دۇنيەگە كەلەر ءبىر رەت

سول اعا ۇرپاقتىڭ ءبىرى ءتىرى جۇرسە بۇگىندەرى 90-عا تولاتىن بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ ارقاۋى – اقىن ساعي جيەنباەۆ. ساعي اعا 1934 جىلى 15 مامىردا اقتوبەنىڭ بايعانين اۋدانىنداعى ويماۋىت اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپتى. ءۇش جاسىندا اكەسى جيەنباي «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن اتىلىپ كەتەدى. ارتىندا شيەتتەي 3 بالامەن, ولمەلى شەشەسى, جاس جەسىرى قارا جامىلىپ قالا بەرەدى. بولاشاق اقىننىڭ بالالىق شاعى وسىلاي باستالىپتى. بۇل جىلدار 1931-1933-ءتىڭ ايلاپات اشارشىلىعىنان ەسەڭگىرەگەن ەلدىڭ ءالى ەس جيا الماي جاتقان كەزى ەدى. ءۇش ويماۋىت, سام, سارىبايقۇم, دوڭىزتاۋ, حانتورتكىل, جەم بويىن جايلاعان قالىڭ ەلدىڭ كوبى ءۇستىرت اسىپ جەر اۋىپ, اتاجۇرتتا ازى قالعان ەدى. اتام زاماننان ات جالى, اتان قومىندا ەن دالانى ەركىن جايلاعان ەل, گولوششەكين توقپاعى استىندا الا تايداي ءب ۇلىنىپ كەتكەنى كەتىپ, قالعانى قالىپ, ات توبەلىندەي ۇجىمشارلارعا ۇيىسىپ, وتىرىقشى ەلگە اينالعان. ال ۇباپ-شۇباپ بۇل وڭىردەن ىرگە اۋدارعاندار بولسا قىزىلدارمەن اتىسىپ-شابىسىپ ءجۇرىپ, بەرىسى بەسقالا, ارىسى يران, اۋعان اسقان. ءسويتىپ, جەم بويى, حانتورتكىل, ءۇش ويماۋىت, سارىبايقۇم, دوڭىزتاۋ, سامعا سىيماي سىڭسىعان ەلدىڭ, بۇگىندە قۇلازىعان جۇرتى جاتىر. قۇيىن كەزگەن جۇرت. سول جۇرتتا قالعان شوكىمدەي اۋىلدىڭ ءبىرى – ويماۋىت. سوندا ساعيدىڭ بالالىق شاعى باستالدى. قامكوڭىل جەتىمەكتى قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي الپەشتەپ وسىرگەن كەڭ قۇشاق اجە مەن «اينالايىنى» اعىل-تەگىل انا ەدى. ودان قالسا, جان-جاعى مەيىرىمگە تولى ەل-انا بار, ەلپەڭ-ەلپەڭ جۇگىرسە تابانىن سۇيەر جەر-انا بار. ودان قالسا, كوپتى كورگەن كونەكوز قاريالار بار. داستارقان باسىندا سولار باس قوسسا, قۇلاق قۇرىشىن قاندىرار القيسسا اڭگىمەلەر ايتىلاتىن. قۇيماقۇلاق بالا سولاردى زەردەسىنە قۇيىپ الىپ وتىراتىن. جازىپ قويعان حاتتاي قايران اۋىل قارتتارى! كۇنكورىسى قوراش بولسا دا, يمانى باي وسىنداي اۋىلدا وسكەن ۇلدىڭ نە ارمانى بار؟! سوندىقتان ساعيدىڭ بالالىق شاعى ونىڭ ءومىر بويى جىرلاپ وتەر ءجاننات باعىنداي ەسىندە قالدى. سول تۋعان جەردەن اتتاپ شىقسا بولدى, سول باق مەكەنگە دەگەن سارالا مۇڭ ساعىنىش جۇرەگىن سوراتىن.

