سۋرەتشىنىڭ ءۇيى

سۋرەتشىنىڭ 1883 جىلدان 1926 جىلعا, ياعني ءومىرىنىڭ سوڭىنا دە­يىن­گى 40 جىلدام استام ۋاقىت تۇر­­عان ءۇيى جيۆەرني اۋىلىندا ورنالاسقان. وسى ءۇيدىڭ اۋلاسىندا بۇگىندە بارشا الەم تاڭ-تاماشا قالاتىن تالاي كارتينا جازىلدى. وسى اۋىلدىڭ اسپانى, كۇن مەن ءتۇننىڭ ءتۇرلى كۇيى, تابيعاتتىڭ ءار ساتتەگى مىڭ تۇرلەنگەن قۇبىلىسى مونەنىڭ قىلقالامىمەن بويالدى.

بۇل ۇيدە 3 جاتىن, 2 قوناق بولمە مەن 3 جۋىناتىن بولمە بار. «La Maison Bleue»-دەگى ءبىر كۇن 350 ەۆرو (167 مىڭ تەڭگە) تۇرادى. كەڭ جەرىمەن ساتىپ العان سۋرەتشى اينالاسىن باقشاعا اينالدىردى. ەسىگىنىڭ الدىن گۇلزار قىلدى. ءوزى ىلعي بەينەلەيتىن سۋ لالاگ ۇلىنەن توعان جاسادى. بۇل باق سۋرەتشىنىڭ كوپ كارتيناسىندا سۋرەتتەلگەن.

1966 جىلى مونەنىڭ ۇلى باق­شالى ءۇيدى مەملەكەتكە مۇرا ەتىپ قالدىرىپ, بۇگىندە سۋرەت­شىنىڭ مۇراجاي-ءۇيى ورنا­لاس­قان. مۇندا ءار كەزدە الەمنىڭ تۇك­پىر-تۇكپىرىنەن يمپرەسسيونيزم با­عىتىن سۇيەتىندەر مەن لاندشافت ديزاينەرلەرى اعىلىپ جاتادى. ءبارىنىڭ ىزدەيتىنى – كلود مونە.

ماقامى بولەك شەبەردىڭ قىل­قالامى تابيعاتتىڭ تىلسىم تۇس­تەرىنە, اسپاننىڭ سان ءتۇرلى بوياۋىنا نەگە ۇمتىلىپ تۇرا­تىنىن كىم ءبىلسىن؟ جارىققا ۇمتىلعان سول قىلقالامنان تۋعان تابيعات كورىنىسى ءوڭ مەن ءتۇستى اداستىرادى. ءدال ءبىر كارتينا ەمەس, سان قۇبىلعان تۇستەردىڭ جىلى شىرايىنا كوزىڭ اربالىپ, سول عاجاپ دالادا ءوزىڭ تۇرعانداي, قۇشاق اشقانداي, اسپانعا قول سوزىپ, ارپالىسقان ويلارىڭ ءبىر ءسات تىنىشتىق تاپ­قانداي سەزىلەتىنى بار. ءار مينۋت سايىن ءتۇرلى كۇيگە تۇسەتىن تابيعاتتىڭ ءار تىنىسىن اڭدىپ, بارلاپ, قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا­عى قۇبىلىستى كەنەبىنە دەرەۋ ءتۇسى­رىپ, دالا كەزىپ ءجۇ­رىپ تاڭعاجا­يىپ تۋىندى جاساعان شەبەر­لەر­دىڭ تاعدىرى دا قيلى جولعا ءتۇستى.

ءپاريجدىڭ مونمارترىندا دۇنيەگە كەلگەن كلود مونە بالا كەزىن داپتەر شيمايلاۋ­مەن وتكىزىپتى. سۋرەتشىنىڭ شىعار­ما­شىلىقتى كاريكاتۋرا سالىپ باس­تاعانىن دا بىلەمىز. سول كەزدەگى جوق­شىلىق, جۇمىسسىزدىق ماسە­لەسى ونىڭ شىعارماشىلىعى­نا مولىنان اسەر ەتكەنىن ايتا كە­تۋىمىز ابزال. ول جاس كەزىنەن-اق شارج بەن كاريكاتۋرادان پاي­دا ءتۇسىرىپ, ءوز كۇنىن ءوزى كورە باس­تايدى. مەكتەپكە بارعىسى كەل­مەيتىندىگى تاعى بار, ۇنەمى گاۆر جاعا­لاۋىندا سۋرەتتەرىن 15-20 فرانك باعاسىنا ساتىپ جۇرەتىن. بۇل ىستەن اجەپتاۋىر اقشا تاۋىپ,­ وزىنشە «وسە» باستاعان ونەرلى جىگىت­كە سۋرەتشى ەجەن بۋدەن كەزدەسپەسە, يمپرەسسونيست مونەنىڭ اسقان تالانتىن الەم بىلەر مە ەدى؟

