كەدەندەگى كەدەرگى نەدەن؟

قاي زاتتى قانشا الىپ وتە الامىز؟

مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى ساۋدالىق ەمەس اينالىم باسقارماسىنىڭ باس ساراپشىسى قۋات قالداشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ كەدەندىك شەكاراسى ارقىلى جەكە پايدالانۋعا ارنالعان تاۋارلاردى وتكىزۋ ءتارتىبى مەن شارتتارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى كەدەندىك كودەكستىڭ 39-تاراۋىندا ايقىن­دال­عان. «كەدەن وداعى كەدەندىك شەكاراسى ارقىلى جەكە تۇلعا وتكىزەتىن زاتتاردى جەكە پايدالانۋعا ارنالعان تاۋارلارعا جاتقىزۋدىڭ كريتەريلەرىنە سايكەس كەلەسى تاۋارلار جاتادى», دەگەن ول رۇقسات ەتىلەتىن دۇنيەلەردىڭ سانىن تىزبەكتەدى.

ەگەر ولاردىڭ سانى مىنا كورسەت­كىش­تەردەن اسپاسا: تاۋار پوزيتسياسىندا جىكتەلەتىن اڭ تەرىسىنەن جاسالعان بۇيىمدار 1 زات, ۇيالى تەلەفون, سمارتفون, پلانشەت – ءبىر ادامعا 2 بىرلىك, ءپورتاتيۆتى تاسىمالداناتىن كومپيۋتەرلەر جانە ولاردىڭ كەرەك-جاراقتارى (نوۋتبۋك, نەتبۋك) – ءبىر ادامعا 1 بىرلىك, زەرگەرلiك بۇيىمدار – بiر ادامعا 5 زات, ۆەلوسيپەد – بiر ادامعا 1 دانا, بالا ارباسى – بiر ادامعا 1 دانا. سونىمەن قاتار كەدەن وداعى كەدەندىك شەكاراسى ارقىلى جەكە تۇلعانىڭ ءوتۋ جانە ونىڭ تاۋارلاردى وتكىزۋ جيىلىگى ايىنا 1 رەتتەن اسپاۋعا ءتيىس. ال كەدەن وداعى كەدەندىك اۋماعىنا كەز كەلگەن تاسىلمەن اكەلىنەتىن جەكە پايدالانۋعا ارنالعان كولىك قۇرالدارى, ەگەر ولار­دىڭ سانى جىلىنا 1 بىرلىكتەن اسسا, كاسiپ­كەرلiك قىزمەت ماقساتىنا ارنالعان دەپ قاراستىرىلادى. ەاەو كەدەندىك اۋما­عىنا جەكە پايدالانۋعا ارنالعان تاۋار­لار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميس­سيا كەڭەسىنىڭ شەشىمىنە سايكەس قۇندىق, سالماقتىق جانە ساندىق نورمالار شەگىندە عانا اكەلىنەدى.

«وتكەن ايدان باستاپ باجسىز اكەلۋ شەگى ءوزىنىڭ بۇرىنعى دەڭگەيىنە دەيىن تومەندەدى. ياعني اۋە تاسىمالىنان باسقا جاياۋ جانە ىلەسپە نەمەسە ىلەسپە ەمەس باگاجبەن اكەلىنەتىن تاۋارلار ءۇشىن نورما 500 ەۋرو جانە 25 كگ قۇرايدى. ال تاسىمالداۋشى نەمەسە حالىقارالىق پوشتا جونەلتىمدەرى ارقىلى جەتكىزىلگەن تاۋارلار ءۇشىن نورما 200 ەۋرو جانە 31 كگ. ەگەر تاۋاردىڭ قۇنى مەن سالماعى كورسەتىلگەن نورمالاردان اسىپ كەتسە, تاۋار قۇنىنىڭ 30%-ى تولەنەدى. بىراق ىلەسپە نەمەسە ىلەسپە ەمەس باگاجدا اكەلىنەتىن تاۋاردىڭ اسىپ كەتۋ بولىگىندە 1 كگ سالماق ءۇشىن بەرىلەتىن اقى 4 ەۋرودان كەم بولمايدى», دەدى ق.قالداشەۆ.

ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەگەر تاسىمالداۋشى نەمەسە حالىقارالىق پوشتا جونەلتىمدەرىندە جەتكىزىلگەن تاۋارلار نورمادان اسىپ كەتسە, قۇن نورماسىنان اسىپ كەتۋ بولىگىندە تاۋار قۇنىنىڭ 15 پايىزى تولەنەدى. بىراق سالماق نورماسىنان اسىپ كەتۋ بولىگىندە 1 كگ سالماق ءۇشىن كەمىندە 2 ەۋرو اقى تولەنەدى. سونداي-اق جەكە تۇلعالارمەن جەكە پايدالانۋعا ارنالعان تاۋارلاردى وتكىزۋ شەڭبەرىندە, تومەندە وتكەن جىلعى جانە بيىلعى 1-توقسانداعى كەزەڭگە قر زاڭناماسىنا سايكەس انىقتالعان بۇزۋشىلىقتار تۋرالى مالىمەتتەر كەلتىرىلگەن.

ەسىرتكى زاتتارى مەن پرەكۋرسورلار­دىڭ كونترابانداسى تىيىلماي تۇر ەكەن. بىلتىر – 67 فاكت, بيىل 1-توقسان – 42 فاكت. ءتيىستى ماتەريالدار قىلمىستىق ءىس قوزعاۋ ءۇشىن ۋاكىلەتتى ورگانعا بەرىلدى. وندا ۆاليۋتانى زاڭسىز شىعارۋ دا بار. بىلتىر 9,3 ملن اقش دوللارى شەتەلگە شىعارىلىپ كەتكەن. جالپى, 198 اكىمشىلىك ءىس قوزعالىپ, 6,8 ملن تەڭگە ايىپپۇل ءوندىرىلدى. بيىل 1-توقسان – 2,1 ملن اقش دوللارى. ول بو­يىنشا 52 اكىمشىلىك ءىس قوزعالىپ, 1,9 ملن تەڭگە ايىپپۇل سالىندى.

ماسەلەن, 2023 جىلعى 4 مامىردا شىمكەنت-ىستانبۇل رەيسىندە قۇنى – 41,1 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن, سالماعى – 1,434 كگ التىندى زاڭسىز اكەتۋ ارەكەتىنىڭ جولى كەسىلدى. اتالعان قۇقىق بۇزۋشى­لىق ەكونوميكالىق كونتراباندا بو­يىنشا قىل­مىستىق ءىس قوزعاۋ ءۇشىن ەتد-عا بەرىل­گەن. بۇدان بولەك, «قورعاس» شىحو-دا 2024 جىلعى 13 ناۋرىزدا كەدەن­دىك باقىلاۋ جۇرگىزۋ كەزىندە ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىك كوميتەتى شەكارا قىزمەتىمەن بىرلەسىپ, «Toyota» اۆتوكولىگىنىڭ قوسالقى دوڭگەلەگىندە باقىلاۋدان جاسىرىلعان «اقبوكەن مۇيىزدەرى» انىقتالعان. جالپى سانى – 205 دانا. قىلمىستىق ءىس قوزعاۋ ءۇشىن ماتەريالدار ۋاكىلەتتى ورگانعا بەرىلدى.

كەدەندىك قۇن قالاي ايقىندالادى؟

تاۋارلاردىڭ كەدەندىك قۇنىنىڭ ايقىندالۋى بيۋدجەتكە تولەنەتىن كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتاردىڭ مولشەرىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. سوندىقتان كەدەن ورگاندارىنىڭ وسىعان قاتىستى باقىلاۋى كاسىپكەرلەر ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. بۇل تۋرالى مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى تاريفتىك رەتتەۋ جانە قۇن باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ق.اساۋباەۆا ايتىپ بەردى.

«ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ كەدەندىك اۋماعىنا اكەلىنەتىن تاۋارلاردىڭ كەدەندىك قۇنى 2017 جىلعى 13 جەلتوقساندا ەلى­مىزدىڭ زاڭىمەن راتيفيكاتسيالانعان ­ەۋ­­را­زيا­لىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ­كە­دەن­ كودەكسى تۋرالى حالىقارالىق شارت­­قا­ (ەاەو كك) سايكەس ايقىندالادى. ال تا­­ۋار­­­­لاردىڭ كەدەندىك قۇنى ولاردى كە­دەن­­دىك راسىممەن ورنالاستىرۋ كەزىندە انىق­­­­تال­مايدى. ونىڭ ءتارتىبى بىلاي: 1) كە­­­­دەن­دىك ترانزيت, 2) كەدەن قويماسى كە­دەن­دىك­ ءراسىمى, 3) كەدەندىك جويۋ ءتارتىبى, 4) مەملەكەت پاي­داسىنا باس تارتۋدىڭ كە­دەن­دىك ءراسىمى نەمەسە 5) ارنايى كەدەندىك ءرا­سىم», دەدى باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنبا­سا­رى.

ايتسە دە وداقتىڭ كەدەندىك اۋماعىنان اكەتىلەتىن تاۋارلاردىڭ كەدەندىك قۇنى ءوز ەلىمىزدىڭ كەدەندىك كودەكسىنە سايكەس ايقىندالادى ەكەن. ساراپشىنىڭ سوزىنە قۇلاق قويساق, تاۋارلاردىڭ كەدەندىك قۇنىن دەكلارانت انىقتايتىنىن باسا ايتقانىمىز ءجون. مۇندا تاعى ءبىر ەسكەرىلەتىن نارسە, تاۋارلاردىڭ كەدەن­­دىك قۇنى مەن ونى ايقىنداۋعا قاتىس­تى مالىمەتتەر انىق, ساندىق تۇردە ايقىندالعان جانە قۇجاتپەن راستالعان اقپاراتقا نەگىزدەلۋگە ءتيىس.

«تاۋارلاردىڭ كەدەندىك قۇنىن ايقىن­داۋ راسىمدەرى جالپىعا بىردەي بولۋى كەرەك. ياعني تاۋارلاردى جەتكىزۋ كوزدەرىنە, ونىڭ ىشىندە شىعارىلعان جەرىنە, ولاردىڭ تۇرىنە, مامىلەگە قاتىسۋشىلارعا جانە باسقا دا فاكتورلارعا بايلانىس­تى ەرەكشەلەنبەگەنى ءلازىم. دەسەك تە تاۋارلاردىڭ كەدەندىك قۇنىنىڭ نەگىزى مۇمكىندىگىنشە ەاەو كك-ءنىڭ 39-بابىندا ايقىندالعان ماندە وسى تاۋارلارمەن مامىلەنىڭ قۇنى بولۋعا ءتيىس. ال اكەلىنەتىن تاۋارلاردىڭ كەدەندىك قۇنىن ولارمەن جاسالعان مامىلەنىڭ قۇنى بويىنشا ايقىنداۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا زاتتاردىڭ كەدەندىك قۇنى دايەكتى قولداناتىن (2-ءادىس), بىرتەكتى (3-ءادىس) تاۋارلارمەن جاسالعان مامىلەنىڭ قۇنى بويىنشا ادىستەرگە, قوسۋ, شەگەرۋ ادىستەرىنە جانە رەزەرۆتىك ادىسكە سايكەس ايقىندالادى», دەدى ق.اساۋباەۆا.

بۇل رەتتە بىردەي, بىرتەكتى تاۋارلارمەن مامىلە قۇنى بويىنشا ادىستەرگە سايكەس اكەلىنەتىن تاۋارلاردىڭ كەدەندىك قۇنىن ايقىنداۋ ءۇشىن قۇندىق نەگىزدى تاڭداۋدى نەگىزدەۋ ماقساتىندا كەدەن ­ورگانى مەن دەكلارانت اراسىندا كونسۋلتاتسيالار جۇرگىزىلۋى مۇمكىن ەكەن. كەدەندىك دەكلاراتسيالاۋ كەزىندە مالىمدەلگەن تاۋار­لاردىڭ كەدەندىك قۇنىنا كەدەندىك باقىلاۋدى جۇرگىزۋ كەزىندە كەدەن ورگانى تاۋارلاردىڭ كەدەندىك قۇنىن ايقىنداۋ مەن مالىمدەۋدىڭ دۇرىستىعىن تەكسەرۋدى جۇزەگە اسىرادى.

