مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىعىمەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ «بىرلىك. جاسامپازدىق. ورلەۋ» اتتى ءحححىىى سەسسياسى ەلدەگى كەي وڭىرلەردەگى سۋ تاسقىنىنا بايلانىستى شاعىن قۇرامدا ءوتتى. وسى رەتتە وتىرىسقا قاتىسقان «احىسقا» رەسپۋبليكالىق تۇرىك ەتنومادەني ورتالىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى راسۋل احمەتوۆتى اڭگىمەگە تارتىپ, جيىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر جايىن سۇراعان ەدىك.
– بيىلعى سەسسيا بۇرىنعىدان وزگەشە فورماتتا ءوتتى. پرەزيدەنت اتاپ وتكەن ماسەلەلەر جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– اسسامبلەيا سەسسياسى جىل سايىن بىرلىك كۇنى قارساڭىندا وتەدى. بيىل باسقوسۋ مەملەكەتىمىز ءۇشىن كۇردەلى كەزەڭگە تۇسپا-تۇس كەلدى. سوندىقتان ونلاين فورماتتا ءوتىپ, وعان ۇيىمعا مۇشە 748 ادامنىڭ 725-ءى ونلاين قوسىلدى. ءبىر جاعىنان القالى جيىندى وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە وتكىزۋدىڭ ءمان-ماڭىزى زور. اۋىر سىناق ۋاقىتىندا ەلىمىزدىڭ مىزعىماس بىرلىگى كورىنەدى.
وتىرىستا پرەزيدەنت قارعىن سۋمەن كۇرەسۋگە زور ۇلەس قوسقان ناعىز وتانشىل, جاناشىر جانە تىلەۋلەس ازاماتتارعا ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. قيىن-قىستاۋ تۇستا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى اتىنان 770 ميلليون تەڭگە بولاتىن گۋمانيتارلىق كومەك جىبەرىلدى. سۋ تاسقىنىمەن كۇرەسكە ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ 12 مىڭعا جۋىق وكىلى قوسىلدى. ولار قايىرىمدىلىقتان بولەك, جۇرتتى قاتەردەن حاباردار ەتۋگە جانە قاۋىپسىز جەرگە كوشىرۋگە اتسالىستى.
پرەزيدەنت ەڭ باستىسى ءتۇرلى قور ارقىلى جينالعان قاراجات ەلدى مەكەندەردى قالپىنا كەلتىرۋگە جۇمسالاتىنىن, قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ازاماتتار شىعىنى تۇگەل وتەلەتىنىن كەسىپ ايتتى. ول ءۇشىن مەملەكەت قارجىسىن قاتاڭ ۇنەمدەۋ رەجىمى ەنگىزىلمەكشى.
اتا زاڭدا ەرەكشە اتاپ وتىلەتىن رەسۋرس – قازاقستان حالقى. قازىرگى تاڭدا تاۋەلسىز قازاق ەلىندە 20 ميلليوننان استام ازامات بار. جاھاندا 9-ورىندى يەلەنگەن الىپ اۋماقتا 120-دان استام ەتنوس وكىلدەرى تۇراتىنىن ەسكەرسەك, مەملەكەتتىڭ ومىرشەڭدىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءوزارا كەلىسىم مەن بىرلىك ماڭىزدى ءرول اتقارادى. قازاق ەلىنىڭ وركەندەۋى, مەملەكەتتىڭ دامۋى ءۇشىن ءار ەتنوستىڭ وزىندىك الاتىن ورنى مەن قوساتىن ۇلەس سالماعى بار. ءار وتانداسىمىز كىندىك قانى تامعان قازاق ەلىن تانىپ, ونىڭ كەلەشەگى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتكەن جاعدايدا ۇلكەن بەلەستەردى باعىندىراتىنى ءمالىم. وسى رەتتە پرەزيدەنت قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قىزمەتىن جاقسى باعالادى. مەملەكەت باسشىسى ەلدەگى قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن بىرلەسە تارقاتۋ, ساياسات, ەكونوميكا, مادەنيەت جانە الەۋمەتتىك سالا «جاساۋ, قۇرۋ, جۇزەگە اسىرۋ» ستراتەگيالىق باعىتى بويىنشا وزگەرۋى قاجەت ەكەنىن باسا ايتتى. قازاقستان قارقىندى دامۋى ءۇشىن كەز كەلگەن مىندەتتى ورىنداۋدا بىرلىك پەن ىنتىماق قۇندىلىعىن نەگىزگە الۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
سەسسيا بارىسىندا ءتىل مارتەبەسى دە قوزعالدى. مەملەكەت باسشىسى ءتىل ماسەلەسىنە كەلگەندە ىشكى-سىرتقى فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ, ستراتەگيالىق ۇستامدىلىق جانە تولەرانتتىق تانىتۋىمىز قاجەت ەكەنىن ايتتى. ءارى قازاق ءتىلى ۋاقىت وتە كەلە ەتنوسارالىق قاتىناس تىلىنە اينالاتىنىنا سەنىمدىلىگىن جەتكىزدى. وسىلايشا, پرەزيدەنت ەلىمىزدە قازاق ءتىلىن ناسيحاتتاپ جۇرگەن بىرقاتار ازاماتتاردى ماراپاتتادى.
