كەنەننىڭ كوكشولاعى

ءيا, «كوكشولاق» ءانى دۇنيەگە قالاي كەلدى, نەندەي سەبەپ تۇرتكى بولدى دەگەن سۇراقتار تۋرالى ءتۇرلى الىپقاشپا اڭگىمە كوپ. بالا كۇنىمىزدە تىڭداپ, ەستىپ وستىك دەۋىمىزدىڭ ءمانى وسىندا. اۋىزەكى اڭگىمەنىڭ بىرىندە «كەنەندى قىزدار مەنسىنبەي, قاسىنا جولاتپاي قويىپتى-مىس». «مەن ءوزىم الاتاۋدىڭ يتەلگىسى, قويشىنىڭ قىزعا جاقىن يكەمدىسى» دەمەۋشى مە ەدى وسى انىندە؟ سوندىقتان جولاتپاي قويعانى قيسىنعا كەلە قويا ما؟ تاعى بىردە «دۋمانعا اتتانعان قىز-كەلىنشەككە ىلەسەتىن لايىقتى اتى بولماي توسىلىپتى. سودان استىنداعى كوكشولاقتان كورىپتى» دەگەندەي ءتۇرلى اڭىزىن ەستۋشى ەدىك. ارينە, اڭگىمەنىڭ ءارتۇرلى نۇسقاسى بولعانىمەن, تۇپنۇسقا بىرەۋ. قالعانىنىڭ ءبارى قوسالقى جۇرە بەرەدى. ءومىر دە سونىسىمەن قىزىق. ال انىعىندا بىلاي ەكەن:

«كوكشولاق – كەنەننىڭ ماڭ­دايىنا بىتكەن العاشقى اتى. ونىڭ مىناداي تاريحى بار. ناۋرىز كەلىپ, كوكتەم شىققاندا ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭ كەنەن ادەتتەگىدەي قوي جايۋعا كەتەدى, اكەسى «بۇگىن ساعان قايتسەم دە ءبىر تاي ساتىپ اكەلىپ بەرەمىن» دەپ بازارعا اتتانادى. وندايدا ۋاقىتتىڭ وتپەيتىن ادەتى عوي. كىشى بەسىن بولعاندا كەنەن قويدى اۋىلعا بەتتەتەدى. ءوزى قويدىڭ الدىنا ءتۇسىپ, اسىعا باسىپ, ۇيىنە كەلسە, ەسىك الدىندا ءبىر كوك قۇنان بايلاۋلى تۇرادى. «جانۋارىم, قۇتتى عىلا كور» دەپ ساۋىرىنان سيپايدى. باس-اياعى­نا زەر سالا قاراسا, ءالى ءيت­جۇنى ءتۇسىپ ۇلگەرمەگەن, قۇيرىق, جال­دان جۇرداي, ارىق نەمە ەكەن. «ەش­نارسە ەتپەس, ءالى-اق جەتىلىپ, تۇلەپ كەتەسىڭ» دەپ ويلايدى ول. ۇيگە كىرسە, اكەسى تالقان شىلاپ, شاي ءىشىپ وتىر ەكەن. «قۇنانىڭدى كوردىڭ بە, بالام؟» – دەپ سۇرايدى.

– ءوزى جۇتاڭداۋ ما, قالاي؟ كۇتىم­گە الىپ, سەمىرتەمىز عوي. بازار­دا جىلقى قىمبات. ەكەۋمىز­دىڭ بار تاپقانىمىز وسىعان ازەر جەتتى. تالاس جاعىنىڭ ماعان ۇقساعان ءبىر قىرعىز شالى ۇستاپ تۇر ەكەن. «ارزان بەرەمىن, الا عوي, ءوزى تۇلپار تۇياعى» دەپ ماقتادى. «ماعان تۇلپارىڭنىڭ كەرەگى جوق, اياق لاۋعا جاراسا بولعانى» دەپ, الدىم دا جۇرە بەردىم, – دەيدى اكەسى. «كوكشولاعى اكەمنىڭ دونەن شىقتى, قويعا ءمىنىپ, قيقايىپ كەنەن شىقتى. شىلدەحانا, تويلاردا انگە سالىپ, قيىستىرعان كەۋدەمنەن ولەڭ شىقتى», – دەپ جىرلادى كەنەكەڭ كەيىنىرەكتە» دەپتى بولات بوداۋبايعا بەرگەن سۇح­باتىندا مىرزاتاي جول­داسبەكوۆ.