2018 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە كەدەندىك دەكلاراتسيالاۋ «استانا-1» اقپاراتتىق جۇيەسى ارقىلى ەلەكتروندىق نىساندا جاسالادى. نەگىزى تاۋاردىڭ كەدەندىك قۇنىن باقىلاۋ تاۋار شاعارىلعانعا دەيىن دە, ودان كەيىن دە اتقارىلادى. ءتارتىپ بو­يىنشا تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسى تاۋارلاردىڭ كەدەندىك قۇنىنا كەدەندىك باقىلاۋ جۇرگىزۋدى تاعايىنداعان كەزدە, زاتتى شىعارعانعا دەيىن كەدەن ورگانىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ەاەو كك-ءنىڭ 325-بابىنا سايكەس قۇجاتتار مەن مالىمەتتەرگە جانە كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتاردى تولەۋ جونىندەگى مىندەتتى ورىنداۋدى قامتاماسىز ەتۋ سوماسى مولشەرىنىڭ ەسەبىنە سۇراۋ سالۋ جولدايدى.

سپيكەرلەر كاسىپكەرلەرگە جاقسى جاڭالىق بار ەكەنىن ايتتى. بۇدان بىلاي ەاەو كەدەن زاڭناماسىندا سىرتقى ەكو­نو­ميكالىق قىزمەتكە ادال قا­تى­سۋ­شى­لار ءۇشىن جەڭىلدىكتەر قاراستى­رىل­عان. ولار تۇگەلىمەن تەكسەرۋ بارىسىندا مالىم­دەلگەن كەدەندىك قۇندى راستايتىن بولىپتى.

ەگەر تاۋار شىعارىلعانعا دەيىن باستالعان قۇجاتتار مەن مالىمەتتەردى تەكسەرۋ ناتيجەلەرى بويىنشا مالىمدەلگەن كەدەندىك قۇنى راستالسا, سونداي-اق شارتتار ءبىر مەزگىلدە ورىندالعان بولسا, تومەن­دەگىدەي تاۋارلاردىڭ كەدەندىك قۇنىنا باقىلاۋ جۇرگىزىلمەيدى:

- ءبىر سىرتقى ەكونوميكالىق كەلىسىم (كەلىسىمشارت) شەڭبەرىندە مامىلەنىڭ وزگەرىسسىز شارتتارىمەن اكەلىنەتىن يمپورتتىق تاۋارلار مەن بۇرىن اكەلىنگەن تاۋارلار بىردەي بولسا;

- اكەلىنەتىن تاۋارلاردىڭ كەدەندىك قۇنىنا باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە بۇرىن اكەلىنگەن بىردەي تاۋارلاردىڭ كەدەندىك قۇنىنا باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندەگىدەي ءمان-جايلار انىقتالسا;

- تاۋارلارعا ارنالعان دەكلاراتسيادا تاۋارلاردىڭ كەدەندىك قۇنى بۇرىن راستالعان تاۋارلارعا ارنالعان دەكلارا­تسيانىڭ تىركەۋ نومىرىندە كورسەتىلگەن بولسا;

- بۇرىن اكەلىنگەن بىردەي تاۋارلار شىعارىلعان كۇننەن باستاپ ۋاقىتى باعالاناتىن تاۋاردىڭ دت تىركەلگەن كۇنىنەن بەرگى كۇنتىزبەلىك 180 كۇننەن اسپاسا, تاۋاردىڭ كەدەندىك قۇنىنا باقىلاۋ قايتا جاسالمايدى.