سەمەي مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى پاۆلودار بولىمشەسىنىڭ ديرەكتورى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ساعيت يمانعازينوۆ:
– ساعيت بايمۇحان ۇلى, جالپى, ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان دارىگەرلىك بولىمشەنى اشۋ نە ءۇشىن قاجەت بولدى؟..
– 1984 جىلى دارىگەر مارقۇم توكەن قايىربەكوۆتىڭ باسشىلىعىمەن سەمەي مەديتسينا ينستيتۋتى دارىگەرلەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ فاكۋلتەتى اشىلدى. سەبەبى, سول جىلدارى وڭىرگە دارىگەر ماماندار اسا قاجەت ەدى. قاي ماماندىق بولماسىن ءومىر بويى وقىپ-ۇيرەنۋدەن تۇرادى. سوندا عانا بىلىكتى, ءبىلىمدى مامان بولامىز. ادام دەنساۋلىعىنا جاۋاپ بەرەتىن دارىگەرلەر ءۇشىن وقىپ-ۇيرەنۋ مىندەت. وسىنداي قاجەتتىلىكتەردىڭ ارقاسىندا 30 جىلدىق تاريحى بار فاكۋلتەت اياسىندا ءبىزدىڭ بولىمشە اشىلىپ جۇمىس جاساۋدا. مىسالى, بولىمشەمىز, 2002 جىلدان باستاپ 600-دەن استام دارىگەرلەر دايارلاپ شىعاردى. ياعني, بولىمشەدە دارىگەرلەر ءبىلىمىن جەتىلدىرۋمەن قاتار ينتەرناتۋرا, رەزيدەنتۋرا, ماگيستراتۋرا سالالارىنا ماماندانادى: ينتەرناتۋرادا باكالاۆريات اتاعى بار ماماندار بىلىمدەرىن ءارى قاراي وسى جەردە جەتىلدىرەدى. رەزيدەنتۋرادا ەمدەۋ مەكەمەلەرىنىڭ باسشى ماماندارى دايىندالادى. ال, ماگيستراتۋرادا عىلىمي ەڭبەك جازىپ, سونى قورعاۋ كەرەك. بولىمشەنىڭ جەتەكشى كافەدراسى – دارىگەرلەر ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ فاكۋلتەتىنىڭ حيرۋرگيا كافەدراسى. كافەدرانى مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەركىن قايىرحانوۆ باسقارادى. كافەدرانىڭ نەگىزگى وقۋ-تاجىريبەلىك الاڭدارىنا №1 قالالىق اۋرۋحانانىڭ تراۆماتولوگيا, قانتامىر حيرۋرگياسى, ۋرولوگيا, نەيروحيرۋرگيا, كۇيىك اۋرۋلارى بولىمشەلەرى قارايدى. كافەدرادا حيرۋرگيا مەن جوعارعى مەديتسينا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ۇزدىگى پروفەسسور پانۋ كاكەنوۆا قىزمەت ەتەدى. پانۋ اپايدىڭ جاسى 80-گە كەلدى. ءالى كۇنگە دەيىن وتا جاسايدى. ءومىرىنىڭ 55 جىلىندا حيرۋرگ رەتىندە 25 مىڭعا جۋىق وتا جاساعان. جاسى كەلسە دە, قولىنان سكالپەلدى تاستاماي, گيپپوكرات انتىنا ادال. دوتسەنت گ.دجاكوۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن ونكولوگيا اۋرۋلارىن ەمدەۋ سالاسىندا ماماندار دايارلانادى, انەستەزيولوگيا جانە رەانيماتولوگيا جونىنەن دوتسەنت د.مامىروۆ ساباقتار جۇرگىزەدى. رەزيدەنتۋرا حيرۋرگياسىنىڭ كافەدرالارى وبلىستىق عالىم سۇلتانوۆ اتىنداعى اۋرۋحانادا جانە پاۆلودار اۋدانىنىڭ ەمحاناسىندا ورنالاسقان. وقۋ جۇيەلەرى اۋىلدىق مەديتسيناعا, «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلامالارىنا ساي باعىتتالعان. اكۋشەرلىك گينەكولوگيا كافەراسى مەن پەدياتريا وبلىستىق پەريناتالدىق ورتالىققا باسشىلىق جاسايدى. ساباق وتكىزۋمەن قاتار, كافەدرا ايەلدەر جانە بالالار ءولىمىن ازايتۋ بارىسىنداعى شارالارعا قاتىسادى.
– دارىگەر-ينتەرندەر, ءدارىگەر-ماگيسترانتتاردى ديپلومنان كەيىنگى دايارلاۋ دەيمىز بە سوندا؟..
– بۇل جۇيەنى ىقپالداسقان مەنەدجمەنت جۇيەسى دەپ اتايدى. ءبىزدىڭ الدىمىزدا جاھاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەلەرىن ءبىلەتىن, مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق ءمىندەتتەرىن شەشۋگە قابىلەتتى وقىتۋشىلاردىڭ, ستۋدەنتتەردىڭ جانە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ بىرلەسكەن ورتاسىن قالىپتاستىراتىن جوعارى بىلىكتى, باسەكەگە قابىلەتتى مەديتسينانىڭ جاڭا بۋىن ماماندارىن دايىنداپ شىعارۋ مىندەتى تۇر. وبلىس ورتالىعىنداعى بارلىق اۋرۋحانا, ەمحانالاردا ءبىزدىڭ ينتەرن ستۋدەنتتەرىمىز تاجىريبەدەن وتەدى. بۇل, دۋالدى وقىتۋ جۇيەسى سەكىلدى, دارىگەر-ماماندار دايىنداۋدا وقۋ جۇيەسىندە اۋرۋحانالاردىڭ بار مۇمكىندىگىن پايدالانادى. سونىمەن قاتار, «مويىلدى» كۋرورتى مەن «كاۋستيك», «اقسۋ فەرروقورىتپا زاۋىتىنىڭ وقۋ اۋديتوريالارى, تەحنولوگيالىق كومپيۋتەرلىك جۇيەلەرى ينتەرندەرگە ۇلكەن كومەك. سوندىقتان, سەمەي مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پاۆلودار فيليالى ەلىمىزدىڭ «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە مامان دارىگەرلەر دايىنداۋدا وزىندىك ورنى بار وقۋ بولىمشە دەۋگە بولادى. بۇگىنگى كۇنى فيليالدا دارىگەر-ينتەرندەر, 19 دارىگەر رەزيدەنت پەن 9 ماگيسترانت ءبىلىم الۋدا. جىل سايىن ەلىمىزدىڭ ءار جەرىنەن 1500-گە جۋىق دارىگەرلەر كەلىپ, بىلىمدەرىن جەتىلدىرەدى. ءبىزدىڭ ماقسات-مامان جەتىسپەيدى دەگەن جەرگىلىكتى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنا كومەك كورسەتۋ. ءدارىگەرلەر ەم-شارا بارىسىنا, وتالار جاساۋعا قاتىسا الادى. بولىمشەدە مانەكەن-ترەنينگ ورتالىعى, كومپيۋتەرلىك كەشەن, كىتاپحانا جۇمىس جاسايدى. جاتاقحانا بار.