اۋىلىنان العاش اتتاپ شىققانى – ستۋدەنت بولىپ قىزىلوردا پەدينستۋتىندا وقىعان جىلدارى ەكەن. وسى ينستيتۋت قابىرعاسىندا ءجۇرىپ, اجارىنا اقىلى ساي ۋازيپا قىزبەن تانىستى. تۇز-ءدامى جاراس­تى. سول قۇداي قوسقان قوساعىمەن قول ۇستاسا ءجۇرىپ جاس ساعي جەزقازعان وڭىرىندەگى ءبىر مەكتەپتە ەڭبەك جولىن باستادى. بىراق وعان كۇندىز-ءتۇنى كۇبىرلەپ قويىنداپتەرىنە جىرلار توگەتىن اقىندىق قاسيەت قونعان ەدى. بىرەر ولەڭى رەسپۋبليكالىق باسپاسوزدە جارىق كورگەن. اقىرى, بويعا قونعان وسى قاسيەت ونى دىردەكتەتىپ وتىرىپ الىس الماتىعا الىپ كەلدى. ءۇي جوق, كۇي جوق, جۇمىس جوق, بىراق وي مەن بويدى باۋراعان الاقاۇيىن ارمان بار. شاقىرىلماعان ساعيدى الماتى قۇشاق جايىپ قارسى العان جوق. نە ىستەمەك؟ ات باسىن كىمگە بۇرماق؟ قاپەلىمدە كارىپ كۇيگە ءتۇستى. بىراق جاسىعان جوق. بۇل قالادا بايعانيننەن شىققان شاڭعىتباەۆ دەيتىن اقىن بارىن بىلەتىن. سالىپ-ۇرىپ سول اعانىڭ ۇيىنە باردى, جاۋتەڭكوزدەنىپ. جەرلەستىڭ اتى – جەرلەس. اعايىننىڭ اتى – اعايىن. بىراق بىلە-بىلگەنگە, اقىنمەن اقىننىڭ تابىسۋى اعايىندىقتان دا ارتىق تاعدىر سىيى. جاس ساعيدىڭ جىرلارىن وقىعان قۋاندىق اعا بالاشا قۋاندى. جاس اقىندى ءىزتاي مامبەتوۆكە تاپسىردى. جاس دارىننىڭ دارا بولاشاعىن بولجاعان ءىزتاي اقىن ونى «قازاق ادەبيەتىنە» قىزمەتكە الدى. ءوستىپ ءجۇرىپ جاس اقىن ءوزىنىڭ «قارلىعاش» اتتى العاشقى جىر جيناعىن شىعاردى. تۇڭعىشتىڭ اتى – تۇڭعىش. سول كىتاپ قولىنا تيگەن كۇندى جاس ساعي ءوزىنىڭ اقىن بولىپ ومىرگە كەلگەن كۇنىندەي كوردى. بەينە باق قۇسى قولىنا كەلىپ قونعانداي. جۇرەگى ەلەۋرەپ, قولتىعىنا قانات ءبىتتى. قۇلدىراپ ۇشقىسى كەلەدى, تابانى جەرگە تيمەي. ادەبي ورتادا دا ەلەۋسىز قالمادى. ادەبيەتكە ساعي اقىننىڭ كەلگەنىن الىپ اۋەزوۆكە دەيىن بايقادى. «ساعي جيەنباەۆتىڭ بىرقاتار ولەڭىن وقىدىم. ولاردا تولىپ جاتقان وبراز, كوپ شىندىق, كوپشىلىككە ورتاق شىندىق بار. ءبىرتۇرلى ەلىكتىرەتىن, سۇيسىندىرەتىن, وقۋشىعا باس يگىزەتىن سونشالىق شىندىق پەن بەتكە ىستىق دەمى سەزىلىپ كەتكەندەي كورىنەتىن شىنشىلدىق بار. پوەزياعا كەرەك وسى شىنشىلدىق» دەپ, توگىلدى ۇلى جازۋشى. الىپتىڭ باتاسى جاس اقىن جولىن ايقارا اشتى. جىر بولىپ جاڭبىرلادى. جىل سايىن دەرلىك جاڭا جيناعى شىقتى. ليريكانىڭ اسۋ بەرمەس بيىكتەرىنەن كورىندى. ەڭ قىزىعى, جاس اقىننىڭ جىر ارقاۋى الىپ تا, ادەمى الماتى ەمەس, سوناۋ الىستا قالعان كوزگە قوراش الاقانداي اۋىلى بولدى. سول اۋىلدا قالعان بالالىق شاعى بولدى. انانىڭ جىلى الاقانى, جەروشاقتىڭ تابا نانى. داليعان دالاسى. مولدىرەگەن اسپانى. بوزتورعايدىڭ داستانى. ساعيدى اقىن ەتكەن سول تۋعان جەر مەن ەلگە دەگەن سارقىلماس ساعىنىش ەدى. اسىرەسە اۋزىن اشسا جۇرەگى كورىنەتىن اۋىل حالقى. كوزىن تىرناپ اشقالى ۇشى-قيىرسىز دالاعا ۇيرەنگەن نازارى مىنا باس قالانىڭ قاۋمالاعان تاس قابىرعالارىنا قامالىپ تۇنشىققانداي. ودان دا قيىنى, جان-جاعىنا قاراسا, توڭىرەگى مۇلدەم تاريحتىڭ باسقا ءتولى. ءتۇرى قازاق, ءتىلى ورىس جاستار. وگەيدىڭ كۇيىن كەشكەن قازاقتىڭ ءتىلى, ءدىنى, ءداستۇرى. مۇندا, ءتىپتى جاسى ۇلكەندەردىڭ اڭگىمەلەرىنە دەيىن بولەك. مىنا بەس كۇندىك جالعاننىڭ ون كۇندىك تالاس-تارتىسى توڭىرەگىندە. باياعى اۋىل اقساقالدارى ارىدەن قوزعايتىن عاسىردان عاسىر اۋىسىپ ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكەن يماني اڭگىمەلەر جوق. وسىنى كورىپ جانى اشيدى ساعيدىڭ. اۋىل قارتتارىن اڭسايدى. سول قارتتار اڭگىمە ايتسا, سوناۋ «قيسسا سۋل انبيەدەن» تارا­تىپ اۋليە تاقىرىپتار جىرلانار ەدى! سول شال­­دار كونەلىكتەردى حاتتاۋدى بىلمەسە دە, جاتتاۋدى بىلگەن ەكەن عوي. ەستىگەندەرىن قۇرانداي جاتتاپ, تۇمارداي ساقتاعان ەكەن عوي. كەۋدەسى تولى كىتاپحانا ەكەن عوي سول قارتتاردىڭ. قازاقتى قازاق قالپىندا ساقتاعان سولار ەكەن عوي.

