تاقتاتاس تاقىرعا وتىرعىزدى
اقش-تاعى قىرىققا جۋىق ۇڭعىماسى بار WBH Energy مۇناي كومپانياسى قاڭتار ايىنىڭ العاشقى ونكۇندىگى سوڭىندا ءوزىنىڭ تىرشىلىك ەتۋىن توقتاتتى. بۇعان الەم نارىعىنداعى مۇناي باعاسىنىڭ جىلدام قارقىنمەن قۇلدىراپ, تومەن ءتۇسۋى تىكەلەي اسەر ەتتى. كومپانيا سوڭعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە سولتۇستىك تەحاستا 2,5 مىڭ اكر جەر اۋماعىنا ورنالاسقان 37 ۇڭعىما ارقىلى تاقتاتاس (سلانەتس) مۇنايى مەن گازىن ءوندىرىپ كەلە جاتىر ەدى. كەن ورنىنىڭ بۇل ارالىقتاعى قارىزدارىنىڭ كولەمى 50 ملن. دوللار شاماسىنا جەتكەن. سونىمەن بىرگە, ونىڭ تولەم تولەۋگە قاۋقارسىزدىعى دا بەلگىلى بولدى. ساراپشىلار «قارا التىن» باعاسىنىڭ ارزانداي ءتۇسۋى سالدارىنان ەندى امەريكانىڭ باسقا كومپانيالارىنا دا تاقىرعا وتىرۋ قاۋپىنىڭ ۇلعايىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. وسىلايشا «امەريكانىڭ تاقتاتاس مۇنايى رەۆوليۋتسياسى» ءوزىنىڭ اۋەلگى باستاۋ العان جەرىندە – تەحاس توپىراعىندا قالاي اياق استىنان باستالا سالسا, تاپ سولاي بىردەن قۇردىمعا كەتىپ, توقتاي قالاتىن ءتۇرى بار. بىراق «WBH Energy – ۇساق كومپانيا, ونىڭ بانكروتقا كەتۋى سالادا تۇتاستاي العاندا, داعدارىس قالىپتاسقانىن بىلدىرمەيدى», – دەپ سانايتىن ساراپشىلار دا كەزدەسەدى. وندايلار فيرمانى اقش-تىڭ تاقتاتاس ەنەرگەتيكاسى رىنوگىنىڭ مىقتىراق ويىنشىلارىنىڭ ءبىرى ساتىپ الىپ, ونى قايتادان وركەندەتەدى, دەپ ەسەپتەيدى. بۇعان قوسا, اقش-تا مۇناي باعامىنىڭ تومەندەۋ تۇرعىسىندا تاقتاتاستى ەنەرگەتيكالىق كومپانيالار وبليگاتسيالارىنىڭ تابىستىلىعى ءوسىپ جاتىر. ال Deutsche Bank-ءتىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, اقش-تا مۇنداي اكتيۆتەرگە جارتى تريلليون دوللار قارجى سالىنعان. سوڭعى بىرنەشە جىل بويىنا بۇل ەلدە ەنەرگەتيكالىق ءدۇمپۋ بوي كورسەتىپ, سولتۇستىك امەريكاداعى شىعىنى از تاقتاتاس كەن ورىندارىندا مۇناي مەن گاز ءوندىرگەن كومپانيالار قارىق بولىپ قالعان. الايدا, بار-جوعى التى ايدىڭ اۋماعىندا مۇناي باعامىنىڭ ەكى جارىم ەسەدەن ارىعا ارزانداپ كەتۋى تاقتا تاس وندىرۋشىلەر ارتىقشىلىقتارىنىڭ ءبارىن تۇگەل جوققا شىعاردى. ءبىر ايتاتىن جايت, WBH Energy-ءدىڭ بانكروتقا ۇشىراۋى كولورادو شتاتىنداعى Fmericen Efele Energu اتتى كەلەسى شاعىن مۇناي كومپانياسى مۇنايدىڭ باعاسى قايتادان كوتەرىلگەنشە جۇمىستى توقتاتا تۇراتىنى تۋرالى مالىمدەمە جاساعاننان كەيىن ورىن الدى. «مۇناي مەن گازدىڭ باعاسى نەعۇرلىم ۇزاق ۋاقىت تومەن بولعان سايىن, بۇل داعدارىستىڭ مەرزىمى دە ۇزاي تۇسەدى, – دەدى وسىعان وراي ساياساتكەر اريەل كوەن. – ساۋد ارابياسى مەن تاياۋ شىعىستىڭ باسقا دا ەلدەرىنەن ارزان مۇناي نەعۇرلىم كوبىرەك كەلگەن سايىن, اقش-تا تاقتاتاس مۇنايى مەن گازىن وندىرەتىن كومپانيالاردىڭ جاعدايلارى اۋىرلاي بەرمەك. بۇل مۇناي ءوندىرۋ جۇمىسى قىمباتقا تۇسەتىن بارلىق ەلدەرگە اۋىر سوعادى». سوعان قاراماستان, قازىر ساۋد ارابياسى دا, بىرىككەن امىرلىكتەر دە مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن قىسقارتۋعا اسىعىپ وتىرعان جوق. مۇنىڭ ءوزى جوعارىدا اتالعان ەلدەر كاتەگورياسى ءۇشىن ەپتەپ ۇرەي دە تۋعىزىپ تۇرعان سىڭايلى. اناليتيكتەردىڭ پايىمداۋلارىنشا, الەم رىنوگى بالانسىن وزگەرتۋ ءۇشىن امەريكانىڭ تاقتاتاس مۇنايىنا بەرىلەتىن ينۆەستيتسيانىڭ كولەمى قىسقارتىلاتىن بولسا, «قارا التىننىڭ» تومەنگى باعادا ساتىلۋى جالعاسا بەرمەك. ساراپشىلار بۇل جاعدايعا تاقتاتاس مۇنايىن «اسپانعا شارىقتاتا كوتەرۋدىڭ» اسەرى از بولماعانىن اشىپ ايتۋدا. ولار, اتاپ ايتقاندا, اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ «تاقتاتاس كوپىرشىگى» الەم ەكونوميكاسىنىڭ قيراۋىنا نەگىز دە بولاتىنىن العا تارتادى. سەبەبى, وسى تەكەتىرەسپەن 50 دوللارلىق بەلدەۋگە تۇسكەن مۇناي باعامى ۇستىمىزدەگى جىلى بۇدان سونشالىقتى جوعارى كوتەرىلىپ كەتە قويمايدى. مۇنى مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەر ۇيىمىنىڭ (مەەۇ) كوپتەگەن مۇشەلەرى, ايتالىق, قارجى «جاستىعى» 800 ملرد. دوللارعا جۋىقتايتىن ساۋد ارابياسى كوتەرە الادى. بيۋدجەتىنىڭ بەينەسى مۇناي باررەلىنىڭ 100 دوللارلىق ولشەمىمەن قۇراستىرىلعان رەسەي باسىنان ايرىقشا اۋىر كۇندەردى كەشەدى. الايدا, ونىڭ الاتىن سوققىسى ءبارىبىر اقش-تىڭ كورەتىن قۇقايىنان اسىپ تۇسپەيدى. بۇگىندە بۇل ەلدىڭ تاقتاتاس مۇنايىنا ارقا سۇيەگەن كوپتەگەن كومپانيالارى ولمەستىڭ كۇنىن عانا كورىپ وتىر. مۇنىڭ اقىرى ورتا دەڭگەيلى بانكتەرى زايمدارىنىڭ 40 پايىزى «تاقتاتاس رەۆوليۋتسياسى» جوباسىنان قۇرالعان اقش-تىڭ قارجى جۇيەسىن قيراتىپ كەتەدى.يران مەن ۆەنەسۋەلا اپاتتىڭ الدىن الماقشى
