بەسلان بەكبۇزاروۆ: اۋعان ارداگەرلەرى ءۇشىن وتانشىلدىق پەن ادىلەتتىك ماڭىزدى

– بەسلان الانبەك ۇلى, ەلى­مىزدە «اۋعان ارداگەرلەرى» دەي­تىن ءبىر شوعىر ادام بار. ولار كورگەن قىرعىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ زۇل­ماتىنان كەم بولعان جوق. الاي­دا «اۋعاندىقتارعا» ءالى كۇنگە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە كوڭىل بو­لىن­بەي كەلە جاتقان سياقتى.

– كوپتەگەن وتانداسىمىز اۋعان­ستانداعى سوعىسقا قاتىسىپ, وزدەرىنىڭ اسكەري بورىشىن ابىرويمەن ورىندادى. ولاردى بارىمىزگە ورتاق قاسيەت اسكەري انتقا ادالدىق بىرىكتىردى. قازىرگى جاس­تار ءۇشىن ەل قورعاعان ارداگەرلەردەن ۇيرەنەتىن نارسە كوپ. اتاپ ايتقاندا, باتىلدىق پەن توزىمدىلىك, وتانعا دەگەن سۇيىس­پەنشىلىك جانە باسقا دا كوپتەگەن ادامي, كاسىبي قاسيەتتى بويلارىنا دارىتا الادى.

كەڭەس اسكەرى شەكتەۋلى كونتين­گەنتىنىڭ اۋعانستان جەرىنەن شىعارىلعانىنا بيىل 15 اقپاندا 35 جىل تولدى. تاريح ساحناسىندا ءبىر ۇرپاق اۋىستى. كەشە عانا قاندى قىرعىندى كورگەن سول جاس جىگىتتەردىڭ ەڭ بەرىسى ەلۋدىڭ ورتاسىنا كەلىپ, ۇلكەندەرى الپىستى ەڭسەرىپ, زەينەتكە شىعىپ جاتىر. «ۋاقىت – بارىنە ەمشى», دەيدى عوي حالقىمىز. ايتكەنمەن, اۋعان الا­ساپىرانىنان قالعان جان جارا­سى كوڭىلدەن كەتپەيدى ەكەن. بۇر­شاقشا جاۋعان وقتىڭ ورتاسىندا ورىمدەي جاستاردىڭ تالايى قىرشىننان قيىلدى. جار ءسۇيىپ, ۇرپاق ءوربىتۋ باقىتىنان ايىرىلدى. بىراق «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا, اجالدى ولەدى» دەمەكشى, ەلگە امان-ەسەن ورالىپ, باقىتىن ەڭبەكتەن تاۋىپ جاتقان زامانداسىمىز جەتەرلىك.

اۋعانستاندا اسكەري جانە ازاماتتىق ينتەرناتسيونالدىق بورىشىن ابىرويمەن وتەگەن جاس جىگىتتەر ەلگە ورالعان سوڭ تالاي قيىندىقپەن بەتپە-بەت كەلدى. 1985 جىلى قايتا قۇرۋ باستالسا, 1991 جىلى كسرو ىدىراپ, ينتەر­ناتسيوناليست-جاۋىنگەرلەر شەنەۋنىكتەردىڭ تۇسى­نىسپەۋشىلىگى مەن قوعامنىڭ ەنجار­لىعىنا تاپ بولدى. سوندىقتان 80-جىلدارى اۋعانستاننان ورالعان جاستاردى قولداۋ ماقساتىندا ارداگەرلەر وداقتارى قۇرىلا باستادى. قولداۋ مورالدىق جاعىنان دا, ماتەريالدىق تۇرعىدا دا جۇر­گىزىلدى. قايتىپ ورالعان جىگىتتەر كاسىپوداقتاردان ءوز ورنىن تاپتى, وندا ولاردى ءتۇسىنىپ, جان-جاقتى قولداۋ كورسەتتى.