«دۇنيەگە كەلەر ءبىر رەت,

داريا كەۋدە, تاۋ ءمۇسىن,

قۇرىشتان قۇيعان قۇدىرەت,

قارتتارىم امان-ساۋمىسىڭ؟

وزدەرىڭ بولسا جانىندا,

ەل ءىشى جومارت ەڭسەلى.

ءدان ءيسى جۇرگەن قانىندا,

دالامنىڭ ءبىر-ءبىر بولشەگى.

ارادا جىلدار جوڭكىلىپ,

الىستاپ كەتتىم بىرتىندەپ.

ايتا الماي اۋىز تولتىرىپ,

«اسسالاۋماعالاەيكۋم» دەپ.

وزگە ءبىر مەندە جوق تىلەك,

وزدەرىڭ كوزبەن باققانىم.

جايلى جەر ىزدەپ كەتتى دەپ,

جازعىرا كورمە قارتتارىم.

ەردىم ءبىر سيقىر قالامعا,

شىعاردىم بەلگە جىر كوشىن.

بولعام جوق الاڭ دالامدا,

اۋليە قارتتار جۇرگەسىن.

ساعىنتىپ ءالى جىر تۋار,

ورالار ءالى-اق سان جىرشى.

دالامنىڭ ءيسى بۇرقىراپ.

قارتتارىم امان-ساۋ ءجۇرشى».

وسى ءبىر جىر جولدارىن دارقان دارىن دوسحان جولجاقسىنوۆ انگە اينالدىردى. ونى ەستىمەگەن قازاق كەمدە-كەم بولار.

بۇرىن باسپاسوزدە ساعي اقىننىڭ سوزىمەن كەزدەسسەك, 1971 جىلى ساعي اعانىڭ «جازۋشى» باس­پاسىندا ونىڭ وزىمەن كەزدەستىك. ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىرىپ, جاۋتەڭكوزدەنىپ قولجازبامىزدى قولتىققا قىسىپ, باسپا تابالدىرىعىن اتتادىق. ءبىر باستىقتىڭ ەسىگىن يمەنە اشساق, ىشتە ساعي جيەنباەۆ وتىر ەكەن. جاسقانشاقتاپ كىرەر-كىرمەسىمدى بىلمەي, تابالدىرىقتا ىركىلە بەردىك.

– كىر! كىر! – دەگەن ساعي اعانىڭ جۇمساق ءۇنى قولتىعىمىزدان دەمەدى. قولجازبا الىپ كەلگەنىمدى ايتتىم. جازبامىزعا ۇڭىلە بەرىپ, ءتۇسى جىلىپ قويا بەردى. جۇمساق جىميدى. ءبىز ءبىر جاقسىلىقتى سەزە قويدىق.

– اتىڭا قانىقپىن, اينالايىن! كەلەسى جىلدىڭ جوسپارىنا كىرەدى قولجازباڭ! – دەدى ءاي-شاي جوق, تابان استىنان شەشىم قابىلداپ. مەن ءوز قۇلاعىما ءوزىم سەنبەي اڭقيىپ تۇرىپ قالىپپىن.

– الاڭداما! كىتابىڭ شىعادى! – دەدى.

باسپا تابالدىرىعىن اتتاعان كۇنى مۇنداي قامقورلىق كورەمىن دەپ كىم ويلاعان؟ ساعي اعامەن قايرات جۇماعاليەۆ ەكەۋى, ءسويتىپ, «ويسىل-قارا» اتتى ءبىر جاپىراق تۇڭعىشىمىزدى كەلەر جىلى قولىمىزعا ۇستاتتى. سول كىتاپ قولعا تيگەن كۇنى بىزدە دە ۇشارعا قانات بولمادى. جازۋشى بولىپ تۋعان كۇنىمىزدەي بولدى سول كۇن. ال ساعي اقىن تۋعان اعامىزداي بولىپ كەتتى.

1982 جىلدىڭ جازى. قىزىل قىرعىن تۇسىندا بايعانيننەن اۋعان اۋىلىمىزدىڭ قۇلازىعان جۇرتىندا تۇرمىز. ويماۋىتتان الىس ەمەس ۇشى-قيىرسىز ۇلان دالا توسىندە ءتورتبۇرىشتى بۇلتيعان ءبىر وقشاۋ توبە بار. اتى – حانتورتكىل. سول توبەنىڭ قۇلار شىعىس جاعىنان كوزدىڭ جاسىنداي مولدىرەپ بۇلاق اعادى. سول بۇلاقتىڭ باسى قالىڭ ەسكى قورىم.سول قورىمدا اتامىز ەلۋبايدىڭ سۇيەگى جاتىر.

حانتورتكىل توبەنىڭ باسىندا اسانقايعى زامانىندا حاندار كەڭەس قۇرادى ەكەن. حانتورتكىل اتانۋى سودان ەكەن. بۇل توبەنىڭ باسىنان دۇنيەنىڭ ءتورتبۇرىشى تۇگەل كورىنەدى. ساعي اقىن تۋعان ويماۋىت جاقتان ورگەن تۇيەلەر كورىنەدى, انە, قۇلا دالانىڭ كوركىندەي بولىپ. مىنا جاعىڭدا جەر قۇرتىنداي جىبىرلاپ قاپتاپ جايىلعان اقبوكەن. توبەڭدە – كوك اسپان. ءبىز وسى ءسات, وسى الەمگە ساعي اقىننىڭ كوزىمەن قاراپ تۇرمىز. جانە اقىن الەمىن جان-تانىمىزبەن سەزىپ تۇرمىز. اقىن الەمىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونىڭ تۋعان جەرىن كورۋ كەرەك ەكەن. مىنانداي دالادا دۇنيەگە كەلىپ, مىنانداي تاپ-تازا كەڭدىكتە قۇلدىراڭداپ بالالىق شاعى وتكەن ادامنىڭ جانى نوسەرلەپ اقجاڭبىر جىرلار توكپەۋى مۇمكىن ەمەس ەكەن. تۋعان جەردىڭ وسىنداي كۇمىس كاۋسارىن جۇتقان جاننىڭ ءمولدىر, تازا بولماۋى مۇمكىن ەمەس ەكەن. سونى ءتۇسىنىپ تۇرمىز. وسىنداي كەڭدىكتە وسكەن ءورىم جاستىڭ دالاداي دارقان بولماۋى مۇمكىن ەمەس ەكەن. سونى ءتۇسىنىپ تۇرمىز. ساعي اقىن ءۇنى وسى ۇلى دالا ءۇنى ەكەن. ساعي اقىن ۇلى دالا ۇلى ەكەن. اۋزىنان ءتۇسىپ قالعانداي. سونى ءتۇسىنىپ تۇرمىز. ۇلى دالا تۇرعانشا ەل ەسىندە ساعي اقىن دا تۇراتىنىن ءتۇسىنىپ تۇرمىز.

سماعۇل ەلۋباي,

قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى