ەجەلدەن تامىلجىعان تابيعاتىمەن اتى شىققان وڭىردەگى باستى بايلىقتىڭ ءبىرى سىڭسىعان نۋ ورمان ەكەنى داۋسىز. قولدىڭ سالاسىنداي اق قايىڭدار مەن ماڭگى جاسىل قاراعايلار كومكەرگەن جۇماق جەردىڭ تابيعاتى جىل وتكەن سايىن تۇرلەنىپ, جاسارىپ, جاقسارىپ كەلەدى.
كوكشەنىڭ كوركىنە اينالاتىن كوشەتتەر
وڭىردەگى ورمان قورىنىڭ جالپى اۋدانى 1,1 ملن گەكتاردى قۇرايدى. ونىڭ ۇشتەن بىرىندە تال-تەرەك, قايىڭ-قاراعاي, وزگە دە اعاش تۇرلەرى قاۋلاپ ءوسىپ تۇر. ەندىگى مىندەت – بارىن باعالاي ءبىلىپ, بۇرىنعى بايلىقتىڭ اجارىنا سىزات تۇسىرمەي, مولايتا ءتۇسۋ. وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنا قاراستى ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ 13 كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەسى ءار جىل سايىن كوشەت وتىرعىزۋدى قولعا الىپ كەلەدى. بۇل ورايدا اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن تابىس تا از ەمەس. ماسەلەن, 2020 جىلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەس جىل ىشىندە ورمان قورىن مولايتۋ ءۇشىن ەكى ميللياردتان اسا كوشەت وتىرعىزۋعا قاتىستى تاپسىرماسىن ورىنداۋعا وڭىردەگى ءتيىستى مەكەمەلەر جان-جاقتى ويلاستىرىلعان جوسپار ءتۇزىپ, بەلسەنە جۇمىس ىستەدى. ويعا العان جوسپار 123,6 پايىز ورىندالىپ, بارلىعى 12,07 ملن دانا كوشەت وتىرعىزىلدى. 2021 جىلى 1 370 گەكتار القاپقا كوشەت وتىرعىزۋ جوسپارلانسا, ويعا العان شارۋا 141 پايىز جۇزەگە اسىرىلدى. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ءسال تاراتىپ ايتا كەتەتىن بولساق, 7,6 ملن ءتۇپ كوشەت وتىرعىزىلدى. ساتىمەن ساباقتالعان ءىس 2022 جىلى دا جالعاسىن تاپتى. بۇل جىلى 2845,8 گەكتارعا كوشەت وتىرعىزۋ مەجەلەنسە, العا قويعان مىندەت 100 پايىز ورىندالدى. مىنە, وسىلايشا كوكشەنىڭ كوركىنە اينالعان ورمان قورى جىل وتكەن سايىن مولايىپ, قىراتتار مەن قىرقالار بالاۋسا اعاشتارمەن تولىقتىرىلىپ, بۇرىنعى ساۋلەت ايشىقتالىپ, ەجەلگى داۋلەت مەلتەكتەي مولايىپ كەلە جاتقانىن كوز كورىپ ءجۇر.
بيىل دا ورمان ءىشى قىزۋ ەڭبەككە تولى. باسقارماعا باعىنىشتى ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرى 2 229 گەكتار القاپقا 13,5 ملن دانا كوشەت وتىرعىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. كوكتەم تۋعالى تۇس-تۇستاعى جۇمىس شيراتىلا تۇسۋدە. ءدال قازىر ءوڭىردىڭ ءوڭىن كەلتىرۋگە 7 ملن-نان اسا كوشەت دايىندالعان. بۇل ورايدا قاجەتتى ماتەريال تاپشىلىعىن شەشۋ ءۇشىن وبلىستىق بيۋدجەتتەن 325 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ, 6 ملن تۇپتەن اسا ءارتۇرلى اعاش كوشەتى ساتىپ الىنباق. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ءار جىل سايىن باسقارماعا باعىنىشتى مەكەمەلەرگە ورمان مادەني جۇمىستارىن ىلكىمدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مىڭنان اسا ۋاقىتشا جۇمىس ورنى اشىلادى.
كوشەت وتىرعىزۋ ىسىندە تۇقىمباقتاردىڭ قوسىپ وتىرعان ۇلەسى از ەمەس. تاقىرىپتى ءسال عانا تارقاتىپ ايتا كەتەتىن بولساق, ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىندە جالپى اۋدانى 175 گەكتاردى قۇرايتىن 13 ورمان تۇقىمباعى بار. ولاردىڭ ىشىندە اقكول, كىشى تۇكتى, مارالدى ءتارىزدى بازيستىك تۇقىمباقتاردى بولە-جارا ايتا كەتۋگە بولادى. اۋماعى ۇلكەن ىسكە 10 ۋاقىتشا ورمان تۇقىمباقتارى سەپتىگىن تيگىزىپ جاتىر. جىل سايىن وسى تۇقىمباقتاردا 10 ملن-نان اسا كوشەت وسىرىلەدى. بۇگىنگى شارۋا ءوز الدىنا ەرتەڭگى ءىستىڭ بارىسىندا نازاردان تىس قالدىرماعان ءجون. بۇل تاراپتا دا ايتا كەتەرلىك جەتىستىك بار. ماسەلەن, الداعى جىلدارى كوشەت وتىرعىزۋ ءۇشىن قاجەتتى ماتەريالداردىڭ كولەمىن كوبەيتۋ وسى باستان نازارعا الىنىپ وتىر. ول ءۇشىن ۋاقىتشا تۇقىمباقتاردىڭ بۇگىنگى اۋماعىن مەيلىنشە ۇلعايتۋدى ماقسات تۇتقان. ەندىگى ءبىر ماسەلە, كوشەتتىڭ كولەمىن كەڭەيتۋمەن بىرگە ونداعى اعاش تۇرلەرىنىڭ, كوكشە توپىراعىن جەرسىنىپ, ءوسىپ كەتەتىن ماتەريالداردى مولايتۋ ماقساتىندا ءارى ساپالىق سيپاتتامالارىن جاقسارتۋ ءۇشىن رەسەيدىڭ تۇمەن وبلىسىنداعى «احمەچەت» تۇقىمباعىنان تەز وسەتىن جانە ساندىك تۇقىم تۇرلەرىن ساتىپ الماق. ءارى ءبىر ءتيىمدىسى الىنعان كوشەتتەر انالىق ماتەريال بولىپ سانالادى. قازىردىڭ وزىندە اعاش تۇرلەرى مولايىپ كەلەدى. تالىمباقتاردا اعاشتىڭ جۇزدەن اسا ءتۇرى بار.
ورمان قورىن مولايتۋداعى ءماندى ءبىر ماسەلە وسى تۇقىمباققا كەلىپ تىرەلەدى. وندىرىستىك قاجەتتىلىككە بايلانىستى قۇنى 60 ملن تەڭگە تۇراتىن, جالپى اۋدانى 86 گەكتاردى قامتيتىن ەكى جاڭا تۇراقتى ورمان تۇقىمباعىن سالۋ ءۇشىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەنىپ جاتىر. جاڭا تۇقىمباقتىڭ 61 گەكتارى – زەرەندى اۋدانىندا, 25 گەكتارى اتباسار اۋدانىندا ورنالاسپاق. بيۋدجەتتىك ءوتىنىم جولداندى. وتكەن جىلى وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن بولاشاق تۇقىمباقتاردى قورشاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
جىل سايىن ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرى تۇقىم جيناۋ جۇمىستارىن ىجداعاتتى جۇرگىزىپ جاتىر. كونۋستاردى وڭدەپ, قاراعاي تۇقىمىن الاتىن 7 كەپتىرگىش بار. جينالعان تۇقىمدار ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىنىڭ تالىمباقتارىنا سەبىلەدى. تۇتاستاي العاندا وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ مەكەمەلەرىندە كوكشە ورماندارىنىڭ كولەمىن كەڭەيتۋ وڭ سيپاتقا يە ەكەنىن ايتا كەتۋگە ابدەن بولادى.
ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ ماڭىزعا يە. بۇل تاراپتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس اۋقىمدى. ءسوزىمىزدى ءتىرىلتۋ ءۇشىن ناقتى دەرەكتەرگە جۇگىنەيىك. 2021–2023 جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتىك ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 1 ملرد تەڭگەدەن اسا قاراجات ءبولىندى. وسى قاراجاتقا قاجەتتى تەحنيكالار الىندى. 2021 جىلى جالپى كولەمى 290 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن 23 بىرلىك تەحنيكا ساتىپ الىندى. ونىڭ 20-سى تراكتور بولسا, ۇشەۋى – تىركەمە. تەحنيكامەن بىرگە 25 دانا ءورت ءسوندىرۋ ريۋكزاكتارى دا الىنىپ, ورتكە قارسى كۇرەس قۋاتى ارتا ءتۇستى. 2022 جىلى 300 ملن تەڭگەگە 22 بىرلىك تەحنيكا الىندى. بۇل جولى «فەرمەر» اۆتوكولىگى, پاترۋلدىك اۆتوكولىكتەر, تىركەمە جانە اسپالى جابدىقتار الىنىپ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا تولىقتىرىلا ءتۇستى. «ەرماك» جوعارى قىسىمدى ورتكە قارسى قوندىرعىلار مەن «سۋقۇيعىش» تىركەمە كەشەنى – تاپتىرمايتىن دۇنيەلەر. سونداي-اق سوقا, تىرنا, كەسكىشتەر دە جاڭارتىلدى.
2023 جىلى 470 ملن تەڭگەگە 103 بىرلىك تەحنيكا الىندى. ونىڭ ىشىندە ءورت ءسوندىرۋ, پاترۋلدىك اۆتوكولىكتەر مەن 600 دانا ارنايى جازعى جانە قىسقى كيىم-كەشەك تە بار. 2021–2022 جىلدار ارالىعىندا وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 13 ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسىنىڭ ارقايسىسىنا ءبىر-ءبىر دانادا پيلوتسىز ۇشۋ اپپاراتى ساتىلىپ الىندى. بيىل وبلىس اكىمدىگى 200 ملن تەڭگەگە 9 شاعىن ورمان پاترۋلدىك كەشەنىنىڭ تەحنيكاسىن ساتىپ الۋعا قاراجات ءبولىپ وتىر. مىنە, وسىلايشا جاراقتانعان ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرى ۋاقىت وتكەن سايىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاقسارتىپ, قاۋقارىن ارتتىرىپ كەلەدى.
ءتىلسىز جاۋدى تىزگىندەۋگە ءازىر
ارينە, قاۋىپ قايدان دەرىڭ بار ما؟ قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا دالا ءورتى ءجيى ورىن الاتىنى ەشكىمگە جاسىرىن ەمەس. سەبەبى دە قاراپايىم. وكپەك جولاۋشىنىڭ سوندىرمەي تاستاعان تەمەكىسىنىڭ تۇقىلى نەمەسە قاۋ ءشوپتىڭ ۇستىنە تۇسكەن بارماق باسىنداي اينەك ورتكە سەبەپشى بولۋى ابدەن ىقتيمال. ال تونگەن قاۋىپ جىلدار بويى زور ەڭبەكتىڭ كۇشىمەن جايقالىپ وسكەن تاماشا تابيعاتقا وراسان زور زيان شەكتىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان باسقارما ورمان ورتتەرىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن 2024 جىلعا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارىن ازىرلەگەن. ورمان ورتىنە قارسى كۇرەس جونىندە ورىستەتىلگەن بارشا جۇمىستى ىلكىمدى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن كوميسسيا قۇرىلعان. وسى جىلى توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ مالىك عابدۋللين اتىنداعى ازاماتتىق قورعاۋ اكادەمياسىنىڭ وقۋ ورتالىعىندا ورتكە قارسى قىزمەت سالاسىنداعى بىلىكتىلىكتى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىنىڭ 54 قىزمەتكەرى وقۋدان ءوتتى. ءورت قاۋپى كۇشەيگەن ماۋسىمنان باستاپ حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. جەرگىلىكتى اقپارات قۇرالدارىندا ماتەريالدار جاريالانادى. ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەلەرىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كەزەكشىلىك كەستەسى بەكىتىلدى. قاۋىپتى كەزەڭدە 130 توننا جانار-جاعارماي قورى ازىرلەندى.
ورمان ورتتەرىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قاۋ شوپتەردى كۇيدىرىپ, قاتەردى سەيىلتۋ مەجەلەنىپ وتىر. جالپى ۇزىندىعى 13 574 شاقىرىمدىق مينەرالدى جولاقتاردى تالاپقا ساي ەتۋ كوزدەلگەن. تاياۋدا وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىنىڭ قاۋىپتى كەزەڭگە دايىندىعىن تەكسەرىپ, باعاسىن بەرگەن. ناقتىراق ايتاتىن بولساق, مۇمكىن بولعان ون بالدىڭ سەگىزى بەرىلگەن.
ەندى ءبىراۋىز ءسوز – زاڭسىز اعاش كەسۋ جايىندا. ءتول تابيعاتتىڭ تاعدىرى الاڭداتىپ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي كۇزەتكەنىمەن سۋماڭ قاققان سۋىققول تىيىلماي تۇر. ورمان شارۋاشىلىعى مەملەكەتتىك مەكەمەلەرى جىل باسىنان بەرى 1 494 رەيد جۇرگىزگەن. 2023 جىلى زاڭسىز اعاش كەسۋدىڭ 9 وقيعاسى انىقتالىپتى. كەلتىرىلگەن زالال – 438,520 مىڭ تەڭگە توڭىرەگىندە. كەسىلگەن اعاش – 38,48 تەكشە مەتر. زاڭ بۇزعانداردان 200 مىڭ تەڭگەدەن اسا قاراجات ءوندىرىلىپ الىنعان.
قورىتا ايتقاندا, بار جۇمىس تولايىم اتقارىلسا, ورمانىمىزدىڭ ويسىرامايتىنىنا سەنىم مول.
اقمولا وبلىسى