كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كەزىندە سان سوعىپ قالعانىمىز – وتاندىق عىلىمنىڭ كەنجەلەپ قالعانىنىڭ ايقىن كورسەتكىشى. اقمولا وبلىسىنىڭ شورتاندى اۋلىندا پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى تورالقاسىنىڭ كوشپەلى وتىرىسى ءوتتى. «اۋىل شارۋاشىلىعىن تابيعي اپاتتارعا بەيىمدەۋدەگى اگرارلىق عىلىمنىڭ ءرولى» اتتى القالى جيىندا ەسە كەتكەن تۇستاردى تۇگەندەپ, بولاشاقتا ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ جولدارى تالقىلاندى.
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى اقىلبەك كۇرىشباەۆ تورالقا وتىرىسىنىڭ اشىلۋىندا كليمات وزگەرىستەرىنە بايلانىستى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وراسان زور شىعىنعا ۇشىراعانىنا توقتالدى. بۇدان بىلاي اگرارلىق عىلىمنىڭ ءرولى ەسەلەپ ارتاتىنىن, سالانىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەكتىگىن, بولاشاق كادر دايارلاۋ ماسەلەسىنىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى.
«2023 جىلى اگرارلىق جانە سۋ سالالارى بويىنشا مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتتارىن يگەرۋ نەبارى 59 پايىزدى قۇرادى. كادرلاردى دايارلاۋعا وسىنداي كوزقاراسپەن اۋىل شارۋاشىلىعىن, سۋ سالاسىن قالاي دامىتامىز؟ ماسەلەن, بىلتىر «سۋ رەسۋرستارى جانە سۋدى پايدالانۋ» ماماندىعىنا بۇكىل ەل بويىنشا 101 ادام عانا تۇسكەن. مەملەكەتتىك گرانتتاردىڭ 70 پايىزى يگەرىلمەگەن كۇيىندە قالدى. سونىمەن قاتار الداعى 5 جىل ىشىندە ەكونوميكانىڭ قاجەتتىلىگىن تولىق قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءبىز جىل سايىن 800 سۋ مامانىن دايارلاۋىمىز كەرەك», دەدى ا.كۇرىشباەۆ.
سۋ ماماندارىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە تاشكەنت يرريگاتسيا جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن مەحانيكالاندىرۋ ينجەنەرلەرى ينستيتۋتىنىڭ فيليالى اشىلدى. ايتا كەتەيىك, بۇل – سۋ پاندەرى بويىنشا ورتالىق ازياداعى ەڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورنى. بيىل العاش رەت قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 15 ستۋدەنتى اتالعان ينستيتۋتقا اكادەميالىق ۇتقىرلىق بويىنشا وقۋعا جىبەرىلدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, سۋ سالاسىنداعى ۇزدىك وقۋ ورنىنا ودان دا كوبىرەك ستۋدەنتتەردى جىبەرۋگە بولار ەدى, بىراق گرانتتار يگەرىلمەگەندىكتەن سۋ پاندەرى بويىنشا ءبىرىنشى كۋرسقا قابىلدانعان تالاپكەرلەر سانى وتە از بولعان.
ء«بىزدىڭ سالادا 8 مىڭنان اسا مامان جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ىشىندە ناعىز عالىمدار 200–300-دەي. وتكەن جىلدارى التى رەت رەفورما جاسالدى. بىراق ول رەفورمالار ءساتسىز جۇرگىزىلىپ, جاعدايىمىز ءۇش-ءتورت ەسە ناشارلاپ كەتتى. ماسەلەن, اگرارلىق سالاداعى مامانداردىڭ ورتاشا جاسى – 61 جاس. ال جاستاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا قىزىعۋشىلىعى وتە تومەن», دەدى «ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى» باسقارما توراعاسى باۋىرجان قاسەنوۆ.
سالا ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, جاستاردىڭ عىلىمعا قىزىقپاۋىنىڭ باستى سەبەبى – قارجىلاندىرۋ تومەن. ماسەلەن, بيىل عىلىمعا بولىنگەن قارجى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 0,13 پايىزىن قۇراعان. 2027 جىلعا دەيىن 1 پايىزعا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ال دامۋشى نەمەسە دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 4-5 پايىزعا دەيىن جەتەدى. وكىنىشكە قاراي, بىزدە جەر قاباتىن زەرتتەيتىن عالىمدار دا جەتكىلىكسىز. جالاقى از بولعان سوڭ, ماماندار شەتەل اسىپ كەتۋگە ءماجبۇر. قارجىسىز عىلىمنىڭ قاجىرسىز عىلىم ەكەنىن ەسكەرسەك, عالىمدارىمىزدىڭ كوكجيەگىن بارىنشا كەڭەيتىپ, جەتىستىكتەرگە جەتۋىنە جاعدايدى جەدەل جاساعان ءجون.
اگرارلىق سالادا مامانداردىڭ, اسىرەسە عالىمداردىڭ تاپشىلىعى بيىلعى سۋ تاسقىنى كەزىندە انىق بايقالدى. عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىنە سۇيەنىپ, قاتەرلەردىڭ الدىن الماساق, تابيعي اپاتتاردىڭ تەك سالدارىمەن كۇرەسۋگە ءماجبۇر بولاتىنىمىز انىق. ەلدە زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراسا, زەرتتەۋ جۇمىستارىن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى قارجىلاندىرادى. ال عالىمدار تيەسىلى قارجىنى الۋعا جوبالاردى دالەلدەيمىن دەپ جۇرگەندە, جارتى جىل ۋاقىت كەتەتىن كورىنەدى. «سوندىقتان ءىستى التى ايعا ىسىرىپ قويىپ, سوڭىنان ساپالى دۇنيەنى تالاپ ەتۋ ورىنسىز», دەيدى ماماندار.
«اگرارلىق زەرتتەۋلەردىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرى مەن ايىرماشىلىقتارىن ەسكەرە وتىرىپ, «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭ نورمالارىن قولدانۋ ءتارتىبىن قايتا قاراۋ قاجەت. قوي باعۋ ەجەلگى اتا كاسىبى بولعان ەلىمىزدە كونكۋرستىق پروبلەمالاردىڭ كەسىرىنەن ءبىر كەزدەرى ايگىلى بولعان قوي شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ جابىلعانى – اقتاپ الاتىن ءىس ەمەس. عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋ مەرزىمىنىڭ 8-9 ايعا دەيىن ۇنەمى كەشىگۋى اگرارلىق عالىمدارعا اۋىر سوققى بولىپ ءتيىپ, بۇل اتالعان عىلىمنىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر», دەيدى ا.كۇرىشباەۆ.
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى اگرارلىق عىلىمنىڭ دامۋىن تەجەيتىن ءۇش ءىرى جۇيەلىك ماسەلەنى اتاپ ءوتتى. تارقاتىپ ايتساق, ەڭ اۋەلى, عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ باسىمدىقتارى مەن تاقىرىپتارىن انىقتاۋ كەزىندە جۇيەلى كەمشىلىكتى جويۋ كەرەك. عىلىمنىڭ ءارتۇرلى باعىتتارىن, سونداي-اق جەتەكشى شەتەلدىك عالىمداردى تارتا وتىرىپ, پانارالىق ءتاسىل نەگىزىندە ازىرلەنگەن ءىرى عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋعا كوشەتىن ۋاقىت كەلدى. وسىنداي ءىرى ينتەگراتسيالانعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەرى زور. ەكونوميكانىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدى ماسەلەلەرىن شەشۋمەن قاتار, ولاردىڭ ناتيجەلەرى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جاڭا ءبىلىم باعدارلاماسىنا اينالادى. سونداي-اق, قازىرگى زامانعى عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋ باستالىپ, اگرارلىق عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا عالىمدار تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلادى.
ەكىنشىدەن, دامىعان ەلدەر تاجىريبەسى بويىنشا «ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي ءبىلىم ورتالىعى» باسقارۋشى كومپانياسىن اكىمشىلىك قۇرىلىمنان اناليتيكالىق ورتالىققا ترانسفورماتسيالاۋ ارقىلى عىلىمي ۇيىمداردى باسقارۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋ كەرەك. ول عىلىمي زەرتتەۋدىڭ باسىمدىقتارى مەن تاقىرىپتارىن ايقىندايدى, دايىن ازىرلەمەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋعا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, عىلىمي ۇيىمداردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرەدى.
ۇشىنشىدەن, زاماناۋي ءارى عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋدا زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى مودەلىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋ كەرەك. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ باسشىسى اگرارلىق ماماندىقتاردىڭ تالاپكەرلەرى مەن ستۋدەنتتەرىنە جەكە ارتىقشىلىقتار بەرۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى. اتاپ ايتقاندا, اگرارلىق, پەداگوگيكالىق, مەديتسينالىق ماماندىقتار اراسىنداعى شاكىرتاقى سايكەسسىزدىگى بەيجاي قارايتىن دۇنيە ەمەس. اگرارلىق ماماندىقتاردى تاڭداعان تالاپكەرلەرگە وقۋعا ءتۇسۋ بالىنىڭ شەگىن تومەندەتۋ كەرەك. سونداي-اق ولاردى اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىسقا ورنالاستىرۋ كەزىندە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن كۇشەيتۋ قاجەت. بۇل ماسەلە ءدال قازىر وتە وزەكتى. ويتكەنى اگرارلىق ماماندار تاپشىلىعىنىڭ ارتۋى – ەرتە مە, كەش پە ەكونوميكاعا تەرىس اسەرىن تيگىزەتىنى انىق.
جيىندا سالاداعى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا بىرقاتار ۇسىنىس جاسالدى. اتاپ ايتقاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە ۆەتەرينارلىق عىلىمدار بويىنشا ءتيىستى قۇرىلىم جوق. سوندىقتان قازاق اگرارلىق عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە, باسقا دا جوعارى وقۋ ورنىندا عىلىمي ورتالىقتار قۇرۋ كەرەكتىگى ايتىلدى. سونىمەن قاتار اتالعان جوعارى وقۋ ورنى بازاسىندا ەپيدەميولوگيالىق جاعداياتتى بولجاۋعا ارنالعان اقپاراتتىق تالداۋ ورتالىعى قۇرىلادى. وندا كارتوگرافيالىق تالداۋلار, شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىنە ارنالعان شەشىمدەر ازىرلەنەدى.
جيىن بارىسىندا ا.كۇرىشباەۆ اگرارلىق عىلىم سالاسىنداعى تۇبەگەيلى وزگەرىستەردى ءتيىستى قارجىلاندىرۋ جانە تابىستى جۇرگىزۋ ارقىلى ەلىمىزدە وسى سالانى عىلىمي قامتاماسىز ەتۋدىڭ زاماناۋي جۇيەسىن قۇرۋعا بولاتىنىن ايتتى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى تورالقاسىنىڭ كوشپەلى وتىرىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋ جونىندە جانە كادرلار دايارلاۋ بويىنشا ءتيىستى اناليتيكالىق جازبانى دايىنداپ, ۇكىمەتكە جولداۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.