ورتاق ماقساتقا ۇيىسقان ۇلت ۇتىلمايدى

ءدال وسى ساۋالدىڭ جاۋاپتارى كەيىنگى ءۇش جىلدا ۇلت ۇياسى ۇلىتاۋدا, كيەلى تۇركىستاندا, اڭىز اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا اشىق ايتىلا باس­تادى. العاشقى ەكى قۇرىلتايدا ەل مەن جەر جايى, ەلدىڭ دامۋى مەن كەلەشەگى تۋرالى ماڭىزدى باستامالار كوتەرىلدى. ەلىمىز ەگەمەندىگىن العان جىلدارى دا مۇنداي ماسەلەلەر كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. «الدىمەن ەكونوميكا, ودان كەيىن يدەولوگيا» دەگەن ۋاقىت تا وتە شىقتى. بايلىقتى قۋامىز دەپ جۇرگەندە «وزگەلەردى بايىتىپ», ءوزىمىزدىڭ ارامىزعا باي مەن كەدەي دەگەن جىك تۇسىردىك. مۇنى حح عاسىردىڭ جەگى قۇرتىنا اينالعان جاعىمپازدار مەن جەمقورلار ءساتتى پايدالاندى.

كەڭەستىك داۋىردە ەسەسى كەتكەن حالىق وشكەنىن ءتىرىلتىپ, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستىڭ تۇلعالىق شەجىرەسىن جاساي باستاعان ەدى. ءبارى دە رەتىمەن كەلە جاتقان. سودان ءاربىر رۋ باتىرلارى مەن بي-شەشەن, اقىندارىن شىعارۋدى داستۇرگە اينالدىردى. بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن باتىرلاردىڭ بەيىتتەرى كۇمبەزگە اينالىپ, عاجايىپ ەسكەرتكىشتەر بوي كوتەردى. الاشقا ايتۋلى تۇلعالار: ابىلاي, كەنەسارى, قابانباي, بوگەنباي, ولجاباي, باتىر بايان, شاقشاق جانىبەك, ت.ب. اڭىز, ابىز ازاماتتار جايىنا قالىپ, ءاربىر رۋ ءوز كوسەمدەرىن شىعارۋعا قىزۋ كىرىستى. تاريحتى بىلەتىندەر تومەن قاراپ, «كورىپكەل, شالاعاي شەجىرەشىلەر» بوركىن اسپانعا اتتى. جەتى اتانى ءبىلۋ– اتا-بابادان قالعان امانات. ال ونى ساياساتقا اينالدىرۋ – ۇلكەن قاتەلىك. رۋلاردى بولىستارعا ءبولىپ, جۇزگە جىكتەۋ ارقىلى ءبىر-بىرىنە ايداپ سالۋدىڭ ناسيحاتى جەلدەي ەسكەن جىلدار وتكەن. كەڭەس ءداۋىرى الدىمەن الاششىل ازاماتتاردى اتتىرىپ, باي-كەدەيگە جىكتەۋ ارقىلى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتتى. تانىمال تۇلعالاردىڭ كوبى ەلدەن كەتىپ تىندى, قالعاندارى جەر اۋدارىلدى. ولاردى ەندى اۋىزعا المايتىن قىلىپ العاننان سوڭ, كەڭەس ۇكىمەتىن قۇرۋعا اتسالىسقانداردى «حالىق جاۋلارى» دەپ ايىپتاپ, اتۋ جازاسىنا كەسىپ, يتجەككەنگە ايدادى.

