اۆتوحتوندى قازاق قالاي دەپورتاتسيالاندى؟

قازاق كسر مينيسترلەر كەڭە­سى­نىڭ 1951 جىلى 14 جەلتوق­سان­داعى رەسپۋبليكالىق ىشكى قو­نىس اۋدا­رۋ جوسپارىن بەكىتۋ جونىن­دەگى №1013-119سس قاۋلىسىنا سايكەس, باتىس قازاق­ستان وبلىستىق كەڭەسى ەڭبەك­شى­لەر دەپۋ­تات­تارىنىڭ اتقارۋ كومي­تەتى 1952 جىلى وبلى­ستىڭ 300, ونىڭ ىشىندە جاڭاقالا اۋدا­نىنىڭ 125, وردا اۋدانىنىڭ 175 ۇجىم­شار شارۋاشىلىعىن وڭتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىنىڭ ماقتا وسىرەتىن اۋدان­دارىنا كوشىرۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى. وسى شەشىمنىڭ نەگىزىندە 1952 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وردا جانە جاڭاقالا اۋداندارىنىڭ كەيبىر ۇجىم­شار شارۋاشىلىقتارىنىڭ حالقى ىشكى دە­پور­تاتسياعا ۇشىراپ, وڭتۇستىك قازاق­ستان, گۋرەۆ وبلىستارىنا جانە وبلىستىڭ ىشكى جانىبەك, جاڭاقالا, چاپاەۆ, تايپاق, ءبورلى اۋداندارىنا ەرىكسىز قونىس اۋدارىلدى.

وسى تۇستا ايتا كەتەتىن جايت, سان ءتۇرلى ارحيۆ قۇجاتتارىن, كوزكورگەندەردىڭ اۋىز­شا ايتقان دەرەكتەرىن سارالاۋ بارىسىن­دا, 1930-1940 جىلدارى قازاقستانعا دەپور­تا­تسيالانعان كورەي, شەشەن, ينگۋش, نەمىس, ت.ب. ەتنوستىق حالىقتاردىڭ اۋىر قاسىرەتىن شىن مانىندە, «كاپۋستين يار» پوليگونىنا بايلانىستى اتا-بابا قونىسىنان ەرىكسىز قونىس اۋدارىلعان اۆتوحتوندى قازاق حالقى دا باسىنان كەشىرگەنىنە كوزىمىز جەتتى.

كەڭەستىك كەزەڭدە دەپورتاتسيا تاقى­رى­بىن زەرتتەۋگە تىيىم سالىندى. تاۋەل­سىزدىكتىڭ ارقاسىندا وتاندىق تاريحشى­لارعا شىعارماشىلىق ەركىندىك بەرىلدى. ەلى­مىزدەگى جابىق ارحيۆ قورلارى اشىلىپ, ۇلتتىق تاريحىمىزدى جاڭا كوزقاراس تۇرعىسىنان پايىمداۋعا كەڭ جول اشىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2020 جىلى 24 قاراشاداعى «ساياسي-قۋعىن سۇرگىن قۇر­بان­دارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملە­كەت­تىك كوميسسيا تۋرالى» جارلىعى بۇل مۇم­كىندىكتىڭ اياسىن ودان ءارى كەڭەيتە ءتۇستى. باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆ قورىنداعى دەرەكتەر نەگىزىندە جاريا­لانعان قازاق دەپورتاتسياسى تۋرالى مونو­گرا­فيالىق ەڭبەك بۇل پىكىرىمىزگە دالەل بولادى (بورانباەۆا ب.س. «كاپۋستين يار اسكەري پوليگونى: قازاق دەپورتاتسياسى». – ورال: «پوليگرافسەرۆيس», 2022. – 268 ب.).

ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكا­دە­ميگى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور حانكەلدى ماحمۇت ۇلى مونو­گرافيانى «تىڭعا تۇرەن سالعان ەڭبەك» دەپ باعالادى ء(ابجانوۆ ح.م., «تىڭعا تۇرەن سالعان ەڭبەك»//«Egemen Qazaqstan», 24.01.2023). Aqjayiq تەلەار­نا­سىنىڭ قولداۋىمەن جۋرناليست گۇلميرا تىلەۋباەۆا وسى كىتاپتىڭ جەلى­سىندە «وردا­داعى ويران. قازاق دەپورتاتسياسى» اتتى تاريحي تانىمدىق فيلم ءتۇسىردى. ءسويتىپ, ۇلت تاريحىنىڭ اقتاڭداق بەتتەرىن تولىقتىرۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسىلدى.

