بەتپاقدالادا كيىك ءوردى

قاۋىپ باسى – براكونەر

جالپى, بەتپاقدالا تۋرالى اڭىز كوپ. كوكجيەگى كوز تالدىراتىن ەن دالانىڭ ءسانى – ساندىقتاۋ. تابيعاتتىڭ تىلسىمىمەن ءوسىپ-ءونىپ كەلە جاتقان اقبوكەننىڭ اڭگىمەسىمەن سول تاۋدىڭ سىلەمىنە جەتىپ قالعانىمىزدى بايقاماپپىز. ەكى وبلىستىڭ اۋماعى تۇيىسكەن وسى تۇس – كيىكتىڭ ەجەلگى ءورىسى.

وسىندا قىستاپ, كوكتەمدە لاعىن ەرتىپ ارقاعا اۋادى. كەزىندە ەكى ءوڭىر مالشى­لارى تەڭ جايلاعان وسى ماڭايدا سۋ ۇڭعىمالارى دا ءجيى كەزدەسەتىن. مۇناي ءون­دىرىسى باستالعالى بەرى ولاردىڭ كوبى جابىلدى. بۇل دا جۇيرىك اڭنىڭ ءورىسىن تارىلتا تۇسكەن ارەكەت بولدى. «قىزىلوردا–جەزقازعان» تەمىرجولى سالىنعاننان كەيىن تابان جولىنان اۋىتقىمايتىن جانۋارلاردىڭ پويىز استىنا تۇسكەنىن دە ەستىپ ەدىك. تىرشىلىكتىڭ بار سالاسى تابيعاتپەن ۇيلەسىم تاپقاندا مۇنداي جاعداي بولماس ەدى.

اقبوكەن – نەگىزى ءوسىمتال جانۋار. وسىدان 10 جىل بۇرىن بەلگىسىز ءبىر سەبەپتەرمەن قىناداي قىرىلعانمەن دە, از ۋا­قىتتا قاتارى قالىڭداي ءتۇستى. بىلتىرعى ساناق بويىنشا ەلىمىزدە 2 ميلليونعا جۋىق ەن دالانىڭ ەركەسى بار. ولاردىڭ كوپ شوعىرلانعان جەرى ورال پوپۋلياتسيا­سىندا 1 ملن 130 مىڭ باس بولسا, 39 700-ءى – ۇستىرتتە, ال 745 مىڭنان استامى – وسى بەتپاقدالادا. ماماندار پىكىرىنشە, جەر جۇزىندەگى بۇل جانۋاردىڭ 95 پايىزى قازاق دالاسىن مەكەن ەتەدى.

ينسپەكتورلار ەربولات بەكجانوۆ پەن تورەمۇرات توقاباەۆ ءدۇربى سالىپ, جان-جاقتى ءجىتى باقىلاپ كەلەدى. الىستان شۇباتىلىپ شىققان شاڭدى دا اۋەلى سولار بايقادى. كوز الداۋ ءۇشىن جىل­دامدىعىن ازايتىپ, كۇدىك تۋدىر­عاندارعا كورىنبەيتىن تۇستاردا قاتتى ءجۇرىپ, الدارىنان شىقتى. ۇشقىر كولىك­تەن قۇتىلا الماسىن ءبىلىپ, امالسىز توق­تاعان ۋاز-دا بەس جىگىت وتىر ەكەن. «تۇيە ىزدەۋگە شىقتىق» دەگەن سوزدەرى سەندىر­مەگەندەردىڭ كولىگىن تەكسەرگەندە, قارۋ مەن وق, جاس قان سىڭگەن قوراپ شىقتى. كوپ ۇزاماي اۋدەم جەرگە تاستاپ كەتكەن ولجالارى دا تابىلدى. ەكى تەكەنى اتىپ, ءىشىن جارىپ, تۇياعىن كەسىپ الىپ كەلە جاتقان بەت­تەرى ەكەن. «لاقتايتىن كەزدە ەشكىسى مەن تەكەسى بولىنەدى. سولاردىڭ اراسىنان ەكەۋى مىنالاردىڭ وعىنا ۇشىراپتى عوي», دەستى جىگىتتەر.

ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ ءبولىم باسشىسى راقىمجان بۋراباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇلاردى ۇستاۋمەن ءىس بىتپەيدى. ءىس پوليتسيا بولىمىنە تىركەلىپ, ارنايى شارالار قابىلدانادى. وعان تابيعات قورعاۋشىلارى دا قاتىسادى. كيىككە قارۋ كە­زەگەندەردىڭ حابارى سىرداريا اۋدان­دىق پوليتسيا بولىمىنە ءتۇستى. ءتۇن ورتاسىندا جەتكەن پوليتسەيلەر ءىستى تىركەپ, كۇدىكتىلەردى الىپ كەتتى.

«جىل باسىنان بەرى زاڭسىز اڭ اۋلاۋعا قاتىستى قىلمىستىق كودەكستىڭ 337, 339-باپ­تارىمەن 15 دەرەك تىركەلدى. بىل­تىر وسى ۋاقىتتا 10 وقيعا بولعان ەدى. ارينە, كيىكتىڭ باستى جاۋى – براكونەر. جىل­ما-جىل ولارعا قارسى كۇرەس شارالارى قاتاڭداتىلىپ وتىرعانمەن, ولجا ىزدەپ, دالا كەزگەن قاسكويلەر تىيىلماي تۇر. اسىرەسە قىستا سىرعا قاراي, ويىساتىن جانۋارعا قارۋ كەزەيتىندەر كوبەيىپ كەتەدى», دەيدى ر.بۋراباەۆ.

تابيعاتتىڭ تىلسىمى قورعان بولعان

بۇرىندارى كولىگى جارامدى براكونەرگە ىلەسە الماي قالاتىن تابيعات قور­عاۋشىلارىنىڭ تەحنيكالىق جاراق­تاندىرىلۋى دا جىل سايىن جاقسارىپ كەلەدى. ودان بولەك, ارنايى كيىم بەرىلىپ, قارۋمەن قامتىلعان ينسپەكتور ءۇشىن جىلجىمالى جاتاقحانا دا بار. «كيىك» وپە­راتسياسى كەزىندە «قىزىلوردا–اق­توبە», «قىزىلوردا–جەزقازعان» جانە «قىزىلوردا–تۇركىستان» باعىتىنداعى جولداردا ءموبيلدى توپتار مەن ارنايى بە­كەتتەر جۇمىس ىستەيدى. دەگەنمەن دە قورىعان جەرگە ءوش كەلەتىن براكونەرلەر تىنىم بەرمەي تۇر. بيىلعى قىستىڭ وزىندە اۋەلى 71 باس, ءسال كەيىن 35 كيىك اتىپ ۇستالعاندار بار.

ساپار بارىسىندا ينسپەكتورلار دالا ەركەسىنە تابيعات تا قورعان بولاتىنىن ايتتى. مىسالى, كيىك لاقتايتىن مەزەتتە كۇن سۋى­تىپ, ادەتتە ۇيمەلەيتىن شىبىن-شىركەيدى كورمەيسىز. ەل اۋزىندا «قۇرالايدىڭ سالقىنى» اتالعان مەزگىلدە جاۋعان جاڭبىر جاڭا تۋعان ءتولدىڭ شاراناسىن شايىپ, تەز شيراتادى. بۇل مەزەتتىڭ جانۋاردىڭ ادامنان كەيىنگى جاۋى قاسقىردىڭ دا ەتكە تابەتى تارتپايتىن ساتپەن تۇسپا-تۇس كەلەتىنى تابيعاتتىڭ ءبىر تىلسىمى دەمەس­كە امالىڭىز جوق. دالادا ەرتە كوكتەمدە كوكتەيتىن تۇيەتابان مامىردىڭ ورتاسىنا قاراي قۋراپ, قۇرالايدىڭ تۇسىمەن بىردەي بولىپ قالادى ەكەن. وسىلايشا, جەمتىك ىزدەپ, جەردى كوكتەن شولعان قاراقۇستىڭ كوزىن الدايدى.

ال وسى كيىكتىڭ جولىندا كەزدەسكەن كەز كەلگەن لاققا ءيىپ, ەمىزىپ كەتەتىنى دە باسقا جانۋاردا كەزدەسپەيتىنى انىق. تالاي مارتە جويىلىپ بارىپ اڭىزداعى كۇلدەن تۇلەگەن فەنيكس قۇستاي قايتا تىرىلگەن اقبوكەننىڭ تەكە ازايسا, بىرىڭعاي ەركەك لاق تۋىپ, ەشكى باسى كەمىسە, ۇرعاشى لاقتاپ, ءوسىمىن ءوزى رەتتەي الاتىن دا قاسيەتى تاڭعالدىرماي قويمايدى.

جالپى, تابيعاتتاعى اڭ-قۇستى قور­عاۋدا قازاقستاننىڭ تاجىريبەسى ءبىراز ەلدەن الدا تۇر. مىسالى, اڭ-قۇستىڭ امان­­دىعىن باقىلاۋ, ساناق جۇرگىزۋدەن بولەك, جىلدىڭ ءار مەزگىلدەگى ءورىسىن زەرتتەۋ, ازىق-ت ۇلىك قورىن انىقتايتىن دا قىزمەت بار. ولار قىستا نەشە سانتيمەتر قار تۇسكەننەن باس­تاپ تۇياقتىلار مەن قاناتتىلارعا تونەتىن قاۋىپتى دە الدىن الا بولجاپ, مونيتورينگ جاساپ وتىرادى.

«وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن مۇيىزىنە بولا اۋلايتىندار كوبەيىپ كەتكەن ەدى, قازىر سايابىرسىدى. ءۇش-ءتورت توپ جارتى اي سايىن اۋىسىپ, مىڭداعان گەكتار اۋماقتى باقىلاپ وتىرمىز. سۋ تاپشىلىعى شەشىلسە, مىنا اقتوبە جەرىنەن باستالىپ ءبىزدىڭ ءوڭىردى, ۇلىتاۋ, قاراعاندى اۋماعىن قامتيتىن بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسىنداعى كيىكتىڭ ءبىرازى قىسى-جازى وسىندا قالار ەدى», دەيدى «وحوتزووپروم» ءوب» رمقك وڭىرلىك فيليالىنىڭ ينسپەكتورى ەربولات بەكجانوۆ.

«قىزىل كىتاپقا» ەنبەگەن جانۋار

جىل سايىن قورعاۋ شارالارى كۇشەي­تىلىپ جاتقانىمەن, كيىك «قىزىل كىتاپقا» ەنبەگەن. ماماندار مۇنىڭ سەبەبىن ونىڭ تەز كوبەيەتىنىمەن بايلانىستىرادى. مىسالى, ءتورت جىلداي بۇرىن بەتپاقدالادا – 111 500, ورال پوپۋلياتسياسىندا – 217 00, ۇستىرتتە 5 900 بولىپ, ەلىمىزدەگى كيىك سانى 334 400-گە ازەر جەتىپ تۇرعان. ال بىلتىر ولاردىڭ سانى 2 ميلليوننىڭ ۇستىنە شىقتى.

«قايبىر جىلعى كوروناۆيرۋس ىندەتى تا­لايلاردى ەسەڭگىرەتىپ كەتتى عوي. بىر­اق سول پاندەميا كەزىندە شەكارا­لار شەگەندەلىپ, كيىك ءمۇيىزىن ساتىپ الۋشىلار تىيىلدى. وسىدان دا دالا كەزىپ جۇرەتىن براكونەرلەر كۇرت ازايدى. «قۇرالايدىڭ سالقىنىنداعى» ەرەك­شەلىكتى بايقاپ وتىرسىزدار, كيىكتىڭ ماتاسۋى كەزىندە دە تابيعات كۇرت قۇبىلىپ, بۇر­قاسىنداتىپ كەتەدى. وسىنداي ساتتەردە قارۋ كەزەيتىندەر تابىلىپ قالادى. ال ءبىز ولاردىڭ جولىن كەسۋگە تىرىسامىز», دەيدى «وحوتزووپروم» ءوب» رمقك وڭىرلىك فيليالىنىڭ ينسپەكتورى قايىربەك ماحانبەتاليەۆ.

سايىن دالاداعى سۇلۋ اڭدى ساقتاۋدا بۇل جىگىتتەردىڭ ەڭبەگى ولشەۋسىز. تىر­لىك قاۋىرت ساتتەردە وزگە وبلىس اۋما­عىندا جۇمىس ىستەيتىن دە كەزدەرى بار. بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا جالاقى ءوسىپ, ءىسساپار شىعىندارى تۇراقتى تو­لەنىپ, ينسپەكتورلاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى دا تۇزەلىپ قالدى.

ۇشقان قۇس پەن جۇگىرگەن اڭ تى­نىشتىعى كۇزەتىندە جۇرگەن ينسپەكتورلار ۇزاق جىل وسى قىزمەتتە ءجۇرىپ, وزدەرىنە جول كورسەتكەن التىنبەك ىزتى­لەۋوۆتەي ازاماتتىڭ ەسىمىن قۇرمەت تۇتادى. سالاداعى بايىرعى مامانداردى تاربيەلەگەن ازاماتقا براكونەرلەر «قىرعي» دەگەن لاقاپ ات قويىپتى. بەتپاقدالانىڭ ءار بۇتاسىن بىلەتىن ينس­پەكتور رەيدكە شىقتى دەگەندە, اڭعا قارۋ كەزەۋگە قۇمارلار دالاعا اياعىن اتتاپ باسپايدى ەكەن. «بۇل كۇندە ورتامىزدا جوق التەكەڭ تابيعات بايلىعى ءۇشىن وزىنە قارۋ كەزەگەندەرمەن دە قاقتىعىستان قايمىقپايتىن ەدى», دەپ ەسكە الادى شاكىرتى ە.بەكجانوۆ.

ساپارىمىزدى تۇيىندەپ, قايتار ساتتە تابيعات قورعاۋشىلارى قالىڭ تۇيەتابان القابىنا الىپ باردى. وشاق ورنىنداي جاپىراق قۇرالايدىڭ تۇسىندەي كۇرەڭ سارى تارتىپ جاتىر. ەكىگە ءبولىنىپ ارالاي باستاعانىمىز سول ەدى, ءبىرىنىڭ استىنان بۇيىعىپ جاتقان لاق شىعا كەلدى. ءار تۇستان شىرتىلداتىپ سۋرەتكە ءتۇسىرىپ جاتىرمىز. سالدەن كەيىن «كورىپ بولدىڭدار ما؟» دەگەندەي كوزىن توڭكەرىپ ءبىر قارادى دا, تالتىرەكتەي باسىپ ۇزاي بەردى. «ەكى-ءۇش كۇندە شيراپ شىعا كەلەدى. بۇلار جەلگە قاراي سالسا, كەڭ تاناۋى پىرىلداپ, يت-قۇسىڭدى ىلەستىرمەي كەتەدى», دەسەدى جىگىتتەر.

بۇل تولدەر بيىلعى ساناققا كىرمەيدى. ەلىمىزدەگى بوكەندەردىڭ وسى جىلعى سانى جاقىن ارادا بەلگىلى بولادى.

قىزىلوردا – ۇلىتاۋ –  قىزىلوردا