بۇگىنگى شىعارماشىلىق ورتادا الدەكىمنىڭ شەكپەنىنەن شىققانىن ماقتانىشپەن ايتاتىن افوريزمگە اينالعان ايگىلى ءسوزدىڭ اۆتورلىعى توڭىرەگىندە تالاس كوپ بولعانىمەن, شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ء«بارىمىز دە گوگولدىڭ «شەكپەنىنەن» شىقتىق» دەگەن قاناتتى ءسوزدىڭ ادەبيەتتىڭ فورمۋلاسىنا اينالىپ كەتكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. بۇل دەگەن ءسوز «بۇكىل ورىس ادەبي الەمى ءوز ۇلتىنىڭ شىندىعىن بۇركەمەسىز كورسەتكەن نيكولاي گوگولدىڭ يدەياسى مەن ۇستانىمى الدىندا ءوزىمىزدى قارىزدار سەزىنەمىز» دەگەنىنەن تۋسا كەرەك. جازىلعانىنا ەكى عاسىرعا جۋىقتاعان ۇلى كلاسسيكتىڭ اتاقتى «شەكپەنى» سودان بەرى ەسكىرمەدى, وزەكتىلىگىن جويمادى, كەرىسىنشە, ۋاقىت ونىڭ مازمۇنىن بايىتا ءتۇستى. وزىنەن كەيىن ادەبيەت پەن تەاتر ونەرىن توڭىرەكتەپ كەلگەن الدەنەشە بۋىنعا ازىق بولدى, ۇستازدىڭ مىندەتىن اتقاردى, تاربيەلەدى. ادەبيەتتەگى كىشكەنتاي ادامدار تاعدىرىنىڭ ناق وسى گوگولدىڭ اكاكيىنەن باستاۋ الاتىنى دا سوندىقتان.
جاسى جۇزدەن الدەقاشان اسىپ كەتكەن گوگولدىڭ كەيىپكەرىن بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ قاھارمانى جاساۋعا كەز كەلگەن رەجيسسەردىڭ جۇرەگى داۋالاماسى انىق. اكاكيدى اتوم زامانىنداعى ادامداردىڭ قۇرداس-قۇربىسى جاساۋعا بۇگىنگى كۇن رەجيسسەرىنىڭ قارىمى جەتە مە؟ كۇنى كەشە الماتى مەملەكەتتىك قۋىرشاق تەاترىنىڭ ساحناسىنان جارق ەتكەن «شەكپەننىڭ» پرەمەراسىنا بارا جاتىپ وسى ويدىڭ قۇرساۋىنان شىعا المادىق. «شەكپەندى» ساحنالاۋعا ءححى عاسىردىڭ تەاتر الەمىندە ەسىمى اسا تانىمال تالانتتى رەجيسسەرلەردىڭ ءبىرى نيكولاز ساباشۆيلي گرۋزيادان ارنايى شاقىرىلعان ەكەن. بارعان بەتتە بىزگە ءمالىم بولعانى, الەمنىڭ ەڭ تانىمال تەاترلارىنا اتتاي قالاپ, سپەكتاكل ساحنالاۋعا شاقىرىلاتىن ن.ساباشۆيلي – رۋحاني قارىمى مىقتى, سۇرانىستا جۇرەتىن ساناۋلى رەجيسسەردىڭ ءبىرى ءارى گرۋزياداعى قۋىرشاق تەاترلارى بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى دە.
گوگولدىڭ «شەكپەن» پوۆەسىندەگى قاراپايىم شەنەۋنىك اكاكي باشماچكيندى كىم بىلمەيدى؟ جالعىزباستى, كەدەي ادام. ءومىر سۇرۋگە يكەمى جوق. اينالاسىنداعى ادامداردىڭ ايارلىعى مەن قاتىگەزدىگى ونى جانشىپ تاستاعان. بۇكىل ءومىرىنىڭ ءمانى جۇمىس دەپ ويلاپ, موينىنا قامىت بايلاپ الىپ, ماڭايىنداعى مەرەزدەردىڭ كۇلكىسى مەن مازاعىنا ۇشىراپ, سۇيرەتىلىپ تىرشىلىك كەشىپ جۇرگەن بىرەۋ. ۇستىندەگى ءجىبى سەتىنەپ, سوگىلگەلى تۇرعان ەسكى شەكپەن – الەۋمەتتىك مارتەبەسىنىڭ ايعاعى. وسىنىڭ بارىنە ول ىزالى, وكپەلى. بىراق ونى كورسەتە الاتىن جۇرەك, قايرات قىلاتىن رۋح جوق. ءومىر اكاكيدىڭ سىرتىندا ەمەس, ىشىندە قايناپ جاتىر...
