قاسىرەتتى كۇندەردىڭ دەرەك-دالەلى

باسىلىم قىرعىزستان مەن قازاق­ستان وقىرمانىنا عانا ەمەس, توتاليتارلىق رەجىم باسقارعان ەلدەردە دە ستالينيزم مەن قۋعىن-سۇرگىن تاريحىنا قىزىعۋشىلىق تانىت­قان الەم اۋديتورياسىنا ارنالعان. وسى ۋاقىتقا دەيىن وتاندىق تاريحنامادا بۇل تاقىرىپتا جەكە ادەبيەتتەر, وتاندىق ماتەريالدار جيناقتارى جارىق كورگەنى بەلگىلى. بىراق وسىنداي ىرگەلى ەڭبەكتەر جوقتىڭ قاسى ەدى. سوندىقتان 1932-1933 جىلدارى قازاق رەسپۋبليكاسىندا بولعان اشتىق پەن قايعىلى وقيعالار تاقىرىبى با­يىپ­تى قوسىمشا زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتەدى. ال زەرتتەلگەن باعىتتىڭ ءبىرى – كۇشتەپ ۇجىم­داستىرۋ جىلدارىنداعى كورشى ەلدەرگە قازاق حالقى ەميگراتسياسىنىڭ اۋقىمى.

قازاقستاننان تىس جەرلەرگە قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولعان ادامداردىڭ ناقتى سانى ءالى بەلگىسىز, بىراق كەز كەلگەن جاعدايدا بۇل ساندار بۇرىن ايتىلعاننان الدەقايدا كوپ بولادى. سونىمەن قاتار كوشى-قون باعىتتارى جاپپاي سيپاتتا بولدى, ەل شەكاراسىنان ءار باعىتتا – قىتاي, رەسەي, وزبەكستان تاجىكستان, قىتاي, اۋعانستان جانە قىرعىزستانعا سوزىلدى. جالپى, ەلىمىزدەن تىس جەرلەرگە ەميگراتسيانىڭ اۋقىمى ادامدى تاڭعالدىرادى. سونىمەن بىرگە كەڭەستىك ۇگىت-ناسيحات ماشيناسى ءدال وسى 1920-1940 جىلدارى كسرو-دا, جالپى قازاقستاندا ء«سوتسياليزمنىڭ تۇپكىلىكتى جەڭىسى» جانە «ماركسيزم-لەنينيزم يدەيالارىنىڭ» سالتاناتى تۋرالى ۇنەمى ۋاعىزداپ وتىردى.

مىسالى, ونىمدەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, ولاردىڭ ادىلەتسىز ءبولىنۋى تاقىرىبى 1930-1940 جىلدارى ساياسي ەميگرانت مۇستافا شوقايدىڭ ەڭبەكتەرىندە قوزعالدى, ­سونىمەن قاتار كوممۋنيستىك پارتيا مەن نكۆد-نىڭ قۇپيا مۇراعاتتارىندا جيناقتالدى. بىراق ولاردىڭ بار­لىعى كوپشىلىككە جابىق بولدى. قىر­عىز عالىمدارى مەن مۇراعاتشىلارى 30-جىل­دارداعى اشتىق تاقىرىبى بو­يىنشا «قازاقستانداعى اشارشىلىق: قىرعىزستانداعى قازاق بوسقىندارى. 1932-1933» اتتى جيناقتى قىسقا مەرزىمدە ازىرلەپ شىقتى. 2020-2023 جىلدارى جۇمىس ىستەگەن ساياسي قۇربانداردى تولىق اقتاۋ جونىندەگى كوميسسيا مۇشەسى رەتىندە قىرعىزستان مۇراعات قورلارى جانە ارىپتەستەرىمنىڭ ەڭبەكتەرىمەن جاقسى تانىسىپ, وسى قۇجاتتاردىڭ ەلگە كوشىرمەسىن الىپ كەلگەن ەدىم.

تابيعي اپات – جۇت نەمەسە اشتىق قازاق دالاسىندا بۇرىن دا بولعان, الايدا 20-30 جىلدارداعىداي كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ ساياساتى سالدارىنان اۋقىمى جاعىنان وسىنداي قورقىنىشتى ءارى قايعىلى بولعان ەمەس. ميلليونداعان جاننىڭ تراگەدياسى ءۇشىن ەشكىم جا­ۋاپ بەرگەن جوق. قىرعىزستان عالىمدارى جازعان جيناقتا بالالار مەن ايەلدەردىڭ ءولىمى, كاننيباليزمنىڭ كوپتەگەن مىسالى كەلتىرىلگەن. قىرعىز ەلىنە پانا ىزدەپ تەك شەكارالاس الماتى, جامبىل وبلىسى ەمەس, سونىمەن قوسا مىڭداعان ابىرالى ايماعى, قاراعاندى, سولتۇستىك قازاقستان, ونىڭ ىشىندە ماعجان جۇماباەۆتىڭ تۋىس­تارى كەلگەن. بۇل زۇلماتتىڭ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاعدىرىنا دا قاتىسى بار. جەر ءجانناتى جەتىسۋدان بىشكەككە امالسىزدان وتباسىن الىپ كەتكەن توقا اتاسىنىڭ جان جارى مەن كەنجە قىزى قايعىلى جاع­داي­دا قازا تابادى. جەتىم قال­عان توقانىڭ ۇل­دارى جومارت پەن كەمەل بالا­لار ۇيىنە تۇسەدى. كەيىن ولار شىم­كەنت­تەگى جەتىمدەر ۇيىندە بولىپ, ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىسقا اتتانعان. سوعىستا جومارت توقاەۆ كالينين مايدانىندا, رجەۆ ماڭايىنداعى قىرعىندا قازا تابادى. تاريحتىڭ وسى قايعىلى بەتتەرىن مەملەكەت باسشىسى بايانداپ بەرگەن ەدى.

قىرعىزستاننىڭ مەملەكەتتىك مۇراعات­تا­رىندا «قازاق بوسقىندارىنىڭ» تاريحىنا قاتىستى كوپ دەرەككوز بار, بۇل كەڭەس وكىمەتىنىڭ قايعىلى وقيعالاردى قاساقانا, قازاقستاندا اپاتتىڭ بولۋى تۋرالى اقپاراتتى قاتاڭ تۇردە جاسىرعانىن كورسەتەدى. «بوسقىندار» بويىنشا بارلىق دەرلىك قۇجاتقا «وتە قۇپيا» دەگەن بەلگى قويىلدى. بىراق قىرعىزستان باسشىلارى قازاق باۋىرلارىن «نان قورىن اشۋ», جاڭا ۇجىمشارلار ۇيىمداستىرۋ ارقىلى ادامداردى اشتىقتان قۇتقارۋعا تىرىستى.

جيناقتى قۇراستىرۋشىلار رسفسر ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تۇرار رىسقۇلوۆ پەن قىرعىزستان حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءجۇسىپ ابدراحمانوۆ بوسقىندارعا كومەك كورسەتۋ ماسەلەسىمەن ۇنەمى ىنتىماقتاسىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار قىرعىزستان باسشىلارى مەن تۇرار رىسقۇلوۆ ءوزارا جاقسى تانىس بولىپ, وسى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ جولدارىن تالقىلاعان. قۇجاتتار كورسەتكەندەي, تۇرار رىسقۇلوۆ ستاليندىك بيلىك پەن ۇجىمداستىرۋ ساياساتىنا قولىنان كەلگەنشە قارسى تۇرعان, قولىنداعى بيلىكتى پايدالانا وتىرىپ قىرعىز, ورىس, تاتار (م.سۇلتانعاليەۆ), باشقۇرت (زاكي ءۋاليدي توعان) سياقتى ساياساتكەرلەرمەن كەلىسىمگە بارىپ ۇيىمداستىرا بىلگەنىن كورەمىز. مىسالى, مۇراعات قۇجاتتارىنان ت.رىسقۇلوۆتىڭ قىرعىز باسشىلارىنا وننان استام ارنايى تەلەفونوگرامما جىبەرىپ, قازاق بوسقىندارعا كومەك كورسەتۋىن تالاپ ەتكەنىن كورۋگە بولادى.

