قازاق بايى – قاناۋشى ەمەس, قولداۋشى

اتاقتى تولىباي بي ەلىندە جانى جايساڭ, ەرجۇرەك باتىرلار, قيىن-قىستاۋ زاماندا جول نۇسقاپ, دۇرىس باعىت-باعدار بەرگەن اقىل يەلەرى, ءبىر توقشىلىق, ءبىر جوقشىلىق تىعىرىققا تىرەگەن كەزدە دە مول داۋلەتىمەن قامكوڭىل اعايىنعا پانا بولعان جومارت جاندار دا از بولمادى. سول تولى­باي ءبيدىڭ كەڭ بۇتاق جايعان ۇرپاق­تا­رىنىڭ ءبىرى, زامانىندا ءىرى باي عانا ەمەس, باتىر, بولىس, ءادىل بي اتانعان باسشىعۇل (1826-1894) مەن ونىڭ بالاسى بايباتىردى (1852-1934) ۇرپاق ۇمىتپاعانى دۇرىس. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنشا, باسشىعۇل قوسارلاپ ات ءمىنىپ جۇ­رە­تىن باتىر تۇلعالى, قاتال مى­نەز­دى, قاسيەتتى ادام بولعان ەكەن.

1994 جىلى تامىزدا باسشىعۇل بابا­نىڭ قايتىس بولعانىنان ءدال 100 جىل وتكەن سوڭ, «بايباتىر قىستاعىنىڭ» اۋماعىندا وعان ۇرپاقتارى كۇمبەز كوتەرىپ, سول جەردە جەر قويناۋىنان تابي­عي تۇردە اتقىلاپ جاتقان سۋبۇر­قاق­تىڭ جاعاسىندا سەگىز قاناتتى 12 كيىز ءۇي تىگىپ, مىڭنان اسا ادامعا ارناپ ۇلكەن اس بەرىلدى. قۇران-قاتىم ءتۇسىرتىپ, ۇلتتىق ويىندار ۇيىمداستىرىلىپ, ساۋاپتى شارا ءوتتى.

2000 جىلدىڭ باسىندا تابىل­عان اسا قۇپيا قىلمىستىق ىستەگى دەرەكتەردە باتىر بابامىز باسشىعۇل ءبيدىڭ بالاسى بايباتىر سوزگە شەشەن, قايسار دا داۋلەتتى ءارى ءادىل بي, بولىس بولعانى ايتىلادى. ال بايباتىر­دىڭ بالالارى ءامىرحان 1912-1916 جىل ارالىعىندا بولىس, ەكىنشى ۇلى الياسقار 1916-1926 جىلدارى بي دە, بولىس تا بولعان.

الايدا بايباتىر مەن الياس­قار كەڭەس وكىمەتى ورناعان كەزەڭدە, باي, بولىس, بي بولعاندارى ءۇشىن عانا جازىقسىز ساياسي قۋعىن-سۇر­گىن­گ­ە ۇشىراپ, الياسقار نەگىزسىز, ەش­قانداي دالەلسىز «حا­لىق جاۋى» اتانعان. ءسويتىپ, «قازاق­ستاندا كەڭەس وكىمەتىن كۇشپەن قۇلاتىپ, جا­پونيانىڭ ىقپالىنداعى بۋر­جۋازيالىق ۇلتشىل مەملەكەت قۇرماق بولدى», «ەلدە ب ۇلىك ۇيىم­داستىرماقشى بولعان, باسقا بان­دىلىق توپتارمەن بايلانىس جاساعان», «الاشورداشىلارعا اسكەر جيۋ­عا كومەكتەستى» دەگەن ايىپ­تارمەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارۋ ورگانى جانىنداعى «ۇشتىكتىڭ» شەشىمىمەن مال-م ۇلىكتەرى تاركى­لەنىپ, 1931 جىلى 15 قاڭتاردا جازىقسىز اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. سول جىلى 15 اقپاندا بۇل ۇكىم قا­زىرگى الماتى قالاسىنداعى ناۋ­رىز­باي مەن قابانباي كوشەلە­رىنىڭ قيىلىسىندا ورنالاسقان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كومي­تەتىنىڭ بۇرىنعى عيماراتىنىڭ جەر­تو­لەسىندە رەسمي تۇردە ورىندالىپ, قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ۇزاقباي ق ۇلىمبەتوۆ باستاعان 28 حالىق كوميسسارى جانە قازاق پسيحولوگيا عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاعان, الاش قوزعالىسىنىڭ ۇل­كەن تۇلعاسى جۇسىپبەك ايماۋى­ت ۇلىمەن بىرگە بورالداي كەنتىندە «قاندىساي» دەپ اتالىپ كەتكەن توبەدەگى جىراعا كومىلگەن. وسى­لاي­شا, قاتىگەز كوممۋنيستىك توتا­لي­تارلىق رەجىم الياسقاردى سوت­سىز, زاڭسىز اتىپ تاستادى. بايباتىر مەن الياسقار دا وز­دە­­­رىنە تا­عىل­عان ايىپتاردى راس­­­تا­ماعان. تەك «الاشورداعا» ۇلتتىق اسكەر جاساعىن قۇرۋعا ات­سا­لىسقاندارىن, وعان قارجىلاي كومەك بەرگەندەرىن مويىنداعان.

جەتپىس جىلدان كەيىن تابىلعان وسى اسا قۇپيالى قىلمىستىق ءىس بويىنشا باس پروكۋراتۋرانىڭ 2000 جىلعى شەشىمىمەن 1993 جىلى قابىلدانعان «جاپ­پاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇر­بان­دارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ نەگىزىندە بايباتىر مەن الياسقار باسشىعۇلوۆتار, سونداي-اق وسى ىسپەن بىرگە ايىپ­تالعان جا­زىق­سىز ادامدار (قۇ­سايىن, حاسەن, مۇحامەدجان سەم­باەۆ­­تار, تولەگەن تۇماباەۆ, تۇرشا قوعا­جانوۆ, شايماردان ماماشەۆ) رەس­مي تۇردە اقتالدى. اتالا­رى­­مىزدىڭ «الاشوردا» وكى­مە­تى قاي­­رات­كەر­لەرىنىڭ جانىندا ەڭ­بەك ەتكەن, ولارعا بارىنشا قولۇشىن سوز­عانى ايقىن.

وسى تۇرعىدا تاريحقا قىس­قاشا كوز جۇگىرتسەك, 1917 جىلى 10 قاراشادا حالىق اسكە­رىن جاساق­تاۋ تۋرالى ءاليحان بوكەيحان, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, احمەت بايتۇر­سىن ۇلى, احمەتجان ءبىرىم­جان­ ۇلى, ەلدەس ومار ۇلى, كارىم دوسجان ۇلى بىرىگىپ قول قويعان «جاندى, مالدى, قاتىن-بالانى قىرعىن تالاۋدان قورعاي­تىن كۇن تۋدى» دەگەن سارىندا «ۇندەۋ» جاريالاندى.

1917 جىلى 5-12 جەلتوقسان ارا­لىعىندا ورىنبوردا وتكەن ەكىنشى جالپىقازاق سەزىندە ۇلكەن ساياسي ماڭىزى بار, قازاق جاستارىنان ۇلت­تىق حالىق اسكەرىن – الاش اسكەرىن قۇرۋعا, ياعني جالپى سانى 13 500 ادامنان تۇراتىن ميليتسيا جاساقتاۋعا 44 ميلليون سوم شىعىن كەتەتىندىگى تۋرالى قاۋلى قابىلداندى.