تىگىنشى جاڭا شەكپەن تىگىپ بەرگەن كۇنگى اكاكيدىڭ قۋانىشىن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. «شەكپەن» ميستيكالىق سارىن ارالاسىپ, قوسالقى الەمنىڭ قۇبىلىسى قاتار جۇرگەندەي اسەر بەرەدى. وزىمەن ءوزى جازۋىن جازىپ, تىنىش, ىسىنە مۇقيات ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن اكاكيدى اينالاسى ەركىنە قويماي, شەڭبەرىنەن شىعۋعا ماجبرلەيدى. اكاكيدى ماڭايىنداعىلار مازاق ەتكەن سايىن ىزاقورلىعى ارتا تۇسەدى, پسيحيكالىق اۋىتقۋى بار, جۇيكە جۇيەسى بۇزىلعان ادامنىڭ الاق-جۇلاق كەيىپىنە ەنگىزەدى. ءتىپتى جاعاسى جاناتتىڭ تەرىسىنەن تىگىلگەن قىمبات شەكپەنگە قولى جەتسە دە, اكاكيدىڭ ىشكى ارپالىسى باسەڭدەمەيدى. سەبەبى توڭىرەگىندەگىلەر كەمسىتىپ, تومەندەتكەنىن قويمايدى. سىرتىن وزگەرتكەنىمەن, ىشكى جان دۇنيەسى وزگەرمەگەن وكپەلى ادام ءولىرا شاقتاعى قۋانىشتى سەزىنۋگە دايىن ەمەس.
سپەكتاكل سالعان جەردەن قىزىقتى باستالادى. بۇل جولعى ساحنادا «ويناعان» قۋىرشاقتار ەرەكشە بولدى. باسى بولەك, دەنەسى بولەك, قولى بولەك, اياعى بولەك, ءتىپتى اياق كيىمى دە بولەك ءبىر قۋىرشاقتىڭ قيمىل-قوزعالىسىنا ون ادام قىزمەت ەتەدى. ادەپكى كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى بەس ساۋساققا جىپپەن ىلىنگەن ماريونەتكا قۋىرشاقتار ەمەس, مۇنداعى كەيىپكەردىڭ ءار مۇشەسىن ءار ادام ويناتقان سوڭ رەجيسسەر كوپ ويدى يشارامەن, تۇسپالمەن بەرەدى. ءار دەتالدى سويلەتەدى. قولعاپ كيگەن قۋىرشاق بەينەلەردىڭ قيمىلى ءتىلسىز سويلەيدى. ساحنادا انيماتسيالىق فيلم ءجۇرىپ جاتقان سەكىلدى ياكي ءارتىس جاساعان پانتوميمو سياقتى اسەر بەرگەنىمەن, كەيىپكەردىڭ كوڭىل كۇيى مەن ميميكاسىن اق قولعاپتار سەنىمدى كەيىپتەيدى. رەجيسسەر ىزدەنىسى توسىن. بۇرىن-سوڭدى قۋىرشاق تەاترىنىڭ ساحناسىندا بولماعان جاڭا ستيل, ءتۇرلى سيمۆولدارعا تولى, جاڭا ستسەنوگرافيالىق شەشىم, باستى گەروي شوقان قۇلنازاروۆتىڭ ويىن ورنەگى دە وزگەشە, وسىنىڭ ءبارى كورەرمەندى ەرىكسىز جەتەلەپ, ەلىكتىرە تۇسەدى. جاڭا ينتەرپرەتاتسياداعى «شەكپەننىڭ» كوركەم قۇندىلىعى كوز الدىدا وسىلايشا بيىكتەدى. ساحنادا ايرىقشا احۋال ورناعانىن جاس كورەرمەندەر دە كىشكەنتاي جۇرەگىمەن سەزىپ, جىم-جىرت قالىپتا باقىلاعانىمەن ءبىلدىردى.
«بايقاساڭىز, اكتەرلەردىڭ ءبارى دە قارا كيىم كيگەن. تەك اكاكيدىڭ ۇستىندە اق شاڭقان كويلەك, شالبارىنىڭ قىرى سىنباعان, مۇنتازداي تازا. جۇمىسىن ءمىنسىز اتقارىپ, ءوزى جاساپ العان «زونا كومفورتادان» شىققىسى كەلمەيدى. انىعىندا, شىعۋعا قورقادى. ول وزىنە ەمەس, وزگەگە ۇناۋعا تىرىسادى. سوعان قاراستان جولى بولماعان ادام. اكاكيدىڭ ءبىر عانا ارمانى بار – جاڭا شەكپەن الۋ. سول شەكپەندى الۋ ءۇشىن تابىسىن تاماقتان ۇنەمدەپ, ول اشتىققا دا كونەدى, اينالاسىنداعىلاردىڭ قياناتىنا دا شىدايدى. وسى شەكپەننىڭ جولىندا ول بۋللينگكە ۇشىرايدى. رەجيسسەر وسى دەتال ارقىلى مەكتەپتە بۋللينگكە ۇشىراعان بالالارعا, بۋللينگ جاساۋعا وقتالىپ جۇرگەن بۇزىق بالالارعا بۇل ارەكەتىنىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنىن جەتكىزەدى. سپەكتاكل سوڭىندا مەنەن قولتاڭبا الىپ جاتقان وقۋشىلاردىڭ ءبىرى: «اعا, مەن ەشقاشان ەشكىمگە بۋللينگ جاسامايمىن» دەپ ۋادەسىن بەرىپ كەتتى. بۇل – قويىلىم مۇراتىنىڭ ورىندالعانى», دەيدى اكاكيدىڭ ءرولىن ويناعان شوقان قۇلنازاروۆ.
«شەكپەن» – جاھاندانۋ داۋىرىندەگى جالعىزدىق تۋرالى قويىلىم. قازىر كوپتىڭ ىشىندە ءجۇرىپ جالعىزدىقتان جارىلىپ كەتە جازدايتىن, توپ ادامنىڭ ىشىندە وتىرىپ تورىعاتىن ادام كوپ. بىراق سول كەدەرگىلەر مەن ساتسىزدىكتەرگە قاراماستان قوعامنان ورنىن تابۋعا تىرمىسىپ جۇرگەن ادامداردىڭ جانكەشتىلىگى سۇيسىندىرەدى. ن.ءساباشۆيليدىڭ ايتۋىنشا, گوگول بۇل شىعارماسىندا ءوزىن قور سەزىنەتىن كەمباعال ادامنىڭ سەزىمىن جانە ونىڭ سەبەبىن قوزعايدى. بۇل ساياساتتان دا, جەكە قارىم-قاتىناستان دا جوعارى تۇرعان تەرەڭ ماسەلە. بۇل – جاس ەرەكشەلىگى شەكتەلمەگەن بارلىق جاستاعى كورەرمەنگە ارنالعان قويىلىم. ءححى عاسىردا «قارىم-قاتىناس دەفيتسيتى» دەگەن تۇسىنىك پايدا بولدى, بۇل قويىلىم, جاقىنى جاتقا اينالىپ, قوعامنان بويىن اۋلاق سالىپ, ءوز-وزىنەن وقشاۋ تارتىپ بارا جاتقان الەۋمەتتىڭ قاسىرەتىن باياندايدى, وزەكتىلىگى – وسىندا.
اكاكي ادامنىڭ اياۋشىلىعىن تۋعىزاتىن پەرسوناج, سولاي بولا تۇرا, سپەكتاكل ساركازمگە تۇنىپ تۇر. ادامنىڭ اسپان استىنان ورىن يەلەنۋى, قوعامدى قۇرايتىن سان تاراپتاعى الەۋمەتتىك توپ ىشىنەن تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋى وڭاي ەمەس. الماتى قۋىرشاق تەاترىنىڭ ارتىستەرى ءبىر ساعات ۋاقىت ارالىعىندا وسى قيىندىقتىڭ جىگىن اشىپ, كورسەتىپ بەردى. سپەكتاكلدىڭ باستى كورەرمەنى بولعان 5-7 سىنىپ وقۋشىلارى «شەكپەندى» ءبىر دەممەن تاماشالادى. سىلتىدەي تىنىپ وتىرىپ تىڭداپ, سوڭىندا كورەرمەن قوشەمەتىنە باس ءيىپ تۇرعان باس كەيىپكەردى «اكاكي, سەنى جاقسى كورەمىز!», «اكاكي – مىقتى!» دەپ ايعايلاپ شىعارىپ سالۋى, دەمەك رەجيسسەر يدەياسىنىڭ الەۋمەتتىك ساناسى ويانىپ, ورتاعا ەندى بەيىمدەلىپ كەلە جاتقان ءجاسوسپىرىمنىڭ جۇرەگىن قاتالدىقتان جاسقاپ, يىتە العانى.
الماتى