قىرعىز عالىمدارى جازعانداي, قازاق بوسقىندارىنىڭ قايعىلى تاعدىرىن كورىپ, ەگەر بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الماسا, قىرعىزدار دا وسىنداي تاعدىرعا تاپ بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ءتۇسىنىپ, ج.ابدراحمانوۆ ادامداردى اشتىقتان قۇتقارۋعا تىرىسادى. جيناقتىڭ قۇراستىرۋشىلارى اتاپ وتكەندەي, ءجۇسىپ ابدراحمانوۆ پەن ونىڭ سەرىكتەرىنىڭ شەشىمدىلىگى جۇزدەگەن مىڭ جازىقسىز ادامدى ولىمنەن قۇتقاردى بۇل تۇجىرىمداردى پروفەسسور ز.ك.قۇر­مانوۆ پەن قىرعىزستاننىڭ باسقا دا تاريحشىلارىنىڭ زەرتتەۋلەرىنەن كورە الامىز ( كۋرمانوۆ ك.ش. يسپوۆەد يۋريس­تا: اۆتوبيوگرافيچەسكي وچەرك. بيشكەك, 2017. – س.9).

1932 جىلى 23 تامىزدا ج.ابدراح­مانوۆ كۇندەلىگىندە بىلاي دەپ جازادى: «مەن ناتيجەسىندە ۋكراينالىق «وقيعانى» قايتالاماس ءۇشىن, ونى (ەگىن – ب.ا.) جەتكىلىكتى جيناپ العاننان شالا جيناعان دۇرىس ەكەنىن دالەلدەي المادىم». ءجۇسىپ ابدراحمانوۆ كۇندە­لىكتەرىندە ءالى كۇنگە دەيىن قازاقستان جۇرتشىلىعىنا بەلگىسىز باۋىرلاس حالىقتىڭ قورقىنىشتى قايعىسى تۋرالى ۇلكەن جاناشىرلىقپەن جازادى: «...فرۋنزە (قازىرگى بىشكەك – ب.ا.) جانىندا 2-قالا – قازاق كيىز ۇيلەرىنىڭ قالاسى وسىندا قونىس اۋدارعان ازاماتتار ءوستى... اشتىق پەن كەدەيلىك. بۇل ءفيليپتىڭ جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى. تەك ول ما؟ ماركستىڭ كەرەمەت باعىتى بار: كاپيتاليستىك دامىعان ەلدەر, ونىڭ كاپي­­تاليزمى, اۋرۋلارى (بۇقا­رانىڭ كۇيرەۋى, داع­دارىس, جۇمىسسىزدىق جانە ت.ب.) تەك وعان باراتىن ەلدەردىڭ بولاشاعىن كورسەتەدى. سونىمەن, قازاقتاردىڭ تاعدىرى مەن بولاشاعى قىر­عىزدى كورسەتپەي مە؟ ۇقساستىعى ...» ج.ابدراح­ما­نوۆ فيليپپ تۋرالى ايتا وتىرىپ, قاز­كرايكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى فيليپپ گولوششەكيندى انىق كورسەتەدى. سونداي-اق ج.ابدراحمانوۆ «ماركسيزم كلاسسيكتەرىنىڭ» ەكونوميكالىق تەورياسىنىڭ قاتەلىگىن اشىپ كورسەتكەن.

قىرعىز بيلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, قازاق ۇكىمەتى اشتىق جىلدارى ءوز ازاماتتارىنا كومەك كورسەتۋدە ەرەكشە ءتيىمدى شارالار قابىلداعان جوق (بۇل پىكىرمەن وتاندىق عالىمدار تولىق كەلىسە­مىز). قۇجاتتاردان كورىنىپ تۇرعانداي, قازاقستان ۇكىمەتى ادامداردىڭ باسىنان وتكەرگەن قايعىلى وقيعالار تۋرالى شىندىقتى جاسىرۋعا تىرىسقان. ايتپاقشى, بۇعان قازاقستان ۇكىمەتى مۇشەلەرىنە تاشكەنتتە ورنالاسقان بك(ب)پ ورتالىق ازيا بيۋروسى نازار اۋداردى. جوعارىدا ايتىلعانداردان كورىپ وتىرعانىمىزداي, قازاقستان­نان ايىرماشىلىعى ج.ابدراحمانوۆ باسشىلىعىنىڭ ماڭىزدى ءرولىنىڭ ارقاسىندا قىرعىزستاندا جاپپاي اشتىقتىڭ الدىن الدى. سوندىقتان كورشىلەس ەلدە ونداي اشتىق زۇلماتى بولماعانى بەلگىلى.

سوعان قاراماستان, ماسكەۋدىڭ تاپسىرماسى جانە بك(ب)پ ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسىنىڭ 1933 جىلعى 22 قىركۇيەكتەگى شەشىمىمەن قىرعىز پارتيا ۇيىمى ج.ابدراحمانوۆ ويدان شىعارىلعان سىلتاۋلار بويىنشا قىزمەتىنەن بوساتىلدى, كەيىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. جيناقتا ج.ابدراحمانوۆتىڭ كۇندەلىگىمەن تانىسقان ي.ستالين جانە كسرو-نىڭ باسقا باسشىلارىنىڭ جازبالارى كەلتىرىلگەن, بۇل ولاردىڭ قازاقستانداعى ۇجىمداستىرۋ باعىتىنىڭ قايعىلى جاعدايعا اكەلگەنىن جاقسى بىلەتىندىكتەرىن تاعى دا راستايدى (ج.ابدراحمانوۆ.1916. دنەۆنيكي. پيسما ك ستالينۋ. فرۋنزە: «كىرگىزستان», 1991).

ي.ستالين قىرعىز باسشىسىنىڭ كۇن­دە­لىك جازبالارىمەن تانىسىپ, ساياسي بيۋرو مۇشەلەرىنە ولاردى وقۋدى تاپسى­را­دى. جيناقتىڭ اۆتورلارى كسرو-نىڭ «كو­سەم­دەرى» تۋرالى تۇسىنىكتەمەلەر بەرەدى. م.كالينين ج.ابدراحمانوۆتىڭ «مارك­سيست ەمەس» ەكەندىگى تۋرالى جازادى, ل.كاگا­نوۆيچ ول تۋرالى «وڭباعاندى تاربيە­لەدىك» دەپ جازدى, كۇندەلىك اۆتورى­نىڭ ءوزى «شىرىگەن ماتەريال» بولىپ شىقتى. ءدال وسىنداي پىكىرلەردى ۆ.مولوتوۆ – ء«وزىن سۇيگەن شىرىك», ال سەرگو وردجو­نيكيدزە «قوقىس» دەپ ءبىلدىردى. ءتىپتى وسى قىسقاشا تۇسىنىكتەمەلەردە ستالين­دىك ورتا­­نىڭ قانقۇمارلىعى, ادامگەر­شىلىگىنىڭ تومەندىگى مەن دورەكىلىگى ايقىن باي­قالا­دى. سول ساياسي بيۋرونىڭ شەشىمىمەن ج.ابدراحمانوۆ اتۋ جازاسىنا كەسىلدى.

جيناق ماتەريالدارىنان قازاق­ستان­داعى ۇجىمداستىرۋ ساياساتى قازاقتاردىڭ كورشى رەسپۋبليكالار مەن مەملەكەتتەرگە اۋقىمدى كوشى-قون اكەلگەنىن بايقاۋعا بولادى. ت.رىسقۇلوۆ پەن ج.ابدراح­ما­نوۆ سياقتى باسشىلاردىڭ شەشۋشى ارەكەتتەرى عانا قىرعىزستان اۋما­عىن­داعى قايعىلى وقي­عانىڭ سالدارىن جەڭىلدەتۋگە مۇم­كىن­دىك بەردى. قۇجاتتار كورسەتكەندەي, قىر­عىزستان باسشىلارى ۇجىمداستىرۋ ساياسا­تىنىڭ سالدارىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس اتقاردى. ۇلكەن تاۋەكەلگە قاراماستان, حالىقتىڭ ازابىن جەڭىلدەتۋگە تىرىسقان ءجۇسىپ ابدراحمانوۆ پەن ونىڭ سەرىك­تەس­تە­رىنە العىس ايتۋىمىز كەرەك. جيناق تا­قى­رىپقا سايكەس يلليۋستراتسيا­لار جانە بيب­ليو­گرافيامەن جابدىق­تال­عان.

قايعىلى جاعدايعا كۋا بولعانداردىڭ ەستەلىگى ۇلكەن مانگە يە. باۋىرلاس قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا ءومىر ءسۇرىپ ۇلگەرگەندەردىڭ ءومىربايانىن سيپاتتاۋ­دا قۇجاتتىق راستاۋ بار. قازاقستان تاريحىنىڭ وسىنداي ماڭىزدى, ءالى دە از زەرتتەلگەن كەزەڭىنە قاتىستى ماتەريال جيناۋ جانە جۇيەلەۋدە وراسان زور ەڭبەك اتقارعان قىرعىزستان عالىم-تاريحشىلارىنىڭ ەڭبەگى لايىقتى باعاسىن الادى دەپ سانايمىز.

بۇركىتباي اياعان,

مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, پروفەسسور