ال «كوكشولاق» ءانى تۋرالى كوزى تىرىسىندە كەنەكەڭنىڭ ءوزى ايتىپ كەتكەن ەكەن. بىردە كور­شى اۋىل­دا ءبىر باي ادام قىزىن ۇزاتىپ, توي جاسايدى. جاقىن ماڭداعى ەل سوندا اعىلادى. تويعا بارعىسى كەلىپ قىزىققان كەنەن ءوزىنىڭ ايانباي دەگەن دوسىنا جالىنىپ-جالپايىپ, اقىرى كوندىرىپ, قويىن سونىڭ قويىنا قوسىپ, كوكشولاعىنا جايداق مىنە سالىپ, جىپپەن نوقتالاپ, اق تاياقپەن قاقپالاپ, تويشىلاردىڭ ارتىنان شوقىتىپ الا جونەلەدى. قىرعا شىعىپ قاراسا ەڭىستە كەتىپ بارا جاتقانداردىڭ ءتۇرى, سالتاناتى بولەك, قىز-كەلىنشەك اتاۋ­لى قىزىلدى-جاسىلدى كيىنىپ, قۇلپىرىپ كەتىپتى. شوقپىت كيىمدى, كيىز ەتىكتى كەنەن قويشى ەكپىندەپ, كوكشولاقتى تەپكىلەپ بارىپ, ۇكىسىن جەلبىرەتىپ, جورعا مىنگەن ءشاليپا قىزدىڭ تۇسىنا جەتىپ, ايتىسا كەتەدى. «مىنگەنىم استىمداعى كوكشولاق-تى, جالى جوق, قۇيرىعى جوق, شوپ-شولاق-تى. ەي, قىزدار, قويشىسىنباي ولەڭىڭدى ايت, تۇسىڭا بىزدەي قۇر­بىڭ كەلىپ قاپتى. جىلدام ءجۇر­شى, كوكشولاق, شاپشاڭ ءجۇر­شى, كوكشولاق. ولاي ءجۇرشى, كوكشو­لاق, بىلاي ءجۇرشى كوكشو­لاق. جامانداتقىر, كوكشولاق, ارام قاتقىر, كوكشولاق-ا, ا, اي!» دەپ.

قىزىق كورىپ, تويدى بەتكە العاندار ەلەڭ ەتە قالادى. جاس-كارىسى توقتاپ ەندى جول ۇستىندە ەكەۋىن قىزىقتاۋعا جينالىپ كەۋ-كەۋلەي كەتەدى.

– داۋسىڭ دا, ءانىڭ دە جاقسى ەكەن. ايتا ءتۇس, قالقام! توقتال­ما. شىرقاي ءتۇس! – دەپ ۇلكەندەر جا­عى دەم بەرەدى. بۇعان قانات­تان­عان كەنەن كوكشولاعىن ەكى وكپەگە تەپكىلەپ, ءشاليپا قىزعا جاقىنداي تۇسەدى. تاعى دا شىرقا­تىپ قويا بەرەدى: «مىنگەنىم استىمداعى قى­زىل ­شولاق, قىز بايعۇس اكەسىنە از كۇن قوناق. ءاي, قىزدار, كەدەيسىن­بەي ولەڭىڭ­دى ايت, تۇسىڭا كەلىپ قال­­دىم «قۇ­دا­شالاپ», – دەيدى. ءشالي­پا دا كەزى كەلگەندە ايتىسىپ, ونەر كورسەتىپ جۇرگەن بولىپ شىعادى. كەنەننەن قالىسپاي ولەڭدەتىپ, ەكەۋى ەداۋىر ايتىسىپ, اقىرى كەنەن جەڭەدى. ءسويتىپ, ءشاليپادان كەستەلى ورامال الىپ, كوكشولاقتىڭ يەسى كۇتپەگەنىن ولجالايدى. قۇمارى قانباي قالعان جىگىت-جەلەڭ كەنەننەن «كوكشولاعىن» قايتا قولقالاپ شىرقاتادى. ونەرگە جاقىن­دارى وسى جەردە-اق قاعىپ الىپ, ورىنداپ كەتەدى. وسىلايشا, ءان اۋىزدان اۋىزعا تاراپ, قازاق دالاسىنا جايىلادى.