– ءسىز 20 جىلداي حيرۋرگ بولدىڭىز. قازىر عىلىممەن اينالىسىپ جۇرەسىز بە؟
– حيرۋرگيا سالاسى, كەسەلدى ىندەتتەن ايىعۋ بويىنشا جالپى, 300-دەن ارتىق عىلىمي ەڭبەك جازىپپىن. عىلىمي ءتاجىريبەلىك تۇرعىسىنان قاراساق, ءار ديسسەرتاتسيالىق جۇمىستىڭ ءوزىندىك ءمانى بار. وسىعان وراي, وتاندىق مەديتسينانىڭ دامۋىنا از دا بولسا ۇلەسىم قوسىلعان بولار دەپ ويلايمىن. مەكتەپتە جۇرگەندە ادەبيەتتى ءسۇيىپ ءوستىم. وتكەن جىلى «ەسىڭدە, مە, سول ءبىر كەز» اتتى كىتاپ تا شىعاردىم. شىعارماشىلىعىمنىڭ باستى تاقىرىبى – ادامي قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ, قوعامنىڭ كەيبىر كەلەڭسىز تۇستارىن باتىل كورسەتۋ. بۇل كۇندەرى اتتارى تانىلىپ قالعان جاس حيرۋرگتەر ەرنار قايىرحانوۆ, ولگا تاشتەميروۆا, الماس انتيكەەۆ, ناريمان سادىقوۆ, يۋري پاشەنتسەۆ, راشيد ءدۇيسەمباەۆقا بىلگەنىمدى ۇيرەتىپ, اعالىق قامقورلىق جاسادىم. مەن دە سەمەي مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىن بىتىرگەن سوڭ, وبلىس ورتالىعىنداعى №1 قالالىق اۋرۋحاناعا كەلدىم. باس دارىگەرى تابىلدى اسىلحانوۆ, حيرۋرگيا بولىمشەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى روبەرت لەفلەردەن ۇيرەنگەنىم كوپ. بۇل دارىگەرلەردى اسا ءبىر پاراساتتىلىق پەن مادەنيەتتىلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن, بولمىسى عاجاپ جاندار دەپ ەسكە الامىز.
– تابىلدى اعامىز كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە ەشتەڭەدەن جاسقانباي ۇلتتىق دارىگەر مامانداردىڭ قامقورشىسى بولدى. اعامىز تۋرالى جازعانىم بار ەدى...
– مۇنى ءبىز ايتپاساق, كىم ايتادى؟ ءوزىم دە سول كىسىنىڭ تاربيەسىن كوردىم. ۇلتتىق دارىگەر مامانداردى تاربيەلەۋدەگى ورنى ەرەكشە عوي. اۋرۋحاناداعى بولىمدەرگە قازاق جاستارىن تاعايىندايتىن. سول كەزدىڭ وزىندە دارىگەرلەردى انا ءتىلىمىزدى قۇرمەتتەۋگە شاقىرىپ, ۇلتىمىزدىڭ تاعدىرىنا الاڭداپ, قازاقتىڭ ۇل-قىزدارىنا جاناشىرلىق كورسەتەتىن.
وبلىس ورتالىعىنداعى №1 اۋرۋحانانى 1977-1996 جىلعا دەيىن باسقاردى. جازۋشى نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ «قاريالار» دەگەن اڭگىمەسىن وقىدىم. سوندا جازۋشى اعامىز «جاسى ۇلكەندەردى ءجاي شال ەمەس, اقساقال بولۋعا شاقىرادى, ول ءۇشىن ەڭبەك ەتۋ, سول اتقا ساي ءوزىڭدى ءوزىڭ تاربيەلەۋ كەرەك...» دەپتى. سول اعامىز ايتقانداي, «تابىلدى اسىلحانوۆ ءجاي شال ەمەس, دارىگەر اقساقال بولعان دەگەنگە جەتەر ءسوز جوق دەپ ويلايمىن. قازىر قۇرمەتتى دەمالىستا. ءالى دە ءبىزدىڭ اقىلشىمىز, جاناشىر ناعىز دارىگەر-اقساقالىمىز. نەمات اعامىز جازىپ كەتكەندەي, ورتا جاستان استىق, ەندى بارىمىزگە دە «ءجاي شال ەمەس, اقساقال شال» بولعانعا نە جەتسىن!..
– ءوزىڭىز دە جۇزدەگەن حيرۋرگيالىق وتالار جاسادىڭىز. ءبىز دە ءسىزدىڭ قولىڭىزدىڭ شيپاسىن كوردىك...
– ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ, اراشا ءتۇسۋى – دارىگەردىڭ مىندەت-پارىزى. ءبىر جىلى كەزەكشىلىك كەزىندە تۇندەلەتىپ اۋىرىپ كەلگەن 101 جاستاعى قارتتىڭ ءوت قالتاشاسى قابىنىپتى. جەدەل وتا جاسادىق. ۇزاق جاساعان ادامعا وتا جاساۋ وڭاي ەمەس. سيرەك كەزدەسەتىن جايت قوي. بۇگىنگى كۇننىڭ حيرۋرگياسى, جاڭا تەحنولوگيالار ول كەزدە جوق. قازىر وبلىس ورتالىعىندا, ءتىپتى, اۋدان ورتالىقتارىندا الەمدىك دەڭگەيدەگى مەديتسينالىق تەحنولوگيالار بار. تەك, وركەنيەت تالاپتارىنا ساي, جاڭا مەديتسيناعا ساي بىلىمدىلىك, بىلىكتىلىك قاجەت. قازىرگى جاڭا مەديتسينانىڭ تالابى – ول وركەنيەتتى بىلىمدە.
– «ءمىنسىز تاندەم» جاساۋ كەرەك دەيسىز عوي؟..
– ءيا, ايتسا ايتقانداي-اق, كەزىندە سولاي جاساعىمىز كەلدى. يدەيالارى, باستامالارى ءومىرشەڭ مۇرات سۇلەيمەنوۆ دەگەن تاجىريبەلى ونكولوگ دارىگەر بار. قازىر وبلىستاعى ونكولوگيالىق اۋرۋحانانى باسقارىپ وتىر. كەزىندە وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىندا مەن باسشى, مۇرات ورىنباسار بولىپ ءوزىڭ ايتىپ وتىرعان «ءمىنسىز تاندەمدى» جاساماق تا بولدىق. بىراق, وكىنىشكە قاراي, باستامالارعا ءبوگەت بولاتىندار ورتا جولدا قالدىردى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا باسشىلىق جاساعان كەزىمدە جۇماگەلدى وسپانوۆ, تۇڭعىشباي بايماحانوۆ, ۆلاديمير دانەۆيچ, قانات ساكيەۆ, نۇرلان ارداباەۆ, ماعمۇرا عيماديەۆا, ايشۋاق ايتقاليەۆ, مارات امىرەنوۆ, نۇريپا بەيسەنوۆا, بايبولات قازبەكوۆ, كۇلاش قاراباەۆا, سوۆەت سماقوۆتار قولدارىنان ءىس كەلەدى دەگەن سەنىممەن باس دارىگەرلەر, ولاردىڭ ورىنباسارلارى قىزمەتىنە كەلگەن ەدى. ءبارى دە بىلىكتى ماماندار ەكەنىن دالەلدەپ بەردى, قازىر وبلىستاعى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتۋدە.
– جۋىردا ماسكەۋگە بارىپ قايتتىم دەپ ەدىڭىز, ول جاققا جولساپارعا شىعۋعا نە سەبەپ بولدى؟
– رەسەي ۇكىمەتىنىڭ قولداۋىمەن شىعىس ەۆروپا مەن ورتالىق ازياداعى ۆيچ/سپيد ىندەتى جايلى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسياعا ارنايى شاقىرتۋ الدىم. كونفەرەنتسياعا 44 ەلدەن دەلەگاتسيا قاتىستى. رەسەي دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ۆ.ي.سكۆورتسوۆا, مەملەكەتتىك دۋما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى س.ۆ.جەلەزنياك قاتىسىپ, قاتەرلى ىندەتكە قارسى جۇرگىزىلىپ جاتقان ءىس شارالارى جايلى باياندامالارىندا ايتىپ بەردى. قازاقستاننان كەلگەن دارىگەر رەتىندە مەن دە بايانداما جاسادىم. ال, ىندەتپەن كۇرەس جايىندا وبلىس كولەمىندەگى وسى اۋرۋعا بايلانىستى جايلاردى زەرتتەپ, بىرنەشە عىلىمي ەڭبەك جازدىم. ارينە, عاسىر ىندەتى جايلى جازعان بۇل ەڭبەكتەرىمدى وقىپ, نازار اۋدارعان رەسەيلىك ارىپتەستەرگە راحمەت. حيرۋرگياعا قاتىسى جوق, اتى جامان ىندەت جايلى زەرتتەۋ جازۋىما سەبەپ-ومىردە ءوزىڭ كۇتپەگەن ءتۇرلى جاعدايلار بولدى. بۇدان ءبىراز جىلدار بۇرىن وبلىستاعى سپيد ورتالىعىنا باسشى بولىپ تاعايىندالدىم. ءوزىڭ ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتادان, قوعامنان تىس قالا المايدى ەكەنسىڭ. الەمدى جايلاپ بارا جاتقان كەسەلدى ىندەت جىلدار بويى وتا جاساپ, ادامدارى ولىمنەن اراشالاپ جۇرگەن حيرۋرگ-دارىگەردى دە اينالىپ وتپەگەنى سول.
– بۇل ءاربىر ادامنىڭ قوعام الدىنداعى جەكە جاۋاپكەرشىلىگى دەيسىز عوي؟
– جالپى, دارىگەر ءوز ورتاسىنىڭ ايناسى, قوعامنىڭ ەليتاسى سانالادى. وسىنداي تەڭەۋلەرگە ساي بولۋىمىز كەرەك. قازىرگى جاس دارىگەرلەردى ەتيكا, ەستەتيكا, يماندىلىق دەگەن ۇعىمدارعا ۇيرەتۋ كەرەك. ناۋقاس ءسىزدىڭ جىلى سوزىڭىزدەن-اق جازىلىپ كەتۋى مۇمكىن. مەنى قازىر الاڭداتاتىن تاعى ءبىر جاي-ءمۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامداردىڭ, بالالاردىڭ, كىشكەنە سابيلەردىڭ تاعدىرى, ولاردى بارىنشا قولداۋ, ولارعا دارىگەر مامان رەتىندە اقىل-كەڭەس بەرۋىمىز قاجەت. جۋىردا ەلىمىزدەگى «تۇڭعىش پرەزيدەنت قورى» ۇيىمداستىرعان «مەنىڭ ەلىم-مەنىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگىم» اتتى الەۋمەتتىك يدەيالار مەن جوبالار جارمەڭكەسىنە قاتىستىم. مۇمكىنشىلىگى شەكتەۋلى بالالارعا مەيىرىمدىلىك, قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا دايىندالعان جوباما ارناۋلى گرانت ۇتىپ الدىم.
– سوندا قانداي جوبا جاسادىڭىز؟
– مەنىڭ جاسايتىن جوبا-سىزبالارىم ويدان تۋادى عوي. ونەرتاپقىش تا بولىپ كەتەمىن. الگى باس سالاتىن, ەتكە ارنالعان تاباق جاساپ ەدىم, ارىپتەسىڭ كوسەمالى «ەگەمەندە» «جاقسىلاپ» جازىپ تا بەردى عوي. ال, مىنا جوبام مۇمكىنشىلىگى شەكتەۋلى جاندارعا ارنالعان ارنايى ينتەرنەت-سايت اشۋ ەدى. ولاردىڭ ومىرىندە كۇندەلىكتى كەزدەسەتىن سۇراق-ساۋالدارىنا مامان دارىگەر رەتىندە جاۋاپ بەرۋ مەن قاتار ەمدەۋ, رەابيليتاتسيا سالاسىندا كەڭەس بەرۋ, ولاردى كۇندەلىكتى ومىرگە بەيىمدەۋ شارالارى بولىپ تابىلادى. قولدان كەلگەنشە سال بولىپ جاتقان بالالارعا ارنالعان جىلجىمالى اياققا كيەتىن قۇرىلعى قوندىرعىلار جاساۋ دا ويىمدا بار. ازىرگە جوبا سىزىلىپ قاعاز بەتىندە تۇر. بۇل دارىگەر-حيرۋرگ رەتىندەگى پارىزىم دەپ بىلەمىن.
اڭگىمەلەسكەن
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان».
پاۆلودار.