سەل قاۋپىن ەسكەرگەن ءجون

سەل – مۇزدىقتىڭ جاپپاي ەرۋىنەن پايدا بولىپ, شاعىن وزەنشە اڭعارلارى مەن جىلعالار بو­يىن­دا كەنەتتەن پايدا بولاتىن, بالشىق تۇرىندە دە, مالتاتاس پەن شوگىندىلەردىڭ وتە كوپ مولشەرىن الىپ جۇرەتىن ەكپىندى سۋ تاسقىنى. بىراق زەرتتەۋلەر دالەلدەگەندەي, سەلدىڭ ەكپىندى تاسقىن سۋ بولۋى مىندەتتى ەمەس. مىسالى, 1975 جىلعى ۇلكەن الماتى وزەنىندەگى سەل كەزىندە شاعىن ەڭىستە, اعىن جاعالاۋلارىندا تىعىز بالشىقتى-تاس ماسساسىنىڭ قوزعالىسىن كورسەتتى. سەلدەر تەك «تاۋ وزەندەرىندە» عانا ەمەس, شولدە دە پايدا بولادى. جاڭبىر گەنەزيسىنە سايكەس سەلدىڭ قالىپتاسۋ ۋاقىتىن جاڭبىردىڭ ۇزاقتىعى مەن قارقىندىلىعى تۋرالى اقپارات الۋ ارقىلى بولجاۋعا بولادى.

ال تاريحي مالىمەتتەرگە كوز جۇگىرتسەك, سەلدىڭ قاۋىپتى اپات ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. ەڭ الاپات سەل 15-20 مىڭ جىل بۇرىن پلەيستوتسەن ءداۋىرىنىڭ سوڭىندا پراوزەرو كولى (ۇلكەن الماتى كولىنىڭ بۇرىنعى اتى) جىرىلىپ, ۇلكەن الماتى وزەنى باسسەي­نىندە 300 ملن تەكشە مەتر تاس ارالاس سۋ قويمالجىڭى تومەن اعىپ, ەلدى مەكەندەردى شايىپ كەتكەن.

پاتشالىق زاماندا سەلدىڭ ءجۇرۋى 1841 جىلى بولعان. تاس ارالاس لاي سۋ كىشى الماتى جانە اقساي وزەندەرى باسسەينىندە جۇرگەن. سول جەردە قونىستانعان كوپ ادام شىعىنعا ۇشىراعان. ونىمەن اعىپ تۇسكەن ۇلكەن تاستار سارىساي وزەنىنىڭ قولتىقتارىندا ءالى جاتقان كورىنەدى.

كەڭەس داۋىرىندە سەل 1921 جىلدىڭ 8 شىلدەسىندە بۇكىل جەتىسۋ ايماعىندا جۇرگەن. سەلدىڭ العاشقى پايدا بولعان جەرى شىم­بۇلاق وزەنىنىڭ الابى بولعان, كەيىن ۇلكەن الماتى, تالعار, ەسىك وزەندەرىن قامتىعان. ونىڭ سەبەبى ەكى اي كەش كەلگەن كوكتەم بولعان, قىستىڭ قارى ەرىمەي بۇكىل تاۋدى جاۋىپ جاتقان, سونان قاتارىنان 2-3 كۇن ىستىق «گاريسەل» جەلى قاراقۇم مەن قىزىلقۇم جاقتان سوققان. بۇل قاردى تەز ەرىتىپ, وعان تولاسسىز جاۋعان جاڭ­بىر قوسىلىپ, ءاپ-ساتتە تاۋدان اعاتىن وزەن-سايلار ارناسىنا سىيماي, كىشى الماتى وزەنى 10 مەتر بيىكتىككە كوتەرىلگەن, جىلدامدىعى 4-6 م/س بولىپ, كوپ جەردە سۋ بيىكتىگى 4-6 مەتردى قۇراعان. سول كەزدەگى سەل دومالاتىپ اكەلگەن ءداۋ تاستاردى قازىر دە قالانىڭ ءار جەرىنەن كورۋگە بولادى, ونىڭ ءبىرى «قازاقستان» قوناقۇيى جانىندا لاندشافتىق كورىك بەرىپ تۇر. شىلدەنىڭ سول ءتۇنى 65 تۇرعىن ءۇي مەن 177 ساراي بۇزىلىپ, 82 ءۇي مەن 63 ساراي زاقىم­دالعان, ءبىر تەمەكى فابريكاسى, بالارا شارۋاشىلىعى بۇزىلعان, ەكى تەرى زاۋىتى زاقىمداعان. 140 ادامنىڭ مۇردەسى تابىلعان, ونىڭ 63-ءى – بالالار. 500 ادام جوعالىپ, 80 ادام جاراقات العان. بارلىعى 1 500 وتباسى ويراندالىپتى, بۇل الماتى قالاسى تۇرعىندارىنىڭ 7%-ى ەكەن. وسىنشاما زارداپتى جوندەۋ مەن قۇتقارۋ جۇمىستارىنا 5 مىڭنان اسا ادام جۇمىلدىرىلعان.

1947 جىلدىڭ 16 مامىرىندا تاۋلى ايماقتا الدىمەن ەكى ساعاتقا جۋىق ال­دىڭدا 15-20 مەتر جەر كورىنبەيتىن شەلەكتەپ جاۋعان جاڭبىر نوسەرگە اينالىپ, تالعار وزەنىنىڭ الابىندا سەل جۇرگەن. وزەن گۇرىلى تاستى-لاي سۋمەن جاعالاي جايپاپ, تالداردى تۇبىرىمەن قوپارىپ, مال قورالاردى شايىپ, حالىق ۇيلەرىن تاستاي قاشىپ ابىگەر بولىپتى. ەلدى مەكەننەن 18 ادام قۇربان بولىپتى.

1950 جىلدىڭ 8 شىلدەسىندە ءبىر كۇندە 60 مم جاۋعان نوسەر جاڭبىردان قاسكەلەڭ, اقساي, ۇلكەن الماتى وزەندەرى الابىندا سەل قالىپتاسقان. ونىڭ جالپى كولەمى 7,5 ميلليون تەكشە مەتر بولعان. سەل ءجۇرىپ وت­كەندە سۋ ستانساسى, پلوتينا, جول, 4 بەتون كوپىر, 7 گيدروستانسالاردىڭ جوعار­عى قىسىمدى سۋ قۇبىرلارى, بىرنەشە اۆتوكو­لىك پەن تراكتور, «گەس-1» ەلدى مەكەنىنىڭ ءبىر جاعى, 10 كم ەلەكتر جانە تەلەفون جە­لىلەرى بۇزىلعان, 400 باس مال شىعىن بولعان. سو­نىمەن قاتار ادامدار دا شەيىت بولىپتى.

1956 جىلى تۇيىق سۋ مۇزداعىنداعى مورەنا (بەتكەيلەردەن مۇزدىق اڭعارىنا كەلىپ تۇسەتىن ءارتۇرلى ءپىشىندى ماتەريال­داردان جانە مۇزدىق استىنداعى تاۋ جىنىس­تارىنىڭ سىدىرىلىپ قيراۋىنان پايدا بولادى) تومەن قاراي لاي مەن تاس ارا­لاسقان سۋ تاسقىنىن جىبەرگەن. بۇل الماتىعا باراتىن جول مەن كوپىردى شايى­پ كەتكەن.

تاعى ءبىر سەلدىڭ ءتۇرى – گلياتسيالدىق سەلدەر. مۇنداي سەل ەلىمىزدە 1963, 1973, 1977 جىلدارى بولعان. بۇل سەلدىڭ اعىنى تاۋ باسىندا ورنالاسقان مۇزداقتاردان بولادى, تاسقا قاتىپ جابىسقان مۇز ەرىگەن كەزدە مايدا تاستار مەن باسقا دا شوگىندىلەر تومەنگە جىلدام اعا باستايدى. ونى مورەنالىق شوگىندىلەر دەپ اتايدى. ال مورەنا بەتكەيلەردەن مۇزدىق اڭعارىنا كەلىپ تۇسەتىن ءارتۇرلى ءپىشىندى ماتەريالداردان جانە مۇزدىق استىنداعى تاۋ جىنىستارىنىڭ سىدىرىلىپ قيراۋىنان پايدا بولادى. مۇ­ز­داق­تاردىڭ اعىنى كۇنىنە 3-10 مەتر, ال ۇلكەن­دەرىنىڭ جىلدامدىعى 40 مەترگە دەيىن بولادى.

1963 جىلى 7 شىلدەدە ەسىك وزەنىنىڭ جوعارعى جاعىنداعى جارساي مورەنو-مۇزداق كولىندە جەراستى مۇزداردىڭ جەدەل ەرۋىنىڭ سالدارىنان سەل پايدا بولعان. بىرنەشە ساعات ءىشىندى ونىڭ كولەمى 6-7 ملن تەكشە مەتر بولاتىن تاس ارالاسقان لاي قويمالجىڭى بولىپ 7 مەتر بيىكتىكپەن 12 تولقىنمەن 5-6 م/س جىلدامدىقپەن جولداعى ءداۋ تاستاردى قوپارىپ, 4 ساعات ىشىندە ەسىك كولىنە قۇلاعان, سول كەزدە تا­بيعي پلوتينا بۇزىلىپ, 18 ملن تەكشە مەتر كول سۋى قالا جاققا اققان. ەسىك قالاسىنىڭ ەكى كوشەسى بۇزىلىپ, كول جاعاسىندا دەمالىپ جۇر­گەن 52 ادام قايتىس بولعان.

1973 جىلدىڭ 13 شىلدە­سىندە بولعان سەل ەڭ جويقىن گلياتسيالدىق سەل بولدى. بۇل تۇيىقسۋ كولىنەن باس­تاۋ الدى. سول جىلى ماۋسىم ايى سالقىن بولعان, تاۋدا قالىڭ قار جاتقان, ونىڭ ۇستىنە جاڭبىر جاۋىپ قار سالماعى اۋىرلاي بەرگەن. شىل­دە ايىندا كۇن كۇرت ىستىق بولعان سوڭ قار مەن مۇزداق تەز ەري باستاعان. سەل تاۋ با­سىن­داعى №2 مورەنا كولىنەن №3 كولگە سۋدىڭ اسىپ تۇسۋىنەن باستالعان. سول ساتتە ەكى كولدى ءبولىپ تۇرعان بوگەت شايىلىپ, سۋ اعىنى مىڭجىلقى شاتقالىنداعى پلوتينانى بۇزعان, سودان كەيىن كىشى الماتى وزەنىنىڭ ارناسىمەن تومەن قاراي جۇيتكىپ وتىرىپ, جولىنداعى تاعى ەكى پلوتينانى بۇزىپ وتكەن, وزەن ارناسىن 40 مەتر تەرەڭدىككە دەيىن جىرىپ وتىرعان. تاسقىن «گورەلنيك» تۋربازاسى جانىنداعى پلوتيناعا سوعىپ, قوي تاستار جاعادان شاشىراي اتىلعان. تاستاردىڭ كولەمى – 5-6 مەتر, سالماعى – 300 تونناعا دەيىن جەتكەن, جىلدامدىعى – 10-12 م/س. سەل دەمالىس كۇنى بولعان سوڭ, ادام شىعىنى كوپ بولعان, كەم دەگەندە 70 ءتۋريستىڭ ءومىرى قيىلعان ەدى. وسى دۇلەي سەلدى مەدەۋ شاتقالىنداعى سالىنعان پلوتينا ۇستاپ قالعان, ەگەر ول بولماعاندا الماتىنى تۇگەل قيراتۋى مۇم­كىن ەدى. عالىمداردىڭ باعالاۋىنا سايكەس بۇل سەلدىڭ جويقىندىعى سوناۋ 1921 جىلى بولعان سەلدەن ءتورت ەسە جوعارى بولعان.

ءۇشىنشى رەت گلياتسيالدى سەل 1977 جىل­دىڭ 3-4 تامىز كۇندەرى جۇرگەن. ول قۇمبەل وزەنىنىڭ الابىندا جەر بەتىنەن 3 400 مەتر بيىكتە ورنالاسقان سوۆەت مۇزداعىنداعى №13 كولدەن سۋ اعىزۋ كەزىندە باستالعان, دەگەنمەن سەل پروحودنايا جانە ۇلكەن الماتى وزەندەرىنىڭ قيىلىسىندا توقتاعان. بىراق 3-31 تامىز ارالىعىندا 400 دەيىن قايتالانعان سەل تولقىنى الماتىعا جەتىپ, قالاداعى سايران كولىنە دەيىن بارعان. تاسقىن بيىكتىگى 10-12 مەتر بولىپ, 8-10 م/س جىلدامدىقپەن ءجۇرىپ, ۇزىندىعى 5-6 مەتر بولاتىن تاستاردى دومالاتقان. تاسقىننىڭ جالپى كولەمى 3,2 ميلليون تەكشە مەترگە دەيىن جەتكەن.

1988 جىلدىڭ 28-29 قاڭتارىندا ان­ترو­پوگەندىك سيپاتتاعى سەل جامانقۇم قۇمدارىنداعى اۆاريالىق كاناليزاتسيانىڭ اعىن سۋىن جيناقتاۋشى كولدە بولعان. ويتكەنى جوبا سىيىمدىلىعىنان 0,85 مەترگە اسىپ كەتكەن جانە وندا 36 ميلليون تەكشە مەتر اعىندى سۋ جينالعان. جيناق­تاۋشى كول جىرىلىپ, جامان سۋ قاسكەلەڭ وزەنىنە بەت الا وتىرىپ, 10,6 كيلومەتر جىراق-كانون جاساعان. ونىڭ ەنى – 110-240 مەتر, تەرەڭدىگى 53 مەترگە دەيىن جەتكەن. سەل اۆتوموبيل جانە تەمىرجول كوپىرلەرىن بۇزعان, جول قاتىناسى بۇزىلعان جانە قورشاعان ورتا لاستانعان. بۇل تابيعي جانە انتروپوگەندىك اپات كەسىرىنەن 13 ادام مەرت بولعان.

تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا دا سەل ءجۇرۋ فاكتىلەرى بار. 2006 جىلعى 5 قاڭ­تاردا ۇزىنقارعالى وزەنىندە بولعان مۇز ارالاسقان سەلدەن فابريچنىي ەلدى مەكەنى, كوپىرلەر, سۋ قۇبىرلارى زاقىمدالدى. 2013 جىلى 21 شىلدەدە سارىساي مەن كىشى الماتى وزەندەرىنىڭ اراسىندا ەكى مينۋت بويى سەل جۇرگەن. 2015 جىلى 25 شىلدەدە الماتى قالاسى ناۋرىزباي اۋدانىندا سەل بولعان. بۇل قارعالى وزەنىندە سۋ دەڭگەيىنىڭ 5-6 مەترگە كوتەرىلۋىنەن بولعان, قاراعايلى جانە تاۋسامالى شاعىن اۋداندارىن سۋ باسقان بولاتىن. 2018 جىلدىڭ مامىردا اقساي شاتقالىندا ۇزاققا سوزىلعان نوسەر جاڭبىردىڭ سالدارىنان اقساي-قىزىلجار وزەندەرىنىڭ تومەنگى جاعىندا سەل قالىپتاسقان. 2021 جىلى 29 مامىردا شارىن شاتقالىندا سەل ءجۇرىپ, ساياحاتتا جۇرگەن گيمنازيانىڭ 8 وقۋشىسى مەن 3 وقىتۋشىسىنىڭ ىشىنەن ءبىر وقۋشى مەن وقىتۋشى اعىنعا كەتىپ مەرت بولعان.

گەوگرافيا جانە سۋ قاۋىپسىزدىگى ينس­تيتۋتىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس XIX عا­سىردان باستاپ قازاقستان تەرريتورياسىندا 800 رەت سەل جۇرگەن ەكەن. ونىڭ ىشىندەگى ەڭ دۇلەيى 1841, 1887, 1921, 1947, 1950, 1963, 1973, 1977, 1988, 2006 جىلدارى بولعان ەكەن. كىشى الماتى وزەنىنىڭ الابىندا سەل 30 رەت جۇرگەن ەكەن, شىمبۇلاق شاتقالىندا سەل ءجۇرۋ قاۋپى جوعارى كورىنەدى, ونىڭ شىمبۇلاق سپورت كەشەنىنە جانە مەدەۋ پلوتيناسىنا قاۋپى جوعارى.

جوعارىدا كورسەتىلگەن سەل تۋرالى تالداۋ جاساعان كەزدە ەرتەرەكتە بول­عان اپات ەگجەي-تەگجەي جازىلعان. ال تاۋەل­سىزدىك تاريحىنداعى اپاتتى جاعداي­لاردىڭ مالىمەتى ماردىمسىز. بۇل وسى تابيعات قۇبىلىسىن زەرتتەۋشى قىزمەتتىڭ ناشارلىعى نەمەسە ءتىپتى جوق ەكەنىن بىلدىرەدى. مىسالى, 1951 جىلى كازنيگمي جانىنان سەل ءجۇرۋ ءبولىمى اشىلعان ەدى. 10 جىل بويى بۇل ءبولىم تەرەڭ مەتوديكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ كەلگەن, كەيىن اتالعان ينستيتۋت كازنيموسك بولىپ وزگەرگەندە 1996 جىلى كەڭەيىپ سەل جانە قار كوشكىنىن باقىلاۋ قىزمەتى بولىپ قۇرىلدى. ولاردىڭ زەرتتەۋىنە سايكەس قازاقستان تەرريتوريا­سىندا سەل ءجۇرۋدىڭ قاۋىپتى كەزەڭدەرى 1987-1991 جىلدار بولىپ ەسەپتەلەدى. 1986 جىلى قاتتى جاڭبىر سالدارىنان قاسكەلەڭ جانە شامالعان وزەندەرىندە قاتتى تاسقىن جۇرگەن. 1987 جىلى 2 ماۋسىمدا كولساي وزەنىندەگى تاسقىن مەتەورولوگيالىق جاعدايعا بايلانىستى تۋىنداعان. 1991 جىلعى 21 شىلدەدە سوگەتى تاۋلارىندا كوكپەك شاتقالىندا بۇلاق سۋىنان باستاۋ الاتىن وزەندەرگە قاتتى جاۋعان نوسەر جاڭ­بىر سەبەپ بولىپ, جازىقتاۋ جەردە كەڭدىگى 76,2 مەترلىك سەل جۇرگەن. بۇل – سيرەك كەزدەسەتىن جاعداي. ناتيجەسىندە, 10 كم جول, 5 كوپىر بۇزىلعان, 50 باعان قۇ­لاعان. كازنيموسك عالىمدارىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس سول كەزدەگى ءىرى سەل ءجۇرۋ 1988 جىلى قۇمبەل وزەنىندە جانە 1993 جىلى تالعار وزەنىندە بولعان.

سەل قاۋپىن سەيىلتۋ – جەرگىلىكتى اكىم­دىكتەر مەن ارنايى مەكەمەلەردىڭ شارۋاسى. بۇل اپاتتىڭ قانداي بولاتىنى جوعارىدا كەڭىنەن جازىلدى.

الماتىدا وزەن مەن كانالداردىڭ سۋ جۇيەسىن بالقاش-الاكول سۋ باسسەينى مەكەمەسى جۇرگىزەدى. ولار سۋ اعىنىن رەتتەيدى, بىراق وزەن-كانال ارنالارىن تازالاۋ جۇمىستارىمەن اينالىسپايدى. ال ءار اۋداندا ورنالاسقان اكىمدىكتەردىڭ اباتتاندىرۋ بولىمدەرى مەن تەندەر جەڭىپ العان كاسىپكەرلەر نەگىزى كوشە تازالاۋمەن ءجۇر. الماتى قالاسىنىڭ ءبىر اۋدانىندا كانالدىڭ قوقىسقا تولىپ جاتقانى تۋرالى جانە جول پليتاسى وپىرىلىپ ءتۇسىپ, سۋ اعىنىن توقتاتىپ تۇرعانى تۋرالى اۋدان اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارىنا حابارلاندى. ال وپىرىلعان پليتا مەن قوقىس ايعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى ءالى جاتىر. سوندا سۇراق تۋادى, اكىمدىك قىزمەتكەرلەرىن سۋ تاس­قىنىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنەن گورى اقشا ءبولۋ, پاتەر بەرۋ, جوندەۋ-قۇرىلىس­پەن اينالىسۋ كوبىرەك قىزىقتىراتىن سياقتى. سوندا بۇلار قالا ۇيلەرىن سۋ باسىپ, ينفرا­قۇ­رى­لىمداردىڭ بۇزىلعانىن كۇتە مە ەكەن؟

ەلىمىزدە بولىپ جاتقان تاسقىن سۋ اپاتىن قالپىنا كەلتىرۋگە بيۋدجەتتەن, قوردان قىرۋار اقشا ءبولىنىپ جاتىر, ونى اكىمدىكتەر ۇيلەستىرۋدە, بىراق وبلىس­تارداعى جۇزدەگەن اكىم-قارالاردىڭ جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتىلىپ جاتقانى تۋرالى مالىمەت ەستىگەنىم جوق. ال سەل جۇرە قالعان جاعدايدا ونىڭ قاسىرەتى توپان سۋدان ون ەسە ارتىق بولارى ءسوزسىز.

سەل ءجۇرۋ قاۋپىنىڭ بار ەكەنىن ەكى فاكتىمەن دالەلدەيىن. ءبىرىنشىسى, الەمدەگى جىلىنۋ فاكتورىنا بايلانىستى تەمپەراتۋرانىڭ تەك 1 گرادۋسقا كوتەرىلگەنىنىڭ وزىندە اراب ەلدەرىندە, ەۋرواپادا, اقش پەن افري­كا ەلدەرىندە بۇرىن بولماعان تابيعات قۇبىلىستارىن بايقاپ جاتىرمىز. سون­دىقتان تابيعاتتىڭ تسيكلدىق, ياعني ون, ەلۋ, ءجۇز جىلدا قايتالانۋ فاكتورلارىن ەسكە الساق, قازاقستانعا دا ايرىقشا كليمات وزگەرىستەرىنىڭ كەلۋىن كۇتۋگە بولادى. ەكىنشىدەن, الماتى قالاسىندا كەيىنگى كۇندەرى تولاسسىز جاڭبىر جاۋىپ جاتىر, الداعى ۋاقىتتا بۇل ۇدەي ءتۇسۋى دە مۇمكىن. ال نوسەر جاڭبىر – «جاتقان جىلاننىڭ» قۇيرىعىن باساتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى.

ەرتەدە «سەن سالار دا, مەن سالار, اتقا ءشوپتى كىم سالار؟» دەگەن ماقال بار ەدى. قازىر ول ماقالدى «سەن الار دا مەن الار, ارىقتاعى قوقىستى كىم الار؟» دەپ اي­تۋعا تۋرا كەلەدى. اكىمدىكتەردىڭ سالعىرتتىعى قوعامدى الاڭداتادى, ولاردىڭ جا­ۋاپ­سىزدىعى جاعا ۇستاتادى. سوندىقتان سەل قاۋپى بار ايماقتارداعى قىزمەتكەرلەر تاس­قىن جولدارىن تازارتۋ جۇمىستارىمەن اينالىسقانى ءجون.

اتامۇرات شامەنوۆ,

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, گيدرومەتەورولوگيا سالاسىنىڭ ۇزدىگى