1952 جىلى وردا اۋدانى حالقىن شۇعىل كوشىرۋگە قاتىستى باتىس قازاقستان وبلىس­تىق ارحيۆ قورىندا ساقتالعان دەرەكتەر بوكەي دالاسىنداعى قونىس اۋدارۋ ءىسى, شىن مانىندە, حالىقتىڭ ەركىنەن تىس, جوعارىدان كەلگەن بۇيرىقتى بۇلجىتپاي ورىنداۋ تۇرىندە قاتاڭ تۇردە جۇرگىزىلگەنىن انىق دالەلدەيدى. ماسەلەن, باتىس قازاقستان وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى س.گافياتتۋللين مەن ونىڭ ورىنباسارى ن.گابدۋللين وردا اۋداندىق كەڭەس توراعاسى ا.ۆايسوۆكە «ستانساعا ۆاگوندار بەرىلەدى. جونەلتۋ كۇنى 27 ماۋسىم. جونەلتۋ ستانساسىنا جەتكىزىلگەن وتباسىلار, وتباسىلاردى تاسىمالداعان ما­شينالاردىڭ سانى, قۇجاتتاردىڭ راسىمدەلۋ بارىسى, تاعايىندالعان ەشەلون باستىعىنىڭ اتى-ءجونىن كورسەتىپ, كولحوزشىلاردىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا كوشۋگە دايىندىعىن حابارلاڭىز», «وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قونىس اۋداراتىن كولحوزداردى تاسىمالدايتىن 43 ۆاگون ساي­حىن ستانساسىنا 27 ماۋسىم كۇنى بەرى­لەدى. جونەلتۋ ستانساسىنا ادامداردى كورسەتىلگەن ۋاقىتتان كەشىكتىرمەي جەت­كى­زۋدى مىندەتتەيمىن. قونىس اۋدارۋشىلاردى سانيتارلىق تازالىقتان وتكىزۋ جانە ولارعا قونىس اۋدارۋ بيلەتىن, تاعى باسقا قۇجاتتارىن تاپسىرۋ جۇمىستارى رەسپۋبليكالىق مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ 1952 جىلى 21 اقپانداعى نۇسقاۋ حاتى بو­يىنشا جۇرگىزىلسىن», دەگەن بۇيرىق بەرەدى. وردا, جاڭاقالا اۋداندارىنىڭ باسشىلارى بۇل بۇيرىقتى بۇلجىتپاي ورىنداپ, قونىس اۋدارۋشىلاردى سايحىن, العاي ستانسالارىنا شۇعىل جەتكىزگەنىمەن, جولاۋشىلار جاز ايىنىڭ ىستىعىندا پوەزد­ كۇتىپ, ستانسا باسىندا بىرنەشە كۇن جاتقانىن كوزكورگەندەردەن ەستىپ-بىلدىك.

جاڭاقالا اۋدانى قىزىلوبا اۋلىندا تۇراتىن قاپولوۆ كوشكىنباي اتا: (1937 جىلى تۋعان) «جاڭاقالا اۋدانى, لەنين كولحوزىنان كوشكەندە 5-كلاسس بىتىرگەن بالامىن. ءبارىمىزدى اسكەري ماشينالارمەن 200 شاقىرىم جەر شاماسىنداعى العاي ستانساسىنا الىپ كەلدى. ستانسا باسىندا پويىز كۇتىپ, 15 كۇندەي اشىق جەردە جاتتىق. شەشەلەرىمىز ۇيدەن الىپ شىققان تارى تالقانىن سۋعا ەزىپ ازىق ەتىپ بەرەدى. وسى ۋاقىتتا قۇمدا وسكەن بىزدەر سۋعا ءجۇزۋدى ۇيرەنىپ الدىق. بۇنىڭ كەيىن ماعان كوپ كومەگى ءتيدى», دەپ ەسكە الادى.