وتكەن اپتاداعى ەلەۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى ۆەنەسۋەلا پرەزيدەنتى نيكولاس مادۋرونىڭ يرانعا رەسمي ساپار جاساپ, ءوزىنىڭ ارىپتەسى حاسان رۋحانيمەن كەزدەسۋى بولدى. الەمدەگى ەكى مىقتى مۇناي مەملەكەتى باسشىلارىنىڭ ەجەلگى پارسى جەرىندە باس قوسىپ, اقىلداستىق قۇرۋىنىڭ باستى ارقاۋى وسى «قارا التىن» باعاسىن بۇرىنعى مامىرا-جاي قالپىنا قايتا جەتكىزۋگە نەگىزدەلدى. مۇناي باعامىنىڭ بۇلايشا قاتتى قۇلدىراپ كەتۋىنە ايرىقشا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن ەكى پرەزيدەنت ونىڭ الەمدىك رىنوكتاعى باعاسىن ءوسىرۋ ءۇشىن «قارا التىن» ءوندىرۋ كولەمىن قىسقارتۋ جونىندە ايتىلعان ۇسىنىستى ورىنداۋدان باس تارتىپ وتىرعان ساۋد ارابياسىنىڭ ساياساتىنا قارسىلىقتارىن جەتكىزدى. كەزدەسۋدىڭ قورىتىندىسىندا ەكى مەملەكەت باسشىسى مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسىنىڭ بۇدان ءارى تومەندەۋىنىڭ الدىن الۋ جونىندەگى ءىس-ارەكەتتەردى ۇيلەستىرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. ەكىجاقتى كەلىسسوز جۇرگىزۋ بارىسىندا يران پرەزيدەنتى «مۇناي باعاسىنىڭ كۇتپەگەن جەردەن ويناقتاۋى تۇتاستاي العاندا, الەم رىنوگىنداعى تۇراقتىلىققا كەرى اسەر ەتەتىنىن» اتاپ ءوتتى. «وسىعان سايكەس, ءبىز مۇناي باعاسىنداعى بالانستى ۇستاپ تۇرۋعا كۇش سالۋعا ءتيىسپىز», – دەدى ول ءسوزىنىڭ تۇيىنىندە. ال يراننىڭ رۋحاني كوسەمى اياتوللا الي حامەنەنيمەن كەزدەسۋى بارىسىندا نيكولاس مادۋرو: «يران مەن ۆەنەسۋەلا مەەۇ ەلدەرى سياقتى مۇنايدى ەكسپورتقا شىعارۋشى رەسەي مەن باسقا دا مەملەكەتتەر اراسىندا مۇناي باعامىن باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە كەلۋلەرى كەرەك», – دەگەندى ايتتى. «مۇنداي كەلىسىمنىڭ ارقاسىندا ىنتىماقتاسا ارەكەتتەر جاساۋ ناتيجەسىندە مۇناي باعاسىنىڭ الەمدىك رىنوكتاعى قالپىن رەتتەپ وتىرۋدىڭ جاڭا تەتىگىن ويلاپ تاۋىپ, ونى وزىمىزگە ءتيىمدى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋدىڭ مۇمكىندىگىن جاساپ بەرەر ەدى», – دەدى ول سوڭىندا. البەتتە, مۇنىڭ ءبارى ازىرگە تەك ەكى مەملەكەت باسشىسىنىڭ عانا اراسىنداعى مامىلە بولىپ قالىپ وتىر. ونداعى كەلىسىمنىڭ مازمۇنى باسقا مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەرگە دە ۇناۋى مۇمكىن. بىراق بۇل ساپتان ساۋد ارابياسى مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىن كورمەي, ءىستىڭ ءبارى بوس سوزگە اينالىپ كەتە مە دەگەن قاۋىپ تە جوق ەمەس. ءبىر عانا نارسە ايقىن, ساۋديا ۇكىمەتى بيىلعى جىلدىڭ بيۋدجەتىن مۇناي باررەلى باعاسىنىڭ 100 دوللارلىق ولشەمىمەن جاساپ شىقتى. ال قازىرگى تاڭدا بۇل بەلدەۋ مۇنىڭ تەڭ جارتىسىنان دا تومەنگى مولشەردە تۇر. وسى جاعىنان باعامداي كەلگەندە, ساۋديالىقتاردىڭ دا ويلاناتىن ءجونى بار ەكەنى بايقالادى.ەۋرونىڭ باعاسى دوللاردان دا ءتۇسىپ كەتپەكشى
ەۋروپا ەلدەرىن, سونىڭ ىشىندە ەۋروپالىق وداق كىرەتىن ەلدەردى كوپتەن بەرى قارجىلاي تىعىرىققا تىرەپ كەلە جاتقان داعدارىستىڭ سالقىنى بارا-بارا وسى وداقتىڭ ءتول ۆاليۋتاسى – ەۋرونىڭ رەيتينگىسىن تومەن ءتۇسىرىپ جىبەرەتىن سياقتى. بۇل داعدارىس جوعارىداعى مۇناي باعامىنىڭ الەم رىنوگىنداعى بەلدەۋىنىڭ ءتۇسىپ كەتۋىنە تىعىز بايلانىستى. ساراپشىلار الداعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە بۇگىنگىدەن بەتەر قۇلدىراي تۇسەتىن ەۋرونىڭ باعامى دوللاردان ازايىپ كەتەتىنىن بولجاپ وتىر. «2017 جىلعا قاراي ەۋرو دوللاردىڭ قۇنىمەن تەڭەسەدى, ال تاعى ءبىر جىلدان كەيىن ونىڭ باعاسى دوللاردان ءتۇسىپ كەتۋى ىقتيمال», – دەگەندى جەتكىزدى بۇل تاراپتا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن Goldman Sachs بانكى ءوزىنىڭ MarketWatch باسىلىمىندا جاريالاعان حابارلاماسىندا. وسىلايشا ەۋروپا وداعىنىڭ ۆاليۋتاسى 2017 جىلعى قاڭتارعا قاراي امەريكا دوللارىمەن ءبىر جازىقتىقتىڭ بويىنا شىقسا, تاعى ءبىر جىل وتكەسىن 90 تسەنتتىڭ دەڭگەيىنە قۇلاپ تۇسەدى. «ەۋرووداق 2012 جىلدىڭ ورتاسىندا ورىن العان ەۋروپانىڭ قارىز داعدارىسىنان ەڭسەسىن جازىپ العالى بەرى ايماق ءۇشىن ءوسىم مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىككە بايلانىستى وزەكتى پروبلەمالار كوبەيىپ كەتتى. بالكىم, وسىنىڭ اسەرىنەن دە شىعار, ەۋرونىڭ دوللارعا قاتىستى باعامى بىرتىندەپ تومەن ءتۇسىپ كەلەدى», – دەپ وتىر قازىر تالداۋشىلار. بۇل جەردە دوللاردىڭ الەم ۆاليۋتالارى شەڭبەرىندە نىعايا تۇسكەنىنىڭ دە وزىندىك ىقپالى بار سياقتى. وسىعان بايلانىستى Goldman Sachs بانكى ەۋرو-فۋنت جانە دوللار-اۆستراليالىق دوللار جۇپتارىنا قاتىستى 2015 جىلعى بولجامدارىن قايتا قارادى. سونىڭ سورابىمەن ساراپشىلار 2015 جىلدىڭ سوڭىندا اۆستراليا دوللارىنىڭ قۇنى 79 تسەنت بولاتىنىن ايتادى. ال 5 قاڭتاردا ەۋرو ءوزىنىڭ توعىز جىل ىشىندەگى ەڭ تومەنگى نۇكتەسىنە قۇلادى. ەۋرو باعامىنىڭ قۇلاۋى ەۋروپا ورتالىق بانكىنىڭ باسشىسى ماريو دراگيدىڭ بانكتىڭ تاياۋ ارادا اقشا ۇسىنىمىن ۇلعايتۋعا باعىتتالعان «ساندىق جۇمسارتۋ» باعدارلاماسى بويىنشا جۇمىس جاساۋدى باستاۋعا نيەتتى ەكەنىن جاريالاعانىنان كەيىن ىلە-شالا ورىن الدى. ساراپشىلار بۇل ءۇردىستىڭ ءالى دە جالعاسا ءتۇسۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. اقشا-قارجى الەمىندەگى باسەكەلەستىك پەن تەكەتىرەس كۇرەس جالعاسىپ جاتىر. سەرىك ءپىرنازار, «ەگەمەن قازاقستان».