باسقوسۋ بارىسىندا ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان «تازا قازاقستان» ەكولوگيالىق اكتسياسىنىڭ ماڭىزدىلىعى دا كوتەرىلدى.
– مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا ناقتى قانداي مىندەتتەردى جۇكتەدى؟
– اسسامبلەياعا جاھاندىق ورلەۋدە ەتنوسارالىق بىرلىكتى ساقتاۋدىڭ تەتىكتەرى مەن جولدارىن نىعايتا ءتۇسۋدى تاپسىردى. پرەزيدەنت قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا كەلەشەكتە دە وسى باعىتپەن جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن ايتتى. ياعني اسسامبلەيا جۇمىسىن جاڭا گۋمانيتارلىق يدەولوگيالىق دوكتريناسىمەن ۇيلەستىرۋ قاجەت ەكەنىن ءمالىم ەتتى. قۇجات قاعاز جۇزىندە قالماس ءۇشىن جۇزەگە اسىرۋ مىندەتىن اسسامبلەياعا جۇكتەدى. سونداي-اق ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندار دا ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستاۋعا ءتيىس ەكەنىن ەسكەرتتى. مەملەكەت باسشىسى ازاماتتاردى الەۋمەتتىك ورتاعا كىرىكتىرۋ جۇيەسى وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, پاتريوتيزم يدەالدارىن ناسيحاتتاۋعا جانە حالقىمىزدىڭ مادەنيەتىن, ادەت-عۇرپى مەن سالت-ءداستۇرىن قۇرمەتتەۋگە نەگىزدەلۋى كەرەك دەپ باعىت بەردى.
بۇعان قوسا كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى ماسەلەلەر – ناشاقورلىق, قۇمارپازدىق (لۋدومانيا), تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, ۆانداليزم جانە ىسىراپشىلدىقپەن كۇرەسۋ ىسىندە تاريحي شىعۋ تەگىنە, دىنىنە, جاعدايىنا قاراماستان, وعان بارلىعى اتسالىسۋى كەرەك ەكەنىن العا تارتتى.
قازىرگى الەمدەگى الماعايىپ تۇستا ءبىرتۇتاس ۇلت رەتىندە ءبىزدىڭ ماقساتىمىز دا, نيەتىمىز دە ءبىر بولۋعا ءتيىس. مەملەكەت باسشىسى قوعامدا وقشاۋلانۋعا ۇمتىلعان كەز كەلگەن ارەكەتكە, اسىرەسە ازاماتتاردى تىلىنە, ۇلتىنا, دىنىنە نەمەسە مادەنيەتىنە بولا ارانداتۋعا, يا بولماسا كەمسىتۋگە مۇلدە جول بەرمەيتىن ورتا قالىپتاستىرۋ ماڭىزدىلىعىن تاعى ءبىر مارتە ايتتى. بۇل رەتتە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا ەتنوسارالىق بىرەگەيلىك پەن دوستىقتى نىعايتاتىن يگى قادامدار مەن جاڭا جوبالاردىڭ كوبەيتۋدى جۇكتەدى. دەمەك اسسامبلەيا الەۋمەتتىك تۇتاستىق پەن وتانشىلدىقتى دارىپتەيتىن ينستيتۋت رەتىندە نىعايۋى كەرەك.
اسسامبلەيا قۇرىلىمىنداعى «اقساقالدار كەڭەسى» جانە «انالار كەڭەسىن» دامىتا ءتۇسۋدى تاپسىردى. وعان مينيسترلىكتەر جانە اكىمدىكتەر قولداۋ كورسەتۋى قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ەتنوسارالىق ساياسات ەلدەگى بارلىق رەفورمالارمەن ۇندەس بولسا, قوعامدىق كەلىسىمنىڭ نىعايۋىن دا جوعارى دەڭگەيگە شىعاراتىنىمىز ءمالىم. بۇل جولدا اسسامبلەيا ەتنوسارالىق دوستىقتى ناسيحاتتاۋ جولىندا اسا ماڭىزدى الەۋمەتتىك ينستيتۋتقا اينالدى. ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ جاندانۋىن تەزدەتۋ ءۇشىن قازاقستان جاستارىنىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىن جوعارىلاتقان دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى جاستار ۇلتارالىق مادەنيەت پەن بولمىستى ءوزارا تاسىمالداۋشى قۇرال قىزمەتىن اتقارا الادى.
سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى سۋ تاسقىنى سالدارىمەن كۇرەستە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا ماسەلەنى شەشۋدىڭ وڭتايلى جولدارى مەن تەتىكتەرىن تابۋدى تاپسىردى. ءار ەتنومادەني ورتالىق جەتەكشىلەرىنىڭ ءوز ۇيىمدارى تاراپىنان ورتاق تابيعي توتەنشە جاعدايعا جۇمىلا ارەكەت ەتۋلەرى قاجەت دەلىندى.
– قالاي ويلايسىز, قوعامدىق كەلىسىم مەن ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋدىڭ العىشارتى قانداي؟
– قوعامدىق كەلىسىم مەن بىرلىكتىڭ وتاندىق مودەلى, «بىرلىگىمىز – ارالۋاندىقتا», جاسامپازدىق پەن جاڭاشىلدىق قاعيداتىنا سۇيەنە وتىرىپ, قازىردىڭ وزىندە ەلدە دە, ودان تىس جەرلەردە دە جەتكىلىكتى تۇردە قايتالاناتىن برەند بولىپ قالىپتاستى. بۇعان كوپ كۇش پەن مەملەكەتتىك باعدارلامالىق قۇجاتتار باعىتتالدى.
كوپەتنوستى قوعامداعى ديالوگتىڭ تابىسى كەشەندى شارالار مەن يدەولوگيالىق كونسترۋكتسيالاردى ازىرلەۋ مەن ەنگىزۋدى قامتاماسىز ەتەدى. وسىعان بايلانىستى قوعامدىق كەلىسىمنىڭ مودەلى مەملەكەتتىڭ رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ەتنوستارىمەن قارىم-قاتىناسىن تانىتادى جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قۇرمەتتەۋدىڭ, ۇلتتىق مۇددەلەردى قورعاۋدىڭ, ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستىڭ دەموكراتيالىق قاعيداتتارىنا نەگىزدەلۋىمەن انىقتالادى.
قوعامدىق كەلىسىمدى جاساندى تۇردە ساقتاۋعا بولمايدى. سوندىقتان قوعامنىڭ ءوزى بۇل ۇدەرىسكە مەملەكەت پەن ازاماتتىق ينستيتۋتتاردىڭ ءوزارا ارەكەتتەستىگى نەگىزىندە قاتىسۋى كەرەك. اسسامبلەيا ۇلتتىق ماسشتابتا ازاماتتىق سەكتورمەن, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن, مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, عىلىمي جانە شىعارماشىلىق ينتەلليگەنتسيامەن, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن بەلسەندى تۇردە ءوزارا ارەكەت جاسايدى. وسىلايشا, ەتنوساياسي جانە ەتنومادەني قۇزىرەتتىلىكتەردىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
ءبىلىم بەرۋ ورىندارىندا دا ۇلتتىق بىرەگەيلىك پەن تاتۋلىقتىڭ ۇيرەتىلۋى قازاقستاننىڭ ساياسي كەلبەتىن قالىپتاستىرۋدا ۇلكەن ءرول وينايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»