قازىر جانىبەك اۋىلىندا تۇراتىن جادى مىقتى 94 جاستاعى بايانتاسوۆا اقليما انا (1930 ج.ت.): «وردا اۋدانى تەرەكتى اۋىلدىق سوۆەتىنە قارايتىن ينتەرناتسيونال كولحوزىنان ءبارىمىزدى تيەپ, سايحىنعا الىپ كەلدى. سوعىس كەزىندە قۇلاپ قالعان قورا بار ەكەن. سونىڭ استىنا كولەڭكەلەپ تۇردىق. قولىمدا قىرقىنان جاڭا شىققان بالام تىلەپبەرگەن, 3 جاسار قىزىم نۇرجيان بار. اعاش تەرىپ, موسىعا شاي قايناتىپ ىشكەن بولامىز. ۇيدەن الىپ شىققان بيدايىمىزدى سۋعا بىلعاپ جەيمىز. اۋىلدان شىعاردا ءار ۇيگە ءبىر پۇت استىق بەرگەن بولاتىن. كۇندە پويىز كۇتەمىز. پويىز قانداي بولادى ەكەن دەپ ويلايمىز», دەسە, امانعالي قايساعاليەۆ اتا: «اسىرەسە شىمكەنتكە كەتكەندەر كوپ قيىندىق كوردى. ول جاققا ناعاشىلارىم بارعان. ولار العاي ستانساسىندا پويىز كۇتىپ, 20 كۇندەي تۇرىپ قالعان. كۇننىڭ استىندا دۇرىس كولەڭكە جوق, توبەلەرىنە كيىز ۇستاعان», دەيدى.

ءسويتىپ, 1952 جىلدىڭ شىلدە ايىندا سايحىن ستانساسىنان وردا اۋدانىنىڭ ينتەر­ناتسيونال, كاگانوۆيچ, كالينين اتىن­داعى ءۇش ۇجىمشارى, ال العاي ستان­ساسىنان جاڭاقالا اۋدانىنىڭ سارى­وزەن جانە لەنين اتىنداعى بارلىعى 5 ۇجىم­شاردىڭ 336 وتباسى, 1 805 ادام وڭتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىنا دەپورتاتسيالاندى. وسى تۇستا ايتا كەتۋ كەرەك, جەتىسايعا ەرىك­سىز كو­شىرىلگەن بوكەيلىكتەردىڭ سوڭىنان 71 جىل­دان كەيىن جولعا شىعىپ, 2023 جىل­­دىڭ شىلدە ايىندا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىن ەندى تۇركىستان (بۇرىنعى وڭتۇس­تىك قازاقستان) وبلىسى شەڭبەرىندە جال­­عاس­­تىرىپ, قول جەتكىزگەن تىڭ دەرەك مالى­­مەت­­تەرىمىزدى وسى ماقالاعا ارقاۋ ەتىپ وتىرمىز.

تۇركىستان وبلىستىق جانە جەتىساي وڭىرلىك ارحيۆ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, 1950-1952 جىلدارى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جەتىساي ايماعىنا باتىس­قازاق­ستاندىقتاردان بولەك, قازاقستاننىڭ ون ەكى وبلىسىنان ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى دە كوشىرىلگەن. جەتىسايدا مۇنداي كوپ ادامدى قابىلداۋعا, ۇيىمداستىرۋعا دايىندىق جوق ەدى. شىلدەنىڭ اپتاپ ىستىعىندا جەتى­ساي­عا پويىزبەن جيىرما كۇنگە جۋىق جول ءجۇرىپ جەتكەن بوكەيلىكتەر اشىق دالادا ءومىر سۇرگەن. قولدارىنان كەلگەندەر جەر­تولە قازىپ جان ساۋعالاعان. ارىقتان سۋ ءىشىپ كۇن كورگەن. ارىقتان مال دا سۋ ىشكەن, كىر دە جۋىلعان. مۇنىڭ سوڭى جۇقپالى ءىش سۇزەگىنە ۇلاسىپ, بالالاردىڭ جاپپاي شەتى­نەۋى ورىن العان. انىعى, قارتتار مەن بالالار كۇشتەپ كوشىرۋ ساياساتىنىڭ قۇربانى بولدى. وعان تۇركىستان وبلىسى جەتىساي اۋدانى قازىرگى جاڭااۋىل (بۇرىنعى تەلمان) جانىنداعى «ساپارالى اتا» قورىمىنىڭ وڭتۇستىك-باتىسىندا سوزىلىپ جاتقان توبە-توبەشىك شاعىن توپىراق ۇيىندىلەرى – بالالار زيراتى دايەك بولادى.

ماسەلەنى زەرتتەۋ بارىسىندا ءبىز, كوزكورگەندەرمەن سۇحباتتاسۋ ارقىلى, ارحيۆ دەرەكتەرىندە ايتىلمايتىن اقپاراتتارعا قول جەتكىزدىك. جوعارىدا ايتىلعانداي, قىرقىنان جاڭا شىققان ۇلى تىلەپبەرگەندى قۇشاقتاپ, 3 جاسار قىزى نۇرجياندى جەتەكتەگەن اقليما اپا: ء«سويتىپ, ءبىر كۇنى پويىز كەلدى. تاۋار تيەيتىن پويىز ەكەن, ءاربىر ۆاگونعا ءتورت ۇيدەن كىرگىزدى. قاپىرىق, ىسسى ۆاگوننىڭ ىشىندە 15-20 ادامبىز. ارىس ستانساسىنا ايالداپ, اۋا جۇتىپ العان سوڭ كەرى ۆاگونعا جايعاستىق. قاسىندا كىشكەنتاي قىزى بار ءبىر كەمپىر تومەندە قالىپ قويىپتى. پويىز كەلىپ ۆاگونداردى تىركەدى. الگى كەمپىر شاينەگىن الىپ جۇگىردى. ۆاگونعا ەندى مىنەمىن دەگەندە كەمپىردىڭ گالوشى جەرگە ءتۇستى, ونى الامىن دەپ تالپىنىپ ەدى, ءوزى پويىزدىڭ استىنا قۇلادى. پويىزدىڭ تەمىر دوڭگەلەكتەرى كەمپىردىڭ ەكى اياعىن كەسىپ كەتىپتى. ەكى اياعى, ش ۇلىعى, گالوشى رەلستىڭ ارعى جاعىندا جاتىر. كەۋدەسى بەرگى جاعىندا. قان سۋداي اقتى. قاسىنا بارعان كەلىنىنە كەۋدەسىن كورسەتىپ, ىم قاقتى دا جان تاپسىردى. كەۋدەسىنە سالعان اقشاسى بار ەكەن. ءبارىمىز زارلاپ جىلادىق... پويىزبەن 20 كۇنگە جۋىق جول ءجۇرىپ, جەتىسايعا ارەڭ جەتتىك. كۇن الاپات ىستىق. اشىق اسپان استىندا جەر قازىپ, تاس سوعىپ جاتقان ءبىر وتباسىنىڭ ۋاقىتشا سالعان لاشىق ءۇيىنىڭ كولەڭكەسىندە جان ساۋعالاپ وتىردىق. ارىقتان كىر سۋدى ىشتىك. وتىن جوق. الىستان ءشوپ-شالام بىردەمەلەردى ارقالاپ اكەلىپ وت جاققان بولامىن. ونىڭ ك ۇلى قازانداعى سۋعا تۇسەدى. ەر ازاماتتارىمىز مالداردى ۇكىمەتكە تاپسىرىپ, ارتىمىزدان 15 كۇننەن كەيىن كەلدى. جۇرت سياقتى جەرتولە قازىپ پانالادىق. ءۇي سالايىق دەپ تاس سوقتىق. ءسويتىپ جۇرگەندە ەكى بالادان دا ايىرىلدىق. ەنەم بايعۇس تاڭەرتەڭگى ساعىممەن الىستان كورىنەتىن ءۇيىندى بيىك توپىراقتاردى كورىپ, وردانىڭ بۇيرا قۇمدارى كورىنىپ تۇر دەپ قۋاناتىن ەدى. تۋعان جەرىمىزدى تۇسىمىزدە كورىپ, ساعىنىپ جۇردىك. شىراعىم-اي, ولگەن جوقپىز, باسقاسىنىڭ ءبارىن كور­دىك. سوعىس كەزىندەگى قيىندىقتان گورى ەل-جۇرتتان ايىرىلعانداعى وسى قيىن­دىق ۇمىتىلمايدى», دەگەن 94 جاستاعى كەيۋانا­نىڭ جان كۇيزەلىسى جۇرەك تەبىرەنتەدى.

«پويىزبەن 15 كۇندەي ءجۇرىپ, جەتىسايعا جەتتىك. كيروۆ كانالى جاعاسىنداعى اشىق دالاعا اكەلىپ تاستادى. كەيىن اكەمىز بەن اعالارىمىز جەرتولە قازىپ الدى. باسپانا جوق, تاماق پىسىرەتىن وتىن جوق. شەشەم مەن جەڭگەم الىستان ماقتانىڭ قۋراعان ساباعىن تەرىپ كەلىپ وت جاعادى. سۋعا يلەنگەن ۇندى جۇقالاپ كۇننىڭ كوزىنە قويىپ پىسىرەدى. بالالار ءولىمى كوپ بولدى. 11 بالاسى بار وتباسىنىڭ 2-اق بالاسى قالعانىن كوردىم. تۇندە ويانىپ كەتكەندە اكە-شەشەمىز «قايدا كەلدىك» دەپ جىلاپ وتىراتىنى ءالى ەسىمدە. مەكتەپتە بەلگىلى اقىن قايرات جۇماعاليەۆپەن ءبىر كلاستا وقىدىم. ساباققا كەلەمىز. ءبىزدى مۇعالىم تۇگەندەيدى دە, 5-سىنىپتان باستاپ وقۋشىلاردى ماقتا تەرۋگە الىپ كەتەدى. ساۋساقتارىمىزعا ماقتا تىكەنى كىرىپ, قولىمىز قاناپ, ماقتا كورمەگەن بىزگە ونى تەرۋ دە وڭاي بولعان جوق. ەكى توقسان وقىعان سوڭ اكەم قارىنداسىم ەكەۋمىزدى ىلەستىرىپ, وزبەكستان ارقىلى ەلگە قاشىپ كەلدىك», دەيدى قاپولوۆ كوشكىنباي اتا.

قازىرگى كەزدە بوكەي وردا اۋدانىنىڭ ورتالىعى سايحىن اۋىلىندا تۇراتىن ەگىنعالي ماقسوتوۆ: ء«بىزدىڭ وتباسىمىز دا تەرەكتى اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ كاگانوۆيچ اتىنداعى ۇجىمشاردان 1952 جىلدىڭ شىجىعان شىلدە ايىندا سايقىن ستانساسىنان جىلاپ-سىقتاپ اتتانىپ كەتە باردى. كەلگەن جەرىمىز جەتىساي جەرى ماڭ دالا, ناعىز بارساكەلمەستىڭ ءوزى بولىپ شىقتى. ءورىپ جۇرگەن تاسباقالار. ولار ماقتانىڭ ءتۇبىن جەيدى ەكەن. سوندىقتان تاسباقالاردى ورتەتتىرەدى. قۇدىق جوق. قازساڭ دا سۋ شىقپايدى. ىشكەنىمىز ارىقتىڭ جىلىمشى سۋى. اناداي جايسىز جاعدايعا بەيىمدەلمەگەن ءبىزدىڭ ادامداردى ىندەت جايلادى. اسىرەسە ۇلكەندەر جاعى مەن با­لا-شاعا كوپ شەتىنەدى», دەيدى.

ءسويتىپ, ستاليندىك رەجىم بوكەي وردا حالقىن ءومىر ءسۇرىپ ۇيرەنگەن ءوز ورتاسىنان ەرىكسىز ايىرىپ, تابيعي-كليماتتىق جاعدايى وزگەشە, بەيىمدەلۋى مۇمكىن ەمەس, ورتادا ءومىر سۇرۋگە ماجبۇرلەدى.

تۇركىستان وبلىستىق ارحيۆ دەرەك­تەرىندە قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ 1952 جىلعى ماۋسىم ايىنداعى ماجىلىسىندە جەتىسايعا دەپورتاتسيالانعانداردىڭ اۋىر جاعدايى كۇن تارتىبىنە قويىلىپ, ماسەلە اشىق ايتىلادى. جەتىسايعا كەلگەن قونىس اۋدارۋشىلارعا تۇرعىن ءۇي سالۋ جوسپارى 1951 جىلى 34 پايىز عانا ورىندالىپ, قونىس اۋدارۋشى 2 800 وتباسىنىڭ ۋاقىتشا وزگە كولحوزشىلاردىڭ ۇيىندە بىرگە تۇرۋعا نەمەسە ءۇيسىز اشىق دالادا, جەرتولەلەردە وتىرعانى باياندالادى. جەتىسايداعى 20 ەلدى مەكەندە تۇرىپ جاتقان 12 500 حالىق ءۇشىن جەرتولەدە ورنالاسقان اۋداندىق اۋرۋ­حانا ساناتىنداعى ۋاقىتشا ستاتسيونارعا 10-اق كەرەۋەتتىڭ قويىلعانى اشىق ايتىلادى. مۇنان كەيىن 1953 جىلى 6 ناۋرىزدا قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى جانىنداعى قونىس اۋدارۋ باسقارماسىندا وتكىزىلگەن ماجىلىستە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ شارۋاشىلىق-تۇرمىستىق جاعدايى تۋرالى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى پ.گ. لۋگيننىڭ بايانداماسى تىڭدالىپ, جەتىساي ايماعىن­دا­ قالىپتاسقان كۇردەلى جاعداي تاعى تال­قى­لانادى. 1952 جىلعى جوسپار بو­يىنشا سا­لىنۋعا ءتيىس 3 200 ءۇيدىڭ 1 424-ءى عانا تۇر­عىزىلىپ, 909 ءۇي سالىنباعان. وسىلاي­شا, قونىس اۋدارىلعان 4 124 وتباسىنىڭ 2 682-ءسى عانا باسپانالى, ال 1 098 وتباسى بىرىگىپ ءبىر ۇيدە تۇرۋعا ءماجبۇر بولعان, قالعان وتباسىلاردىڭ جەرتولەلەردە كۇن كەشىپ جاتقانى كورسەتىلگەن. مەديتسينا­لىق تالاپتارعا ساي ەمەس قۇرىلىستاردا ورنالاسقان ەمحانالاردىڭ ءدارى-دارمەك, قۇرال-جابدىقتارمەن قامتىلماعانى, سالدارىنان قونىس اۋدارۋشىلار اراسىندا جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ, سونىڭ ىشىندە بالالار اراسىندا ەپيدەميالىق قىزىلشا اۋرۋىنىڭ كەڭ تارالعانى بايان­دالادى. جەتىسايدا مەكتەپ قۇرىلىسى جۇمىستارىنىڭ جۇرگىزىلمەۋى سالدارىنان, ۇجىمشار مەكتەپتەرىنىڭ تالاپقا ساي ەمەس تۇرعىن ۇيلەردە ورنالاسقانىن, مەكتەپتەردىڭ وقۋشى پارتاسى, وقۋ­لىق­تار, كورنەكى قۇرال جابدىقتارمەن قام­تىل­ماعانىن, مەكتەپكە بارمايتىن وقۋ جاسىنداعى بالالار سانىنىڭ كوپ ەكەنى اشىق ايتىلادى.

كەشەگى وقيعا – بۇگىنگى تاريح. «كاپۋستين يار» اسكەري پوليگونىنا بايلانىستى ەرىكسىز قونىس اۋدارىلىپ, ىشكى دەپورتاتسياعا ۇشىراعان اۆتوحتوندى (جەرگىلىكتى) قازاق حالقى دا, ستاليندىك رەجىم تۇسىندا قازاق­ستانعا كۇشپەن دەپورتاتسيالانعان كورەي, نەمىس, قىرىم تاتارلارى, پولياكتار, شەشەندەر جانە باسقالار سياقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, مورالدىق-پسيحولوگيالىق, دەموگرافيالىق زارداپ­تارعا ۇشىرادى.

باقتىلى بورانباەۆا,

م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى