ەكى فوتوسۋرەتتىڭ تاريحى

ءىس قولعا تيگەندە كوزگە ءبىرىنشى ىلىنگەنى سۇلتانبەكتىڭ بۇرىن ەشقاشان كەزدەس­پەگەن ەكى فوتوسۋرەتى بولدى. ول فوتوسۋرەتتەر بۇكىلرەسەيلىك (بالشەبەكتىك) كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ((ب/ب/كپ) كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعى (كسرو) جۇمىسشى-شارۋا ينسپەك­تسياسى حالىق كوميسسارياتىنا (جشيحك) قارايتىن ورتالىق باقىلاۋ كوميس­سياسىنداعى (وبك) سۇلتانبەك قوجان­ ۇلىنىڭ № 115 ىسىنەن شىقتى (№ 1 سۋرەت).

№ 1 فوتو. سۇلتانبەك قوجان ۇلىنىڭ كەڭەستىك باقىلاۋ كوميسسياسىنداعى ءىسى

21 پاراقتان تۇراتىن بۇل ءىس س.قوجان­ ۇلىنىڭ ءوز قولىمەن تولتىرعان 2 انكەتاسىنان (1-4-پاراقتار مەن ولاردىڭ ارتقى بەتتەرى, باس-اياعى 7 بەت), قاداعالاۋ كوميسسياسى قىزمەتكەرىنىڭ تىركەلۋ كارتاسىنان (ۋچيوتنايا كارتا, 6 پاراق), مامانداردى تىركەۋ بويىنشا جەكە پاراعى (ليچنىي ليستوك پو ۋچيوتۋ كادروۆ, 7 پاراق) جانە ءومىربايانىنان تۇرادى. سول انكەتالار مەن ءومىربايانىنان ونىڭ دۇنيەگە كەلگەن جىلىنان 1935 جىلعا دەيىنگى ءومىر جولى – قاي جىلدارى قانداي ەلدى ­مەكەندە تۇرعانى, قايدا وقىعانى, قان­داي جۇمىس نە قىزمەت اتقارعانى جونىن­دە ايتارلىقتاي تولىق مالىمەت الامىز. 

وسى قۇجاتتارعا سايكەس سۇلتانبەك «1894 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە قازاقستان­نىڭ تۇركىستان اۋدانى دالاسىندا جارتىلاي كەدەي كوشپەلى مالشىنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلەدى. 11 جاسىنا دەيىن شارۋا جۇمىسىندا اكەسىنە كومەكتەسىپ, اكەسىنىڭ كومەگىمەن حات تانىپ, قىردا وسەدى». ودان كەيىنگى جولىندا حح عاسىر باسىنداعى ۇلت زيالىلارىنىڭ كوپشىلىگى سياقتى باس­تا­ۋىش, كاسىبي ءبىلىم الادى. 1906-1908 جىل­دارى تۇركىستانداعى ورىس-قازاق مەكتەبىندە, 1908-1913 جىلدارى كوشپەلىلەردىڭ بالالارىنا ارنالعان ينتەرناتتا جاتىپ, تۇركىستانداعى 3-سىنىپتى قالالىق ۋچيليششەدە, 1913-1917 جىلدارى تاشكەنتتەگى تۇركىستان مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا وقيدى. ءارى قاراي ەڭبەك جولى جالعاسادى.

1917 جىلدىڭ اقپان-تامىز ايلارىندا اۋىل مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى;

1917 جىلعى تامىز – 1918 جىلعى مامىر ارالىعىندا تاشكەنتتە مۇستافا شوقاي ۇيىمداستىرعان «بىرلىك تۋى» گازەتىنىڭ رەداكتورى;

1918 جىلدىڭ مامىر-قاراشاسى – تۇر­كىستانداعى 1 قازاق مەكتەبىندە وقىتۋشى;

1918 جىلدىڭ قاراشاسى – 1919 جىل­دىڭ قىركۇيەگى – تاشكەنتتەگى قازاق پەدا­گوگيكالىق ۋچيليششەسىنىڭ وقىتۋ­شىسى;

1919 جىلدىڭ قىركۇيەگى – 1920 جىل­دىڭ ناۋرىزى – تۇركىستاندا حالىق اعارتۋ قالالىق باسقارماسىنىڭ نۇسقاۋشىسى;

1920 جىلدىڭ ناۋرىز-قازان ايلارى – تۇركىستاندا حالىق اعارتۋ قالالىق باسقارماسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, توراعاسى;

1920 جىلدىڭ قازانى – 1924 جىلدىڭ جەلتوقسانى – تۇركىستان اكسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى. بۇل – سۇلتانبەكتىڭ كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ەڭ ۇزاق اتقارعان قىزمەتى;

1924 جىلدىڭ جەلتوقسانى – 1925 جىلدىڭ قاراشاسى – ب(ب)كپ قازاق ولكەلىك كوميتەتىنىڭ حاتشىسى;

1925 جىلدىڭ قاراشاسى – 1926 جىلدىڭ اقپانى – ب(ب)كپ جاۋاپتى نۇسقاۋشى;

1926 جىلدىڭ اقپانى – 1927 جىلدىڭ جەلتوقسانى – ماسكەۋدەگى ماركسيزم كۋرسىنىڭ تىڭداۋشىسى.

