى) جىلان كەيپىندە بولادى دا, ال ولگەن سوڭ (رۋحى) قايتادان جىلانعا اينالادى دەگەن ۇعىم بار. «ەر توستىك» ەرتەگىسىندەگى باستى كەيىپ­كەردىڭ جەر­استى الەمىنە باراتىنىنا زەر سالساق, بۇل تۇسىنىكتىڭ بىزدە دە بولعانىن بايقايمىز. ماسە­لەن, جىلاننىڭ مولا, كور, قابىر, زيرات بەينە­لەرىنىڭ سيمۆولى بولىپ, جالپى ۇڭگىر, جەراستى الەمىنىڭ قوجاسى رەتىندە وبرازدالاتىنى بار. «مولا-موگيلا-موگوي» دەگەن قازاق-ورىس-موڭعول سوز­دەرىنىڭ دە جىلانمەن بايلانىسىن بايقاۋعا بولا­دى. نەمەسە «زەمليا-زمەي» ۇعىمىنا كوڭىل بول­سە­ڭىز. قازاقتىڭ «ۇرەي» دەگەن ءسوزى دە ءوزى «ۋرەي» دەگەن جىلان اتىمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. ادەتتە كۇندەلىكتى تىرلىكتەگى قازاقتىڭ جىلانعا دەگەن كوزقاراسى بىرجاقتى. «سۇر جىلان» دەپ اتاساڭ, ول ادام وسى اتاۋدى ۇناتا دا قويماس, ويتكەنى بۇل ءسوز تىركەسى زىمياندىقتى بىلدىرەدى, سىرتقى كەلبەتى كولگىرسىپ تۇرعانىمەن, ىشىندە نەبىر ز ۇلىم وي جاتقان ادامعا قاتىستى قولدانىلادى. «سۇماقاي» ءسوزى دە – «سۇم+قاي» سوزىنەن شىققان جىلان اتاۋى. پوەمادا ۇمىت بولىپ بارا جاتقان جيىرماعا جۋىق جىلانداردىڭ اتاۋلارى كەزدەسەدى, بۇل – ءوز الدىنا ءبىر توبە ولجا.

پوەمادا دەگەلەك دەگەن قۇس اتالادى. باپى حانى­­نىڭ جىبەرگەن ەلشىسى كەلىمگە كەلمەسە, دەگەلەك قۇس­پەن سەس كورسەتپەك. بۇل جەردەگى دەگەلەك دەگەن قۇس نەنى بىلدىرەدى؟ نەگىزگى ومىردە دەگەلەكتىڭ ەكى ءتۇرى بار. اق دەگەلەك, قارا دەگەلەك. ەكەۋى دە سيدامسيراق, ۇزىن تۇمسىقتى, جىلان السا العانداي قۇس. اق دەگەلەك تۋرالى ءابدىراحمان اسىلبەكوۆتىڭ ولەڭى بار عوي. بۇل قۇستاردىڭ ەكەۋى دە قازاق جەرىندە بەلگىلى مولشەردە بولعان. بىراق شىعارماداعى اقىن قولدانىپ وتىرعان دەگەلەك ميف­تىك قۇس سەكىلدى. «دەگەلەك» ءسوزىنىڭ ەتيمولوگيا­سى «دەگە» سوزىنەن شىقسا كەرەك. دەگەلەك قۇستىڭ جالپى ءپىشىن-كەلبەتىنە قاراساق, دەگە ىسپەتتى. «دەگە» دەگەنىمىز – ۇساق مالدى سويعان كەزدە ءىلىپ قوياتىن (S) تەمىر.

ەربول الشىنبايدىڭ فولكلورلىق جادى مىق­تى. كەز كەلگەن جىراۋدى جاتقا ايتىپ وتىراتىنىن تالاي ەستىدىك. قاشاعان جىراۋدىڭ:

«وتمان تاۋدىڭ باسىندا

دەگەلەك دەگەن ءبىر قۇس بار,

اسپاندا ءجۇرىپ ىسقىرسا,

مىڭ وردا جىلان باسىلعان»,

دەگەن جولدار بار. ەربولدىڭ پوەماسىنداعى دەگەلەك قۇس تا وسىمەن ۇندەس. اقىن: «ز ۇلىمدىقتى دا جەڭەتىن ءبىر ادىلەتتى كۇش بار», دەيدى. بىراق ول نەگە ميفتىك كۇش؟ الدە ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدەگى ادىلدىكتىڭ ءوزى جاي عانا ميف بولعانى ما؟

 

اق پەن قارا

پوەمانىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – كونفليكت. تارتىس. ياعني دراماسى – مىعىم. شىعارما فونىن­داعى تۇستەردىڭ تارتىسى. ءومىردىڭ ماڭگىلىك مايدانى – اق پەن قارانىڭ ايقاسى. پوەما:

«توبىلعى ءتۇستى جاز ەدى,

اي تولماعان شاق وزەندەر جاتقان جۋاسىپ,

قالىقتاپ بارىپ باۋىرعا قونعان قاز ەلى,

اقشاڭقان ۇيلەر اقباس شىڭدارعا ۇلاسىپ»,

دەپ باستالادى دا, كارتينا ءتۇسى اق جانە قارا تۇسكە اينالادى.

«قالعىعان اق شىڭ سەلك ەتتى,

قۇلادى تومەن مىزعىعان وزەن سەلكىلدەپ.

اپتىققان جەل دە اق قايىڭدارعا شەر توكتى,

كۇبىندى اۋىل تۇڭىلىك كەرە جەلپىلدەپ.

قارا:

القارا اسپان – قاراشىق,

دۇبىرگە ۇركە قارايدى ءۇنسىز توساڭداپ.

بارادى بالا ساعىمدى بەلدەن ارى اسىپ,

قىلاڭعا مىنگەن, جەتەككە باران قوسارلاپ.

اق:

دۇرلىككەن دۇنيە باياعى دەل-سال تۇسكە ەندى,

اقشاڭقان ۇيلەر اق شىڭعا سۇيەپ يەگىن.

قارا:

قاندى اۋىز قارا وقپانداي,

قارسى بەتتەن قارانى كوزدەپ قارىسقان.

قاھارىن توكسە سەڭ جۇرگەن,

قارا دارياعا قاراقوشقىل سۋ قۇستىرىپ.

اق:

قارايدى انا اقشاڭقان ءۇيدىڭ الدىنان,

تارىمشىمەنەن قىزىنا قاتار الاڭداپ.

قارا:

جاۋاتىن كۇندەي, قارا دا تۇندەي ءتۇس بۇزىپ,

تۇمەنباي باقسى زىكىرگە سوندا سالادى.

اق:

ۇيىمە كەلسەڭ قوناق دەپ,

اق قۇيعانمىن باسىڭا.

سەن سۋاتقا ءتۇسسىن دەپ,

اق وردامدى تىككەم جوق,

اق وزەننىڭ قاسىنا.

قارا:

قارا دا سەلدەي قاپتاعان,

قايران دا جۇرتىم جاۋلاسپا.

قالىڭ دا ورتكە الدىردىق,

قايران دا قارا ورماندى.

اق:

اق ءۇيدىڭ الدى بۇلاڭ قىز ءتىلى جالاڭداپ,

بوز جىلان اسقان قۇرالاي تاۋعا قارايدى.

ال كەيدە اق پەن قارا قاتار تۇرىپ ايقاسادى:

كوكجيەك تۇسى – قارا مەڭ,

اق شاعي ساعىم پەردەدەي كىلكىپ تۇر ءالى.

مۇنارلى بەلدىڭ ۇستىنە شىعىپ سالامەن,

قىلاڭ مەن باران اۋىلعا قاراي قۇلادى».

پوەماداعى جىلان باپى حاننىڭ ەلشىسى مەن تارىمشى تۇمەنبايدىڭ اراسىنداعى تارتىستان بولەك, اق پەن قارانىڭ قايشىلىعى, تۇتاس پوەمانىڭ كارتيناسى رەجيسسەر اندرەي تاركوۆسيدىڭ كينولارىن ەسكە تۇسىرەدى. تاركوۆسكي تۋىندىلارى ادام ءومىرىنىڭ ءتۇسى سەكىلدى. كوبىنە كوپ اق پەن قارا... مىسال رەتىندە, اسىرەسە «ستالكەر» ءفيلمىن اتاۋعا بولار ەدى. وندا كەيدە ءتۇرلى ءتۇستى رەڭ, ءتىپتى جاسىل ءتۇستىڭ بوياۋىن قانىق بەرەتىنى بار. اق پەن قارانىڭ ايقاسى ءومىردىڭ ءوز ءتۇسى. مۇمكىن ادىلدىك دەگەن قۇتقارۋشى ەمەس, ايقاس شىعار؟