تاۋەلسىز ەل اتانعان تۇستا «الاششىل ايتۋلى تۇلعالار» اقتالعاندا, كەڭەس ءداۋىرىنىڭ سويىلىن سوققاندار رەتىندە ساكەن, بەيىمبەت, ءىلياس, ت.ب. قارا بوياۋدىڭ استىندا قالدى. اراشا تۇسكەندەر تاۋەلسىزدىكتى تۇسىنبەيتىندەر تۇرعىسىنان باعالاندى. بۇنىڭ ءبارى ەلدى بىرىكتىرمەي, جىك تۋعىزۋدىڭ كەڭەستەن قالعان ءداستۇرى ەدى. باسقا حالىقتاردا جەرشىلدىك جىكتەلىس بولسا, تۇركى حالىقتارىندا ۇلتتىق, رۋلىق, جۇزدىك بولىنىستەر بىرلىك, ىنتىماق, تاۋەلسىزدىك ۇعىمدارىنا ىرىتكى سالۋدىڭ ءادىس-ءتاسىلى ەدى. وتكەن ومىردەگى قاتەلىك, كەمشىلىكتەردى ايتۋدىڭ قيسىنى بولادى. ادىلەتسىز ايتىلعان سىن ەل اراسىنا جىك تۋعىزىپ, الشاقتاتا بەرەتىنى ءبىز اشقان جاڭالىق ەمەس. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا: «ىنتىماعى جاراسقان, ورتاق ماقساتقا ۇيىسقان ۇلت ەشقاشان ۇتىلمايدى, ەشتەڭەدەن قۇر قالمايدى», دەپ ساناعا وزگەرىستىڭ كەرەكتىگىن قاداپ ايتتى.

بۇل ءسوز, ەڭ الدىمەن, زيالى قاۋىمعا ارنالعان. ەلدىڭ ماقتانىشى, ەل اعالارى ارالارىندا ءبىر-بىرىنە قۇرمەت, اۋىزبىرشىلىك بولماسا, جاس بۋىن كىمنەن ۇلگى-ونەگە الماق. ايگىلى شىڭعىس حان تۋرالى داۋ-داماي تاعى دا رۋ ماسەلەسىنە تىرەلدى. جەر اتاۋى, اۋدان, كوشە اتاۋلارىنا بابامنىڭ اتىن بەرىڭدەر دەيتىن وتىنىشتەردىڭ كوبەيگەنى دە راس. كەزىندە وبلىستىق ونوماستيكا كوميسسياسى قۇرامىندا بولعاندا وعان كوزىم انىق جەتكەن. كۇرە جولدار مەن وعان جاقىن توبەلەردىڭ بارىندە ءتۇرلى, ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەر تۇرعانى ءمالىم. شەتەلدىكتەر ايتقانداي, «ەسكەرتكىشتەر ەلى» ەكەنىمىزدى مويىندايىق. وسىنى ەل تاۋەلسىزدىگى مەن وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكپەن بايلانىستىراتىندار بار. ءوزىن ۇلتشىل رەتىندە ماداقتايتىندار دا كەزدەسەدى. ال اۋدان ورتالىقتارىندا بولماسا, اۋىل, وكرۋگتەردەن مۇراجايلار تاپپايسىڭ. اتاقتى ادامدار شىققان اۋىلدارعا جاس ۇرپاققا ءتالىم-تاربيە بەرەتىن مۇراجايلار, كلۋبتار بولعانى دۇرىس. وسىنداي ماسەلەنى اۋدان اكىمدىگىنە ۇسىنىس رەتىندە بىرنەشە ايتىپ, ەشقانداي جاۋاپ الماعانىمىز ەسكە تۇسەدى.

تاۋەلسىزدىك, وتانشىلدىق, ۇلتجاندىلىق ۇعىمدارى ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى. قازاقتا ء«وزىڭدى-ءوزىڭ سىيلاساڭ, جات جانىنان تۇڭىلەر» دەگەن ناقىل بار. ءوزىڭدى تانۋ, وتباسىڭدى ءبىلۋ, ەل مەن جەرىڭدى قۇرمەتتەۋدەن وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىككە اپاراتىن داڭعىل باستالادى. وسى قاسيەتتەر ەل تاعدىرىنا ارالاسۋعا, تاۋەلسىزدىگىڭدى ساقتاۋعا جولباسشى بولماق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ەل مۇددەسىن بارىنەن بيىك قوياتىن ازاماتتار ۇرپاققا ۇلگى بولۋى قاجەت», دەپ وعان دالەل رەتىندە قارىمدى قالامگەر, قاجىرلى مەملەكەت قايراتكەرى ءابىش كەكىلباەۆتى ەرەكشەلەي ايتۋى ورىندى. ءدال سونداي تاۋ تۇلعالار ءومىر كوشىنەن قالىپ, كەيبىرەۋلەرى ورتامىزدا جۇرگەنى بەلگىلى. ولاردىڭ اقىل-كەڭەسى, جۇرتىنا ايتار ءۋاجىن تىڭداۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن مەڭگەرۋ قاجەت.

2016 جىلى جاپون ەلىنە بارىپ, ۋنيۆەرسيتەت, كوللەدج, مەكتەپتەرىندە, كىتاپحانا­لارىن­دا بولىپ, قالا مادەنيەتى­­مەن تانىسقان ەدىك. بۇل ەلدە جارىسا كوشەلەرگە ات بەرۋ جوق. تەمىرجول, اۆتوجولدارىندا بىز­دەگى جاعدايلار ۇشىراسپاي­دى. كىتاپحانالارىندا قازاقستان جازۋشىلارى, عالىمدارى­نىڭ ەڭبەكتەرى دە تالاپقا ساي جيناقتالعان. تازالىق جاعىنان بۇل ەلگە جەتۋ قيىن. شەتەلگە بارىپ, تاجىريبە الماسۋدان وتەتىندەر كوپ. ولاردىڭ كورگەنى مەن بىلگەنىن كىم تىڭداپ جاتىر. ول ەلدىڭ زەينەتكەرلەرگە, عالىمدارعا, ونەر ادامدارى جانە ت.ب. ارنالعان باعدارلاما­لارى بار. ءبىز ەل بولۋ جولىندا ءتالىم-تاربيە ماسەلەسىن ۇنەمى كەڭەسىپ, دۇرىسى مەن بۇرىسىن سارالاپ وتىرۋ العا جىلجۋدىڭ كەپىلى ەكەنىن ءاردايىم ەستە ۇستاعانىمىز ءجون.

مەملەكەت باسشىسى «ۇلتتىڭ كەلبەتىن ايقىندايتىن نەگىز­گى قۇندىلىقتار» رەتىندەگى تاۋەل­سىزدىك جانە وتانشىلدىق, بىر­لىك پەن ىنتىماق, ادىلدىك پەن جاۋاپكەرشىلىك, زاڭ مەن ءتارتىپ, ەڭبەكقورلىق پەن كاسىبي بىلىكتىلىك, جاسامپازدىق جانە جاڭاشىلدىق جونىندەگى ءتۇيىندى تۇجىرىمدارى ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ باستى قاعيدالارى رەتىندە قابىلدانۋى كەرەك. ونى جۇزەگە اسىرۋ ساناداعى وزگەرىستەرگە جانە ءبىلىم مەن تاربيەگە بايلانىستى. ءبىلىم مەن ءتالىم-تاربيە وتباسىنان باستالىپ, بالاباقشا, مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا جالعاسادى. وسى سالادا جۇرگەننەن كەيىن كوزبەن كورىپ, كوڭىلگە كەلگەن كەلەڭسىز جايلاردى ايتۋدى پارىزىمىز دەپ بىلەمىز.

جاپ-جاس بالا ءبىلىم العان­نىڭ ورنىنا ونىڭ باسىنا ءدىندى تىقپالاۋ جانە ەركەلىك پەن جامان ادەتتەردى سىڭىرۋدەن اۋلاق ۇستاۋ – اتا-انانىڭ مىندەتى. تۇنىمەن كينو كورىپ, تەلەفونداعى سۇمدىقتاردى تاماشالايتىن بالا قانداي تاربيە الماق؟ كامە­لەتتىك جاسقا تولماعان بالانى ءدىن جولىنا بۇرىپ, وزىمەن جاس­تى بالالار اراسىندا بەت-اۋزىن بۇركەپ جىبەرۋ بالانىڭ نامىسىن تاپتاۋ ەكەندىگى انىق.

پرەزيدەنت قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا كىتاپحانا, كىتاپ وقۋعا قاتىستى ءبىرشاما ماسەلەنى ورىندى كوتەردى. بۇگىن ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ كوپشىلىگى كىتاپ وقىمايدى. ويتكەنى بىزدە توي كوپ, وي جوق. جىل سايىن ەلىمىزدىڭ ءارتۇرلى ايماعىنان تالاپكەرلەر كەلىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى اتانادى. مەكتەپ­تەگى باعدارلاما بويىنشا وتكەن كلاسسيكالىق شىعارمالاردى سول ستۋدەنتتەردىڭ تەڭ جارتىسى وقىماي كەلگەنىنىڭ كۋاسىمىز. نەگە ەكەنىن سۇراساڭ, ولار مەكتەپتە كوبىنە ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋگە دايىندالۋمەن بولىپ, ۋاقىتتارى جەتپەگەندىگىمەن تۇسىندىرەدى. ويتكەنى مەكتەپتىڭ دەڭگەيى بىتىرۋشىلەردىڭ وقۋعا تۇسۋىمەن ەسەپتەلەدى. جاتتاندى وقۋدىڭ جارعا جىعاتىنىنىڭ ءبىر دالەلى وسى.

كىتاپ وقىماعان ادامنىڭ ءتىل بايلىعى, وي-ءورىسى, ساۋاتى كەم بولادى. قاراعاندى قالاسىندا مەكتەپ ءبىتىرىپ, جوعارى وقۋ ورنى­نىڭ ستۋدەنتى اتانعان تالاپكەر­دىڭ مەكتەپ باعدارلاماسىن­داعى «قاراعاندى» تۋرالى ءبىر ەمەس, ءۇش كلاسسيكالىق روماندى وقى­ماعانىنا قايران قالا­سىڭ. مۇنداي ولقىلىق بارلىق ايماق­تا دا كەزدەسەدى. بۇل جاعدايدا جاس­تارعا «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك, قورعاۋشىسى, قامقورشىسى بولا عوي» دەۋدىڭ قيسىنىن كەلتىرۋگە قىرۋار كۇش كەرەك.

جاستار ونەر-ءبىلىم, عىلىمعا ۇمتىلادى. بۇل – قالىپتى, ىزگى ارەكەت. ەل ەگەمەندىگىن العاننان باستاپ ءبىر قاۋىم جاستارىمىز شەتەلدىڭ ءبىلىم بەرۋدەگى جە­تىستىكتەرى جوعارى ۋني­ۆەر­سيتەتتەرىنە وقۋعا جىبە­رىلدى. مەملەكەتتەن قىرۋار قاراجات ءبولىندى. سولار وقىسا ەلىمىزدى كوتەرەدى دەدىك. ءبىتىرىپ كەلگەندەردى مەملەكەتتىك قىزمەتكە ارالاستىرىپ, مينيسترگە دەيىن ءوسىردى. ولاردىڭ كەيبىرى از عانا ۋاقىت­تا جەمقور, قىلمىسكەر بولىپ شىعا كەلدى. ىرىكتەۋ دۇرىس بولماعاندىعى انىقتالدى. جاق­سى وقىعاندار شەتەلدە قالىپ قوي­دى. ونىڭ سەبەپتەرى ايتپاي-اق تۇسىنىكتى.

ايتار كەم-كەتىك جەتكىلىكتى. وتىز جىلدان استام ۋاقىتتىڭ شەجىرەسى بىزگە جەتىستىكتەن گورى كەمشىلىكتى كوبەيتكەندەي كورىنەدى. ءومىردىڭ ءوتىپ جاتقان ساباقتارى مەن سىندارىنان قورىتىندى جاساپ, ماقسات-مۇراتتارىمىزدى اقيقاتقا اينالدىرار كەز كەلدى.

ۇلتتىق قۇرىلتاي مىنبەرى ماڭىزدى مىندەتتەر جۇكتەيدى. القالى جيىنداعى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءسوزى سالماقتى شىقتى. ادىلەتتىلىك, ادالدىق, ادامگەرشىلىك ۇعىمدارى ارقىلى ەلدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن, الداعى كەلەشەگىن تەرەڭ ءتۇسىندىرىپ, سارالاپ بەرە الدى. ءبىلىم مەن عىلىم, مادەنيەت, زاڭ مەن ءتارتىپ, اۋىل مەن قالا سىندى سالالارعا جا­ۋاپتى ادامدار كوتەرىلگەن باستامالاردى ىزگى ىستەرمەن جالعاستىرىپ, تياناقتاۋى كەرەك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماقسات-مۇراتى, تاڭداعان باعىتى ادام دەگەن اتقا لايىق ادال ەڭبەك ەتىپ, تولاعاي تابىسىمىز شىندىقتى شىرقاتا ايتىپ تۇرسا دەيتىندى دايەكتەيدى. ادىلەتتى قازاقستاننىڭ اق جولى دا وسى.

بەرىك راحىموۆ,

ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى