ورتالىق ازياداعى ساۋدا قاتىناسى قاي دەڭگەيدە؟

الماتىدا وتكەن ورتالىق ازيا­نىڭ 13 ساۋدا فورۋمىنا قا­تىس­قان سپيكەرلەر بۇل ماسەلە­لەر­دىڭ ءبا­رىن ەلدەر اراسىنداعى تىعىز ىن­ت­ىماقتاستىق ارقىلى عانا شەشۋگە بولاتىنىنا نازار اۋداردى. الەمنىڭ كۇردەلى گەوسايا­سي اۋىسۋلار الدىندا تۇرعانى دا فورۋم سپي­كەرلەرىنىڭ نازارىنان تىس قالمادى.

ء«بىز ون جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن ساۋدا ىنتىماقتاستىعىن ارت­تىرۋ تۇراقتى, گۇلدەنگەن جانە ءوزارا بايلانىستى ورتالىق ازيا­­نى قۇرا الادى دەگەن سە­نىم­مەن دۇ­نيەگە كەلگەن وسى فورۋم­دى قول­داي­تى­نىمىزدى ماق­تان تۇ­­تا­مىز», دەدى USAID اكىمشىلىگىنىڭ اعا ورىنباسارى زەيناح سالاحي.

فورۋم وتكىزىلە باستاعان ون­دا­­عان جىلدان بەرى وعان ورتا­لىق جانە وڭتۇستىك ازيانىڭ, ەۋروپا مەن اقش-تىڭ 25 ەلىنەن 10 مىڭنان استام مەملەكەتتىك جانە كوممەرتسيالىق قۇرىلىم وكىلدەرى قاتىسىپ, ناتيجەسىندە, 32 ميلليون دوللاردان اساتىن كەلىسىمشارت جاسالعان. كەيىنگى 20 جىلدا ءوڭىردىڭ جيىنتىق ىشكى جالپى ءونىمى ء(ىجو) ناقتى ماندە جىلىنا ورتا ەسەپپەن 6,2 پايىزعا ءوسىپ, 347 ميلليارد دوللارعا جەتتى. 2000 جىلدان بەرى سىرتقى ساۋدا اينالىمى جەتى ەسە ءوستى. 2022 جىلى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ يمپورتى مەن ەكسپورتىنىڭ جيىنتىق كولەمى شامامەن 190 ميلليارد دوللاردى قۇراعان.

ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى قايرات تورەباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق ازيا ەلدەرى­مەن ساۋدا كولەمىن ەكى ەسەگە ارتتىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ونىڭ سوزىنشە, وتكەن جىلى قازاق­ستاننىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ساۋدا كولەمى 7,7 ميلليارد دول­لارعا جەتكەن.

«ورتالىق ازيا ەلدەرى تە­ڭىزگە شىعا المايتىندىقتان, اي­ماق­ىشىلىك ساۋدا ۇلكەن ءرول اتقارادى. ساۋدا – كەز كەلگەن ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى. مۇندا قاتىسۋشىلار قاعازسىز ساۋدانى, جۇمساق جانە ءداستۇرلى ينفراقۇرىلىمدى, ەلەكتروندى كوممەرتسيانى تالقىلايدى, سونىمەن قاتار ەلدەر بويىنشا بەلگىلى ءبىر تاقىرىپتىق سەسسيالار بار. ەلدەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستار قارقىندى دامىپ كەلە جاتىر جانە ول ينفراقۇرىلىمعا تاۋەلدى. حالىقارالىق ۇيىمدارمەن, سونىڭ ىشىندە USAID-پەن بىرلەسىپ سالانى ساراپتاۋ جۇمىسى جۇر­گى­زىلىپ جاتىر. ناتيجەسىندە, ءتيىس­تى جول كارتاسى قابىلداندى. سو­نى­مەن قاتار ءبىز دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى اياسىندا ءوزىمىزدى تارتىپكە كەلتىرەمىز جانە جاقىن ارادا قايتا قاراۋ بولادى, وندا ءبىز وزىمىزگە العان مىندەتتەمەلەردى تەكسەرەمىز. سونداي-اق ترانس­كاسپي حالىقارالىق كولىك باعى­تى­نىڭ دا ماڭىزى ەرەكشە. ول ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ەۋروپاعا شىعاتىن قاقپاسى. سەبەبى ورتا دالىزگە (TMTM) جاتاتىن باكۋ – تبيليسي – كارس (بتك) تەمىرجولىندا جۇك تاسىمالى 2024 جىلدىڭ 20 مامىرىندا قايتا باس­تالادى. جاڭارتىلعاننان كەيىن تەمىرجولدىڭ وتكىزۋ قابىلەتى جىلىنا 1-1,5 ميلليون توننادان 5-6 ميلليون تونناعا دەيىن ارتادى», دەدى قايرات تورەباەۆ.

فورۋم بارىسىندا نەگىزگى نازار ساۋدا-ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدى جانە ترانزيت-كولىكتىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە اۋدارىلدى. تسيفر­لان­دىرۋدىڭ لوگيستيكالىق سالانى دامىتۋدىڭ نەگىزگى درايۆەرى ەكەنى جالپىعا بىردەي مويىندالسا دا جۇكتەردى تاسىمالداۋ ۇدەرىسىندە رەتتەلمەگەن قال­تارىس­­تاردىڭ كوپ ەكەنى ايتىلدى. پىكىرتالاس الاڭدارىندا قانداي يدەيالار ەستىلسە دە, ەڭ الدىمەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ ساياسي ەرىك-جى­گە­رى قاجەت ەكەنى دە ءسوز بولدى.

كولىك مينيسترلىگى كولىك سايا­ساتى باسقارماسىنىڭ باسشىسى اسەمگۇل راحمەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان اۋماعى ارقىلى 13 كولىك ءدالىزى وتەدى. بيىل ءتورت ءىرى جوبانى اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر ەكەن. ولار – ورتالىق-وڭتۇستىك, تالدىقورعان-وسكەمەن, اقتوبە-قاندىاعاش جانە اتىراۋدان رەسپۋبليكا شە­كا­راسىنا دەيىنگى ارالىق: ماڭعىستاۋ وبلىسىمەن ەڭ قىسقا بايلانىستى قامتاماسىز ەتۋ جانە اراقاشىقتىقتى قىسقارتۋ ءۇشىن ۇزىندىعى 515 شاقىرىم بولاتىن بەينەۋ – شالقار تاسجو­لى­نىڭ قۇرىلىسى.

2024 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا قىتايدىڭ سيان قالاسىنان باكۋ پورتى ارقىلى ازەربايجاننىڭ اپشەرونىنا نەبارى 11 كۇندە جەتكەن كونتەينەرلىك پويىز ىسكە قوسىلدى. جۇكتەردى حالىق­ارا­لىق اۆتوموبيلمەن تاسىمال­داۋ ۇدەرىسى تەك ۇلتتىق زاڭ­نا­­­مامەن عانا ەمەس, سونداي-اق ءتيىستى حالىقارالىق كونۆەنتسيا جانە نورمالارمەن دە جوعارى دەڭ­­گەيدە رەتتەلەدى. ولاردىڭ ار­قاي­سى­سى قاعاز جۇزىندە قانداي دا ءبىر قۇجاتتى تالاپ ەتەدى. قازىر ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ دە, جا­ھاندىق اۋقىمنىڭ دا مىندەتى وسى قۇجاتتاردىڭ بارىنشا كوپ بولى­گىن تسيفرلىق شەشىمدەرگە كوشىرۋ ەكەنىن ساراپشىلار دا ءجيى ايتادى.

الماتى