ءالىمحان ەرمەك ۇلى «1917 جىلى دەكابردىڭ 12-ءى كۇنى ءتۇس اۋا ساعات 3-تە دۇنيەگە «الاش» اۆتونومياسى كەلىپ, ازان شاقىرىلىپ, ات قويىلدى دەپ «سارىارقا» گازەتىندە حابارلاما جاريالادى. الاش اسكەرىنىڭ وتە بەلسەندى سوعىس ارەكەتتەرى جەتىسۋ مايدانىندا بولدى. مۇنى كەڭەس بيلىگى جاقتىرمادى. 1920 جىلى الاشورداعا بولشەۆيكتەر تاراپىنان كەشىرىم جاريالانىپ, اقتار مەن قىزىلداردىڭ ساتقىن ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە «الاش» اۆتونومياسى تولىق تاراتىلدى, سوڭىنان اياۋسىز قۋدالاندى. وكىنىشكە قاراي, الاش اسكەرى تۋرالى تۇيتكىلدى ماسەلەلەر ءالى دە تو­لىق زەرت­تەلىپ, جۇيەلەنبەي كەلە­دى.

مەنىڭشە, الاش قايراتكەر­لە­رىنىڭ سانى قانداي دا ءبىر تىزىممەن ەسەپتەلمەيدى. ولار بۇكىل قازاق حالقىن تۇگەل قامتىدى, تاياق ۇستاعان قاراپايىم قويشىسىنان بيلىك تىزگىنىن العان ساياسي جەتەكشىلەرگە دەيىن بارلىعى اتسالىستى. بۇل – بىرەگەي ۇلتتىق يدەيا توڭىرەگىندە توپتاسقان قۇبىلىس ەدى. الاش قايراتكەرلەرى قانداي قىزمەت اتقارعانىنا, قانداي ماماندىق يەسى بولعانىنا قاراماستان, ۇلت دامۋى جولىندا اياعىنا دەيىن تىك تۇرعان سانالى ازاماتتار بولدى. ۇلتشىلدىق باعىتتاعى دەمو­كرا­­تيا­لىق قۇندىلىقتارعا نەگىز­دەل­گەن مەملەكەت قۇرۋ بارىسىندا باس­تارىن قاتەرگە تىگىپ, ۇلت ازات­تى­عىن كوكسەدى.

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكا­دەميك, الاشتانۋشى عالىم مامبەت قويگەلدى الاش قاي­راتكەرلەرى قاتارىندا تەك وقى­­­عان­­دار مەن ۇلت زيالىلارى عانا بولماعانىن, ولار ەل ىشىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا, ەلگە تۇتقا بولار باي, اۋقاتتى ادامدارمەن بىرگە تىزە قوسا قي­مىل­داعانىن ايتىپ, جازىپ ءجۇر.

كەڭەس وداعى كەزىندە ءوز رۋىنىڭ, ەلىنىڭ قامقورشىسى بولعان بايلاردى قاساقانا حالىق جاۋى رەتىندە قابىلدادى. كامپەسكەلەدى, كەدەيلەرگە قارسى قويدى. سول سىڭارجاق, سۇم ساياسات حالىققا تىرەك بولىپ وتىرعان تۇتاس ءبىر الەۋمەتتىك ينستيتۋتتىڭ تۇبىنە جەتتى. شىندىعىندا, قا­زاق­تىڭ بايى قاناۋشى ەمەس, ءوز ەلى­نىڭ قورعاۋشىسى, قولداۋشىسى بول­دى. ولاردىڭ قاتارىندا قايسار مىنەزدى باي­باتىر مەن وجەت, بىربەتكەي الياسقار دا بولعان. الاش يدەياسىن وزدەرىنىڭ ىسىمەن دە, سوزىمەن دە قولداعانىن قىلمىستىق ءىس ماتەريالدارىمەن قاتار, باسقا دا كوز كورگەن ادامداردىڭ ايتىپ كەتكەن اڭگى­مە­لەرى ايعاقتايدى. ەڭ باستىسى, قازاق حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعى مەن كەمەل كەلەشەگى ءۇشىن كۇرەسكەن ارداقتى الاش قايراتكەرلەرىنە سول كەزدىڭ ءىرى بايلارى, داۋلەتتى ادامدارى ساپىندا ءوز ەرىكتەرىمەن قولىنان كەلگەنشە كومەك بەرگەنىن ۇرپاعى رەتىندە زور ماقتانىش تۇتامىز.

الياسقاردىڭ اكەسى بايباتىر الاكول ايماعىندا بي-بولىس, ءوز زامانىندا ءىرى باي-شونجار, قازىرگىنىڭ تىلىمەن ايتقاندا, مەتسەنات بولعان. ول الاشوردا ۇكىمەتىن بار جان تانىمەن ءسۇيدى, ونىڭ قاتارىنا جاستاردان اسكەر جيناۋعا بەلسەندى كومەكتەسكەن. وگپۋ-ءدىڭ تەرگەۋشىسى جاۋاپ العان كەزدە بۇل ءىسىن اشىق مويىنداعان. كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى شىققان. «قىزىل تەررور» يدەياسىنىڭ قازاق حالقى ءۇشىن اسا قاۋىپتى ەكەنىن تۇسىنگەن. سول ۋاقىتتاعى اۋقاتتى ادامداردىڭ قاتارىندا بولعان ولاردى بولشەۆيكتەر ءۇش مارتە (1920-1921, 1925-1926, 1929-1930) ەشقانداي نەگىزسىز بارلىق دۇنيە-مۇلكىن, مالىن زاڭسىز كامپەسكەلەپ, وزدەرىن قاڭعىتىپ جىبەرگەن.

ءىرى باي, بولىس, بي بولعان الياسقار 1931 جىلى 15 اقپاندا الماتى (ۆەرنىي) قالاسىندا وگپۋ-ءدىڭ تۇرمەسىندە اتىلىپ كەتكەننەن كەيىن قىلمىستىق ءىس بويىنشا قالعان «ايىپتىلاردى» سىبىرگە ايدايدى. يتجەككەنگە كەتىپ بارا جاتقان جولداعى اق­توعاي كەنتىندە جاسى سەكسەنگە كەلگەن اكەسى بايباتىردى تەرگەۋشى سەميپالوۆتىڭ كومەك-رۇقساتىمەن الىپ قالىپ, نەمەرەلەرى ساكەن مەن ءمادىش ءبىر ءتۇننىڭ ىشىندە قىتايعا اسىرىپ جىبەرگەن. باپاڭ سول جاقتا 1934 جىلى قالعان ۇر­پاق­تارىنىڭ ورتاسىندا 82 جاسىندا قاي­تىس بولدى.

اتالارىمىز تەرەڭ ءبىلىمى بولماسا دا, ارابشا ساۋاتى بار, زەرەك تە, زەردەلى, ەلىن, جۇرتىن, ۇرپاعىن جاۋدان قايمىقپاي, قورىقپاي قورعاشتاي بىلگەن جۇرەكتى, سايا­سي ساۋاتتى, الاشتىڭ قايسار دا العىر ازاماتتارى بولدى.

جەتپىس جىلدان كەيىن بايباتىر مەن الياسقار باسشىعۇلوۆتارعا قاتىستى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كومي­­تە­تىنىڭ ارحيۆىنەن اسا قۇپيا­لى سانالعان «قىلمىستىق ءىس» ماتەريال­دارى تابىلىپ, قولى­مىز­عا ءتيىپ وتىر. وسى ايتۋلى وقي­عاعا وراي جازىقسىز جاپا شەك­كەن, ەلى مەن جەرى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتكەن, سول جولدا جاندارىن پيدا قىلعان اتا-بابالارىمىزدىڭ رۋ­حى­نا ارناپ اس بەرىلىپ, قۇران باعىش­­تالدى.

جاڭا داۋىردە ومىرگە كەلگەن ازات ويلى ءاربىر قازاق اشتىقتان, ساياسي قۋعىن-سۇرگىننەن قىناداي قىرىلعان بەس ميلليون قازاقتىڭ ەسەسىن قايتارۋ جولىندا ەڭبەك ەتىپ, ومىرلىك ماقسات تۇتۋى كەرەك. بۇل – جازىقسىز جاپا شەگىپ, ءولىم قۇشقان الاش ارىستارىنىڭ اسىل ارمانى ەدى. حال­قىمىزدىڭ ەندىگى ءومىرى بەيبىت­شىلىكتە ءوتىپ, تاۋەلسىز ەلىمىز­دىڭ تۇعىرى بيىك بولعاي.

سوۆەتحان ساكەن ۇلى,

ادىلەت پولكوۆنيگى