بالماعامبەت مۇراسى قاشان باعالانادى؟

بالماعامبەت بالقىباي ۇلى – 1891 جىلى ۇلىتاۋ وبلىسىندا تۋىپ وسكەن ءدىن عۇلاماسى, اقىن. حالىق اراسىندا «سارمولدا» اتىمەن كەڭ تانىلعان. ونىڭ ادەبي مۇراسى ءماشھۇر-ءجۇسىپ, تۇرماعامبەت ىزتىلەۋ ۇلى, عۇمار قا­راش, ءشادى جاڭگىر ۇلى سەكىلدى شايىر­لاردىڭ شىعارماشىلىعىمەن وزەكتەس. ادام­داردى تۋرا جولعا شاقىرىپ, جۇرەك تازا­لىعىن ساقتاۋدى ناسيحات ەتكەن. ءجۇ­سىپ بالا­ساعۇننىڭ «جۋانمارتتىك», قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ء«ھال» ءىلىمى, ابايدىڭ «تولىق ادامى» مەن شاكارىمنىڭ «ار عىلىمى» بالماعامبەت شىعارماشىلىعىندا انىق كورىنەدى.

«عاپىلەت كورپە جامىلىپ,

قيىنى جوق جاتاردىڭ.

بىرىنەن وتپەي ءماز بولدىق,

تولىپ جاتقان قاتەردىڭ.

عاپىل بولماي دوستارىم,

ازىعىن سايلا ساپاردىڭ», 

دەگەن شۋماقتارىنان اقىننىڭ حالقىنا دەگەن ءپارۋانا پەيىلى مەن ءپارۋازا كەۋىلىن تانيمىز. ول جالعاندىققا بوي ۇرماي, اقيقاتقا ۇمتىلۋ كەرەكتىگىن جان-تانىمەن ەسكەرتەدى. اللانىڭ جاسىرعان حيكمەتىن, سىرتتان ەمەس ىشتەن ىزدەۋ كەرەكتىگىن تۇسىندىرەدى. ەندى اقىننىڭ ولەڭ مازمۇنىن قويا تۇرىپ, فور­مالىق ەرەكشەلىگىنە نازار اۋدارايىقشى. بايقاعانىمىزداي, بالماعامبەتتىڭ ءتىلى ارابيزمگە ۇشىراماعان. ول شىعارماشىلىعىن حالقىنا تۇسىنىكتى, قاراپايىم تىلدە جەتكىزۋدى مۇرات تۇتادى. بۇل جونىندە ول ءوزىنىڭ رۋحاني ۇستازى ابايمەن تولىق ۇندەسەدى.

«قازاقشا ولەڭ جازعان اباي اقىن,

سارى التىن سارپ ەتتى ەڭبەك حاقىن.

عالىم بول, نادان بولما دەپ زارلادى,

دەگەن جوق مىناۋ الىس, اناۋ جاقىن»,

دەگەن ولەڭىنەن بالماعامبەتتىڭ حاكىمگە دەگەن اسقان قۇرمەتىن, شاكىرتتىك ءىلتيپاتىن بايقاۋعا بولادى. ولەڭنىڭ سوڭعى تارماعىنا نازار اۋدارساڭىز, بالماعامبەت ابايدىڭ ولەڭ سوزدەگى ارتىق سوزگە بارمايتىن دالدىگىن جوعارى باعالاپ وتىر. ىلگەرىدەگى اقىندار سەكىلدى «جوقتان قارماپ, كور-جەردى ولەڭ قى­لۋعا» ول دا قارسى ەكەنىن استارمەن جەت­كىزەدى. «بالماعامبەت اقىن شاريعات جايىن, ءدىن جانە پايعامبارلار تاريحىن جىرلاعان شىعارمالارىندا دا بۇرىنعى سۇرلەۋمەن كەتپەي, سونى سوقپاق تاپقان. بۇل تاقىرىپتا جىرلاعان الدىڭعى اقىندار, ءتىپتى ءوزى ۇلگى تۇتقان ءشادى دە شاعاتايشىلىققا بوي ۇرسا, بالماعامبەت ونى قازاق ءتىلىنىڭ قاي­ماعى بۇزىلماعان قاسيەتىمەن ورنەكتەيدى. مۇنى دا اقىننىڭ سانالى تۇردە جاساعان شىعارماشىلىق ارەكەتى دەۋىمىز كەرەك. قازاق ءتىلىنىڭ تازالىعىن ساقتاۋعا ارنايى كوڭىل بولگەن اباي كوزقاراسىنان, ءباسپاسوز بەت­تەرىندە وسىنى ماسەلە ەتىپ كوتەرگەن الاش زيالىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىنەن ونىڭ جاقسى حاباردار بولعانى كۇمانسىز. سول سەبەپتى جانە جازعاندارىنىڭ ءوز تۇستاستارىنا بارىنشا تۇسىنىكتى بولۋىن ويلاعان اقىن مۇنداي ماسەلەلەردە ەسكىشىلدىكتى قولايلى دەپ ساناماعان», دەيدى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بولات قورعانبەك.

اقىن قوعامداعى قۇبىلىستارعا دا ءوزىنىڭ ءۇنىن قوسىپ وتىرعان. ازاماتتىق پوزيتسياسىن اشىق كورسەتكەن. ايتالىق «1933 جىلعى زار» دەپ اتالاتىن ولەڭىندە اشتىق كەزىندەگى قازاق حالقىنىڭ ايانىشتى جاعدايىن اشىق سۋرەتتەگەن:

«سيىر, قوي, بىلاي تۇرسىن كەجە دە جوق,

قاز, تاۋىق, بىلاي تۇرسىن شوجە دە جوق.

سارى قىمىز, قارا سابا, قايران حالقىم,

اشىعان كۇبىسىندە كوجە دە جوق».

بالماعامبەت بالقىباي ۇلىنىڭ قانىش­پەن بايلانىسىنا كەلسەك, ول تۋرالى جازۋشى مەدەۋ سارسەكە 1988 جىلى شىققان «قانىش ساتباەۆ» كىتابىندا بايان ەتەدى. وندا جەزدى كەنتىندە وتكەن كەن بارلاۋشىلار ۇجىمىنىڭ ماجىلىسىندە بالماعامبەتتىڭ قانىشقا دومبىرامەن ولەڭ ارناعانى تۋرالى جازىلىپ, ولەڭ ءۇزىندىسىنىڭ ءماتىنى بەرىلەدى. سونداعى بالماعامبەتتىڭ قانىش ساتباەۆقا بەرگەن باتاسى مىناۋ:

« ۇلىتاۋداي ۇلى جۇرتتان,

الاتاۋعا اتتانعان.

جەزقازعاننىڭ اسىلىن,

ارمانسىز-اق اقتارعان,

قانىش ەدىڭ زور تۇلعا.

ەن دالانىڭ سىرلاسى,

جەتى قات جەردىڭ مۇڭداسى,

حالقىم تۋعان ەر تۇلعا!

ەلىن ءسۇيىپ, ەڭبەگىن ارناعان,

كەندەرىن اشىپ, ىزدەۋدەن تىنباعان,

ونەرى وزعان عالامات.

ەي, قانىش, ارىستانداي ازامات!

عۇمىرلى بولىپ, تۇعىردا تۇرۋ –

بىزدەردەن ساعان امانات!»

ءيا, قازاق ادەبيەتى تاريحىندا وزىندىك ورنى بولۋعا ءتيىس بالماعامبەت بالقىباي ۇلى – وسىنداي جارقىن تۇلعا. ەكى عاسىردىڭ ديدارىن كوزبەن كورىپ, زامانا جايىن تولعاعان اقىن مۇراسى ەشقاشان ۇمىتىلماۋ كەرەك. ۋاقىتىندا اقىن شىعارمالارىنىڭ ەكى تومدىق جيناعى جارىققا شىققانىمەن, وقىر­مان قولىنا كەڭ تارالمادى. بۇل ماسەلە بال­ماعامبەتتىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى ۇلىتاۋ وب­لىسىنىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتى دەپ بىلەمىز. ءبىر توپىراقتان ءنار العان عيبراتى مول اقىننىڭ ولەڭدەرىن باسپاعا بەرىپ, ولاردى كىتاپ­حانالارعا ورنالاستىرۋ جەرگىلىكتى باس­شىلىقتىڭ قولىنان ابدەن كەلەدى. بولات قورعان­بەك سەكىلدى بالماعامبەت مۇراسىن حالىقارالىق باسىلىم بەتتەرىندە ناسيحات­تاپ جۇرگەن عالىمدار سانى – ىلۋدە بىرەۋ. سولاردىڭ باسىن قوسىپ, ونىڭ ادەبي مۇراسىن زەردەلەيتىن عىلىمي كونفەرەنتسيا جاساي الساق, اقىن الدىنداعى جانە ۇرپاق الدىن­داعى اماناتتى ورىنداعان بولار ەدىك.