ەرەكشە نازار اۋداراتىن ماسەلە: 1924 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا تۇركىستان اكسر واك توراعاسى قىزمەتىنەن بوساتىلىپ, ب(ب)كوپ قازاق ولكەلىك كوميتەتىنىڭ حاتشىسىنا دەيىن قىزمەت بابىمەن ساتىلاپ ءوسىپ كەلگەن س.قوجان ۇلى ماسكەۋدەگى مارك­سيزم كۋرسىن بىتىرگەن ساتىنەن بەرى قىزمەت بابىمەن ءارى قاراي وسپەي, كەرى­سىنشە تەك تومەن قۇلدىراۋمەن بولعانىن بايقايمىز. 1927 جىلعا قاراي كەڭەس وداعىنداعى بار بيلىكتى ءوز قولىنا شو­عىر­لاندىرىپ, كرەملدىڭ جاپادان-جال­عىز «قوجايىنى» بولىپ العان ي.ستا­لين وزىنەن ەش تايسالماي, ويىن اشىق ايتاتىن ۇلتشىل س.قوجان ۇلىن وسىلاي مۇقاتىپ, نامىسىن قورلاپ قۇرتۋدى كوزدەگەنگە ۇقسايدى. مىسالعا, 1928 جىل­دىڭ قاڭتار – 1929 جىلدىڭ قىركۇيەگى ارالىعىندا ول ب(ب)كپ ورتالىق كوميتە­تىنىڭ ورتاازيالىق بيۋروسى اپپاراتىندا قىزمەت ىستەسە, 1929 جىلدىڭ كۇزىنەن 1931 جىلدىڭ كوكتەمى ارالىعىندا ورتا­ازيالىق ماقتا يرريگاتسيالىق پولي­تەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتو­رى, 1931-1932 جىلداردا ورتا ازيالىق ماقتا كووپەراتسياسى ولكەلىك ورتالىعىندا باسقارما توراعاسى, 1932 جىلدىڭ كوكتە­مىنەن 1933 جىلدىڭ تامىزىنا دەيىن ورتاازيالىق ماقتا دايىنداۋ باسقار­ماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, ودان 1933 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن كەڭەستىك باقىلاۋ كوميسسياسىنىڭ وزبەكستان بويىنشا وكىلەتتى وكىلىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالعان.

سۇلتانبەكتىڭ كوپشىلىك بىلمەيتىن ءبىرىنشى سۋرەتى  كسرو حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى جانىنداعى كەڭەستىك باقىلاۋ كو­ميسسياسى بيۋروسىنىڭ (كبك بيۋروسى) حات­شىسى جولداس نازارەنتيانعا 1935 جىل­­دىڭ 21 جەلتوقسانىندا جولداعان وتىنى­شىنە جىپپەن تىگىلىپتى (قارا: № 2-3 فوتو).

№ 2-3 فوتو. س. قوجان ۇلىنىڭ كەڭەستىك باقىلاۋ كوميسسياسىنا جازعان ءوتىنىشى. تاشكەنت, 1935 جىل, 21 جەلتوقسان

س.قوجان ۇلىنىڭ ىسىندەگى تاعى ءبىر قۇ­جاتقا كوز سالساق, جاپادان جال­عىز بال­شەبەكتىك كوممۋنيستىك پارتوكرا­تيالىق (ب/ب/كپ) ديكتاتۋرا ۇستەم­دىك ەتكەن كەڭەس وداعىنداعى قاعازباستى­لىقتىڭ, ءتىپتى پاتشالىق رەسەي بيۋروكرا­تيز­مىنەن دە اسىپ تۇسكەنىنە كوز جەتكىزەمىز. اتاپ ايتقاندا, سۇلتەكەڭدى كسرو حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ جانىنداعى كبك-نىڭ وزبەكستان بويىنشا وكىلەتتى وكىلىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە بەكىتۋ تۋرالى قاۋلى 1934 جىلدىڭ 9 قازانىندا قابىلدانسا دا (№4 فوتو), الاش ارىسى ول قىزمەتىنە سول جىلدىڭ تەك ... 1 جەلتوقسانىندا, ياعني 2 ايعا جۋىق ۋاقىت وتكەندە عانا كىرىسكەن.  وعان قوسا ارىزىندا ول 1934 جىلدىڭ 1 جەلتوق­سانىنان بەرى, ياعني 1 جىل 20 كۇن بويى وزبەكستان بويىنشا وكىلەتتى وكىلدىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارسا دا, كبك بيۋروسى بەرۋگە ءتيىستى جەكە قىزمەتتىك قۇجاتىنىڭ جوقتىعىن اتاپ ءوتىپ, جولداس نازارەتياننان كبك بيۋروسىنا وزىنە جەكە قىزمەتتىك قۇجاتىن جىبەرۋگە نۇسقاۋ بەرۋىن سۇرايدى. سۇلتانبەكتىڭ ورىندى اتاپ كورسەتۋىنشە, كبك جۇيەسى بويىنشا وكىلەتتى وكىلدىڭ بارلىق ورىنباسارى مەن پارتيا القاسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارلارى تۇگەل جەكە قىزمەتتىك قۇجاتتارىن تىكەلەي كبك بيۋروسىنان الاتىن بولعان. سولاي بولا تۇرا س. قوجان ۇلىنا جەكە قىزمەتتىك قۇجاتىن بەرمەي ءبىر اپتا, ءتىپتى ءبىر اي دا ەمەس, باقانداي 1 جىل 20 كۇن سوزىپ كەلگەنى جۇمباق.

№ 4-5 فوتو. س. قوجان ۇلىن كەڭەستىك باقىلاۋ كوميسسياسى وزبەكستان بويىنشا وكىلەتتى وكىلىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە بەكىتكەن قاۋلى. ماسكەۋ, 1934 جىل, 9 قازان

سۇلتانبەكتىڭ وسى ارىزىنا جەكە قىزمەتتىك قۇجاتىنا جاپسىرىلاتىن فوتوسۋرەتىنىڭ 2 داناسىن قوسىپ جىبەرىپ­تى. مىنە, بۇل – كورنەكتى الاش جانە كەڭەس قايراتكەرى سۇلتانبەك قوجان ۇلىنىڭ كوپشىلىك بىلمەيتىن ەكىنشى سۋرەتى (№5 فوتو).

كەڭەستىك بيلىك س. قوجان ۇلىن ءبىلىمى مەن باي تاجىريبەسىنە قاراماي مۇقاتىپ تومەنگى قىزمەتكە تاعايىنداۋمەن قاتار, ونىڭ ايلىق جالاقاسىن دا قاساقانا قىسقارتقانى بايقالادى. مىسالعا, كەڭەس­تىك باقىلاۋ كوميسسياسىنىڭ وزبەكستان بويىنشا وكىلەتتى وكىلىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالعاندا, ونىڭ ايلىق جالاقىسىن 500 سوم كولەمىندە بەلگىلەگەن. الايدا وعان قىركۇيەك-قازان ايلارىندا 450 سوم ايلىق تولەيدى. وعان نارازى بولعان س. قوجان ۇلى كسرو جۇمىسشى-شارۋا ينسپەكتسياسى (جشي) حالىق كوميسسارياتىنىڭ ءىس باسقارۋشىسى زاپرۋدسكيگە جازعان ارىزىندا: «جشي قىزمەتكەرلەرى الدىڭعى شارۋاشىلىق ۇيىم­دارىنداعى قىزمەتىنەن كەم ايلىق الماي­دى دەگەن ءپرينتسيپتى ەسكەرە وتىرىپ, ماعان 500 سوم ايلىق تاعايىندالعان. مەن كسرو جشي حالىق كوميسسارياتىنا قىزمەتكە بيىلعى 7 قىركۇيەكتە اۋىسىپ كەلدىم. بىراق نەگە ەكەنى بەيمالىم, ماعان 500 سوم ايلىقتى تەك 1 قاراشادا عانا تا­عايىن­داپتى. كوپجاندى وتباسىن اسىراي­تىن جالعىز قىزمەتكەر رەتىندە مەن لايىق­تى جالاقىعا مۇتاجبىن. سول سەبەپتى قىركۇيەك پەن قازان ايلارى ءۇشىن 500 سوم كولەمىندە تولەسىن دەپ نۇسقاۋ بەرۋىڭىزدى وتىنەمىن. س.قوجان ۇلى. 27.11.1933 ج.», دەپ تالاپ ەتەدى.

بۇل ارىزدا زاڭدى تالاپ قويىلعانىن مويىنداعان كسرو جشي باسشىلىعى زاپرۋدسكيگە س. قوجان ۇلىنىڭ ايلىق جالاقىسى قايتىپ تومەندەتىلمەسىن دەگەن نۇسقاۋ بەرەدى (№6 فوتو).

مىنە, ز ۇلىمدىق يمپەرياسى ىدىراپ, كوممۋنيستىك ديكتاتۋرا كەلمەسكە كەتۋى سەبەپتى قۇپيالىعى جويىلعان ءبىر عانا ءىس حالقىنىڭ مۇڭ-مۇددەسى جولىندا ارپالىسىپ وتكەن الاش ارىسى, كەڭەس قايراتكەرى سۇلتانبەك قوجان ۇلىنىڭ قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا, بىراق جۇلدىزداي جارق ەتكەن ءومىرى مەن سان قىرلى قىزمەتىن كوزىمىزگە ەلەستەتكەندەي.

سۇلتان حان اقق ۇلى,

PhD