كلودتىڭ سۋرەتتەرىن كورىپ, تاما­شالاعان بۋدەن: «بۇل ونەرمەن شەكتەلىپ قالماي, ءارى قاراي وقۋ كەرەك», دەپ اقىل ايتادى. تابيعات اياسىنا بارىپ, مولبەرتىن قۇرىپ جىبەرىپ, كورىنىستى كەنەپكە قالاي جازۋ كەرەكتىگىن كورسەتەدى. قىل­قالام ۇستاعان بۋدەننىڭ سول كەز­دەگى ءساتىن كوزىمەن كورگەن مونە­نىڭ تاڭدانى­سىندا شەك بولماپتى. «كوزىم الدىمنان پەردە اشىل­عانداي كۇي كەشتىم... كوركەم سۋ­رەتتىڭ قۇدىرەتىن ءبىر-اق ساتتە ۇققان­داي بولدىم», دەپ جازادى.

وسىدان سوڭ پاريج بارىپ, سيۋيسس اكادەمياسىن كورۋ, ترۋا­يون, شارل گلەير مەن وگيۋست تۋل­مۋش شەبەرحاناسىنان ءدارىس الۋى جاس تالانتتىڭ شەبەرلىگىن ۇشتاي تۇسەدى. دەسە دە مونە ءاۋ باستان بىرەۋگە باعىنعاندى ۇناتپاعان, بۋدەننىڭ ءوزىن ارەڭ مويىندا­عان «ب ۇلىكشىل» بالا ەمەس پە ەدى؟ اكا­دەميادا دا قاتاڭ تارتىپكە باس يە الماي, ايتىلعان سىنعا شال­قاقتاپ, اقىرى مولبەرتىن ارقا­لاپ, ەركىندىككە كەتەدى. شىعار­ماشىلىققا ءبىرجولا باس قويىپ, كوزقاراستارى ۇقساس مانە, سيسلەي, رەنۋار سەكىلدى سۋرەت­شىلەرمەن دوس بولادى. ولار پاريج سالوندارىندا تەك تاريحي تاقىرىپتاعى سۋرەتتەر قويىلاتىنىنا نارازى بولاتىن. شىعارماشىل توپ ء«دال قازىرگى ءسات» ۇعىم شەڭبەرىندە ءومىر ءسۇرىپ, سونى كەنەپكە تۇسىرگەن­دى قۇپ كوردى. سونداي-اق ولارعا ءوز زامانىنىڭ كەيىپكەرلەرى­نىڭ تاعدىرى قىزىعىراق كورى­نەتىن. كەيىن مونە, رەنۋار, سيسلەي مەن بازيل وزدەرى جەكە شىعارماشىلىق بىرلەستىك قۇرىپ, 1874 جىلى العاشقى كورمەسىن ۇيىمداستىرادى. وسىدان كەيىن ونەر الەمىندە وسى سۋرەتشىلەر تولقىنى «يمپرەسسيونيستەر» اتالىپ كەتتى. كورمەنىڭ اتاۋى مو­نەنىڭ «اسەر. كۇننىڭ شىعۋى» (Impression, soleil levant) كارتيناسىنا بايلانىستى قويىلعان.

ءازىل سۋرەت جازىپ, تالانتى تانىلعان وسكار كلود مونە ادام­زاتتىڭ ونەر قورىنا ولمەيتۇ­عىن ەكى مىڭعا جۋىق كارتينا قال­دىرىپتى. ءار تۋىندىسىنا قاراپ, كوزىڭ تويادى, جانىڭ جىلىنادى. ەڭ باستىسى, ونەردىڭ قۇدىرەتتى كۇشىنە ەرىكسىز باس يەسىڭ.