قاپ تاۋى باۋرايىنان جازىلعان حاتتان ەكى حالىق اراسىندا ۇزبەي جالعاسىپ كەلە جاتقان دوستىقتىڭ جاڭا قىرىن تانىعانداي بولدىم, دەيدى ەڭبەك ارداگەرى ماعزۇم يساعۇلوۆ اقساقال.
– جۋىردا 83-كە تولدىم. از عۇمىر ەمەس. شاۋ تارتقانىما قاراماستان, ءالى تىڭمىن, شيراقپىن. حال-قادەرىمشە جاستارعا بىلگەنىمدى, كورگەن-تۇيگەنىمدى ۇيرەتىپ, بويلارىنا جاقسى ءتالىم-تاربيە سىڭىرۋدەن جالىققان ەمەسپىن. ءومىردىڭ تالاي اۋمالى-توكپەلى كەزەڭىن باستان وتكەرسەك تە, وسى كۇنگە جەتىپ, جاڭا زاماننىڭ قىزىعىن كورىپ وتىرعانىما مىڭ شۇكىرشىلىك دەيمىن. ەلباسىمىزدىڭ ءبىز سياقتى اعا ۇرپاق وكىلدەرىنە دەگەن جان-جاقتى قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا ادەمى قارتتىقتىڭ باز كۇندەرىن, ۋايىم-قايعىسىز عۇمىر, راحات تىرلىك كەشۋىمىز – باسقالار ءۇشىن ءتالىمدى ساباق, ۇيرەنەر تاجىريبە دەر ەدىم.
جاستايىمنان اۋىلداعى قاريالاردىڭ عيبراتتى سوزدەرىن كوكەيگە ءتۇيىپ, قۇيما قۇلاق بولىپ وسكەندىكتەن بە, اباي مەن شاكارىمنىڭ, ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ولەڭدەرى مەن پوەمالارىن جاتتاپ ءوسىپ, كاۋسار بۇلاقتان تازا سۋ ىشكەندەي وزگەشە كۇيگە ءتۇستىم. كەيىن پۋشكيننىڭ جىرلارىن دا باسىما جاستانىپ وقىدىم. ءالى كۇنگە دەيىن قازاق باسىلىمدارى دەسە قۇلاعىم تۇرىك, جاريالانعان جاقسى دۇنيەلەردى ويىما توقىپ, بويىما سىڭىرگەنشە اسىقپىن.
ەلباسىمىزدىڭ جولداۋىن ماڭىزى زور تاريحي قۇجات رەتىندە قابىلداپ, ءىشىم جىلىپ, جۇرەگىم ەرەكشە تەبىرەنىسكە تۇسكەنىن قالاي عانا جاسىرايىن! بيىل بارشا قازاقستاندىقتاردى قانشاما مەرەيلى تويلار كۇتىپ تۇر دەسەڭشى! سولاردىڭ ءبىرى, بىرەگەيى دەسە دە جاراسادى, ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىق مەرەكەسىن لايىقتى اتاپ ءوتۋ قازىردىڭ وزىندە باستالىپ كەتتى. وعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىن جالپىۇلتتىق قولداۋ شاراسى جونىندەگى باستاماسى جول سالىپ بەردى. ەرلىككە تاعزىم ۇلگىسى قىزىلجار وڭىرىندە دە ايرىقشا لەپ, وزىندىك رەڭك الدى.
ومىرىمىزدەگى باستى مەيرام مەن ءۇشىن ايرىقشا وقيعا, ۇمىتىلماس كۇن سانالادى. فاشيستىك گەرمانيا كەڭەستەر وداعىنا تۇتقيىلدان باسىپ كىرگەندە, يساعۇلوۆتار وتباسىنان ءۇش ازامات قولىنا قارۋ الىپ, ورتاق وتاندى جاۋدان قورعاۋعا اتتانعان. اكەم كاكىمجان اسكەر قاتارىنا الىنعاندا, بۇعاناسى قاتا قويماعان 9 جاستاعى بالا ەدىم. ەلمەن بىرگە اكەمدى قاندى قىرعىنعا شىعارىپ سالعاندا انامنان 2 جاستا جەتىم قالعانىم ەسىمە ءتۇسىپ, ەگىلىپ جىلاعانىم ءالى كۇنگىدەي كوز الدىمدا.
العاشقى حاتىندا ستالينگراد قالاسى تۇبىندە سوعىسقا كىرگەنىن جازىپتى. ىلە-شالا ءىنىسى راقىمجاندى جىلاپ-سىقتاپ شىعارىپ سالدىق. لەنينگراد مايدانىندا جۇرگەنىن ولەڭمەن جىبەرىپتى. «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا, اجالدى ولەدى» دەگەن. قوس بوزداق باتىستان امان-ەسەن ورالسا, سوڭدارىنان ەرگەن جالعىز باۋىرى مالگاجدار برەست قامالى تۇبىندە ەرلىكپەن قازا تاپتى. ول 1940 جىلى ازاماتتىق بورىشىن وتەۋگە كەتىپ, سودان ورالمادى. جەڭىستىڭ 60 جىلدىعى قۇرمەتىنە ارناپ شىعارىلعان ەستەلىكتەر كىتابىندا جانقيارلىق ەرلىگى ءبىرشاما باياندالعان. 2009 جىلى تۋعان جەرىنەن ءبىر ۋىس توپىراق الا بارىپ, زيراتىنا ءتاۋ ەتتىم.
پرەزيدەنتىمىزدىڭ ونسىز دا ساناۋلى قالعان كەشەگى جاۋىنگەرلەردى, بۇگىنگى سوعىس ارداگەرلەرىن جاڭا جىل مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاپ, ارنايى حات جولداۋى, سىي-سياپات جاساۋى ەرلىكتىڭ ەشقاشان وشپەيتىنىن, كەرىسىنشە, تاۋدىڭ الىستاعان سايىن بيىكتەي بەرەتىنى سياقتى بەيبىتشىلىكتىڭ, تىنىشتىقتىڭ, اۋىزبىرلىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن تەرەڭ ۇعا تۇسەتىن بولامىز.
قاھارماندىققا باس ءيۋدىڭ, باۋىرمالدىق-اعايىندىقتىڭ عاجاپ ۇلگى-ونەگەسىن تىلداعىلار دا پاش ەتە بىلگەنىن بالا بولسام دا جاقسى بىلەمىن. ءبىز ول كەزدەرى پريشيم اۋدانىنا قاراستى مەرەكە اۋىلىندا تۇراتىنبىز. ۇمىتپاسام, 1944 جىلدىڭ قاقاعان قىسى بولۋ كەرەك, ۇلكەندەر شيەتتەي بالا-شاعاسى بار 12 چەشەن-ينگۋش وتباسىن مامليۋت تەمىرجول ستانساسىنان توسىپ الىپ, ءۇش جەرتولەگە ورنالاستىردى. ازىق-ت ۇلىكتىڭ جەتىمسىزدىگىنە قاراماستان, ءبارىن تەڭدەي ءبولىسىپ, قاباق شىتقان بىردە-ءبىر اعايىن بولعان جوق.
فاتيما, باگگا, ءلايلا ەسىمدى ءوزىم قۇرالىپتاس بالالارمەن لەزدە تانىسىپ, بۇرىننان بىلەتىندەي قويان-قولتىق ارالاسىپ كەتتىك. باستاۋىش سىنىپتى بىرگە وقىپ, ولار قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭگەرىپ الدى. مەن كەيىن پەتروپاۆلدا جەدەلدەتىلگەن بۋحگالتەرلىك كۋرسقا وقۋعا ءتۇسىپ, ايۋپ دەگەن ينگۋش ازاماتتىڭ ۇيىندە تۇردىم. ايەلى ءباتيما مەنى ەرەكشە جاقسى كورىپ, بالاسىنداي ماپەلەدى. «جاقسىدا جاتتىق جوق» دەگەن راس-اۋ. وگەي شەشەمنىڭ اعاسى بۇلارمەن كورشى تۇردى. ايەلى گالينا ورىس بولسا دا, مۇسىلماندىق عۇرىپتاردى قاتتى ۇستاناتىن. ناماز وقيتىن.
مەن ءالى كۇنگە دەيىن وبلىستاعى چەشەن-ينگۋش ەتنوسى وكىلدەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاساپ تۇرامىن. قولدان كەلگەن كومەگىمدى اياعان ەمەسپىن. كورشىم گارۋن گانيەۆ ەكەۋمىز بىرگە تۋعان باۋىرداي قاتتى سىيلاستىق.
بىلتىر جازدا ءارى ويلانىپ, بەرى ويلانىپ, چەشەنستان پرەزيدەنتى رامزان قادىروۆقا حات جازۋعا بەل بايلادىم. ويلارىمدى اق قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ, قازاق حالقىنىڭ دوستىعىنىڭ بەلگىسىندەي ءبىر ەسكەرتكىش تۇرعىزساڭىزدار دەگەن يگى تىلەكپەن اياقتادىم. كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىكپەن ءجۇرىپ, ۋاقىتتىڭ قالاي وتكەنىن دە اڭداماي قالىپپىن. بىردە حاتىما قاپ تاۋىنان جاۋاپ كەلىپ تۇر.
وندا: «قۇرمەتتى ماعزۇم كاكىمجان ۇلى! چەشەنستان پرەزيدەنتى رامزان قادىروۆقا جولداعان حاتىڭىزدى الىپ, ۇلكەن ىلتيپاتپەن وقىدىق. ىستىق لەبىزىڭىز ءۇشىن رەسپۋبليكا باسشىسىنىڭ شىنايى العىسىن جەتكىزەمىز. قازاق باۋىرلارىمىزدىڭ قيىن-قىستاۋ جىلدارداعى جاقسىلىعىن, مەيماندوستىعىن ەشقاشان ۇمىتپايمىز. بۇگىندە چەشەنستان دا قازاقستان سەكىلدى كۇن ساناپ قۋاتتانىپ, قارىشتى دامىپ كەلەدى. گروزنىيدىڭ قاق ورتاسىندا الىستان كوز تارتاتىن تاماشا نىسانداردىڭ ءبىرىن قازاقستان ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزعا ەرەكشە سىي رەتىندە تارتقان. ونى ەل حالقى «نازارباەۆ ءۇيى» دەپ اتايدى. ەكى حالىق اراسىنداعى دوستىقتىڭ التىن كوپىرى ىسپەتتەس بۇل تارتۋ باعا جەتپەس ەسكەرتكىشىمىز رەتىندە ۇلىقتالادى», دەپ جازىپتى مادەنيەت ءمينيسترى ب.داەۆ. ودان ءارى الەمدەگى وركەنيەتتى مەملەكەتتەر كوشىنە قوسىلعان قازاقستانعا, ونىڭ باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ ساياساتىنا جوعارى باعا بەرىلىپتى.
حاتقا جاۋاپ قايىرۋدى قازاق حالقىنا كورسەتىلگەن ۇلكەن قۇرمەت دەگەن وي ءتۇيدىم.
جازىپ العان
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
پەتروپاۆل.