مەن 20 جىل بۇرىن قازىرگى ءوزىم باسقارىپ وتىرعان قورعا كەلىپ, اردا­گەرلەردى قولداۋ قوزعا­لىسىمەن تانىسىپ, بۇل جەردە اتقارىلىپ جاتقان اۋقىم­دى جۇ­مىستى كوردىم. سول كۇن­نەن بەرى تالاي ۋاقىت وتسە دە, ارداگەر­لەر مەن مۇگەدەكتەرگە, قازا تاپقان جاۋىن­گەرلەردىڭ وتباسىلارىنا قولداۋ كورسە­تۋدىڭ يگى ءداستۇرى جالعاسىن تاۋىپ كەلدى. ءوزىم دە وسى ىسكە ۇلەسىمدى قوسا الاتىنىمدى ءتۇسىنىپ, شەتتە تۇرا المادىم. ويتكەنى بويىمدا جاس ۇرپاقتى دامىتۋعا ىقپال ەتۋ ءۇشىن كۇش پەن مۇمكىندىك بار ەكە­نىن سەزىندىم.

بىراق قازىرگى كۇنى اۋعانستاندا ەتى­گىمەن سۋ كەشكەن جاۋىنگەرلەرگە مەم­لەكەت تاراپىنان جەتكىلىكتى كوڭىل بو­لىن­بەي كەلەدى. 35 جىل بويىنا ولار وز­دەرىنىڭ مۇددەلەرىن قورعايتىن زاڭدى كۇتتى. بۇرىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ارداگەرلەرىنە تەڭەستىرىلىپ, بۇل مارتەبە بەلگىلى ءبىر جەڭىلدىكتەرگە مۇمكىندىك بەرەتىن. 2020 جىلدىڭ 6 مامىرىندا «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, اۋعان ارداگەرلەرى تاراپىنان جۇمىس توبىنا ەنگىزىلگەن ۇسىنىستار وعان ەنبەي قالدى. ەندى ءبىز وزگە مەملەكەتتەر اۋماعىندا اسكەري ءىس-قيمىلدارعا قاتىسۋشى عانا بولىپ قالدىق.

قازىرگى كۇنى اۋعانستاندا سوعىسقان ازاماتتاردىڭ 20 پايىزى الەۋمەتتىك تۇرعىدا قامتاماسىز ەتىلمەگەن, كوپشىلىگى مەملەكەت تاراپىنان ەشقانداي قولداۋ كورمەستەن انا دۇنيەگە اتتانىپ كەتتى. جوعارىدا ايتىلعان زاڭ اسىعىستاۋ قابىلدانعان سەكىلدى. وعان تەز ارادا وزگەرىس ەنگىزۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. اۋعان ارداگەرلەرىنە زەينەتاقىلارىن ارتتىرۋ, قوسىمشا كومەكتى كوبەيتۋ, ەمدەۋ, ساناتوريلىك-كۋرورتتىق ساۋىق­تىرۋ, كۆوتا بەرۋ, باسپانا بەرۋ سەكىلدى ماسەلەلەرىن تەز ارادا شەشۋ كەرەك. ولار­دىڭ دا وتباسىلارى بۇگىنگى زامان­دا لايىقتى ءومىر سۇرۋگە قۇقىلى. پرە­زيدەنتتەن ءتۇيىنى شەشىلمەگەن كوپتەگەن الەۋمەتتىك ماسەلەگە الاڭداپ جان ۇشىر­عان انالاردىڭ جانايقايىن جان-جاقتى تەكسەرىپ, شەشىم قابىلداۋدى سۇرايمىز.

– ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان قور اۋعان ارداگەرلەرىنە قانداي قولداۋ كورسەتەدى؟

– ءبىزدىڭ قوردىڭ جۇمىسى, ونىڭ ىشىندە قايىرىمدىلىق قىزمەتىنىڭ اۋقىمى الدەقايدا كەڭ جانە تەك ارداگەرلەرگە كومەك كورسەتۋمەن شەكتەلمەيدى. فيزيو­لوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە نەمەسە قانداي دا ءبىر ەرەكشە ومىر­لىك جاعدايعا بايلانىستى قيىن­دىققا تاپ بولعان ادامدار كوپ. ورىمدەي جاس كەزىندە ۇرىس الاڭىنا اتتانعان ساربازداردىڭ باستى مىندەتى – حالىقارالىق تەرروريزممەن كۇرەسىپ, ەسىرتكى بيزنەسىنىڭ شەكارادان وتۋىنە توسقاۋىل قويۋ ەدى. وتانىنا امان-ەسەن ورالعانداردىڭ ەرلىگى ەسكەرىلىپ, ارنايى مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. الايدا رۋحى مىقتى جانە ەڭ باتىل ساربازدار عانا ازاماتتىق ومىرگە قايتا بەيىمدەلە الدى. اۋعان سوعىسىنا 22 269 وتانداسىمىز اتتانعان. ولاردىڭ 924-ءى مايدان الاڭىندا ەرلىكپەن قازا تاپسا, 1 015 ادام مۇگەدەك بولىپ ورالىپ, 19-ى ءىز-ءتۇزسىز جوعالدى. بۇگىنگى كۇنى 70-تەن اسا ازامات اسكەر قاتارىندا قىزمەتىن جالعاستىرىپ كەلەدى.

بۇل ادامدار اۋعانستاننان كەت­كەنى­مەن, سوعىس سالعان ىزدەر ولاردىڭ جانىندا قالىپ قويدى. ءاربىر جاۋىنگەردىڭ بويىندا پوستتراۆماتيكالىق سيندروم بار. ولاردىڭ بۇگىنگى جاعدايى ءماز ەمەس, اشىق ايتقاندا, قيىن. ماسەلەن, ماعان ءبىزدى, اۋعان ارداگەرلەرىن الەۋمەتتىك وسال توپ ساناتىنا قوسقانى تۇسىنىكسىز. مۇنى وتان الدىنداعى بورىشىن وتەپ, انتقا ادال بولعان ادامداردى قورلاۋمەن تەڭ دەپ ەسەپتەيمىن.

ءبىزدىڭ قور تاراپىنان كومەك ارقاشان قارجىلىق تۇرعىدا بولا بەرمەيدى, بىرەۋ­گە كۇندەلىكتى تىرشىلىككە قاجەتتى كەڭەس نەمەسە زاڭگەرلىك كەڭەس قاجەت, ال بىرەۋ قا­ر­اپايىم ادامي قارىم-قاتى­ناسقا مۇق­تاج. بۇلار دا جابىرقاعان جانعا دە­مەۋ, كەيبىرەۋلەر ءۇشىن ول كەز كەلگەن ماتەريالدىق كومەكتەن الدەقايدا ماڭىزدى.

–  سىزدەردىڭ جۇمىستارىڭىز­دىڭ ءبىر باعىتى – جاستاردى قولداۋ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋ. بۇل تۇرعىدا قان­داي ءىس-شارالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر؟

– ۋاقىت وتكەن سايىن سول سۇراپىل سوعىس تاريح قويناۋى­نا ءسىڭىپ, بىرتىندەپ الىس­تاپ بارادى. وعان قاتىسقان جاۋىن­گەرلەردىڭ قاي-قايسىسى دا ازامات­تىق بورىشتارىنا ادال­­دىق تانىتىپ, قايسارلىق پەن قا­ھار­ماندىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەت­تى. ءبىز ولاردىڭ ەرلىكتەرى, جاۋىن­گەرلىك جولدارى تۋرالى ايتا وتىرىپ, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بويى­نا پاتريوتتىق سەزىم ۇيالاتىپ, وتانىنا, تۋعان جەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن ارتتىرىپ, شىڭ­داي تۇسەتىنىمىزگە سەنىمىمىز مول. وسىعان وراي ارداگەرلەر ءوز يدەيالارىن, مۇمكىندىكتەرىن, تۇجىرىمدامالارىن جۇزەگە اسىرۋ, ومىرلىك تاجىريبەسىن كەيىنگى تولقىنعا بەرۋ, بەيبىتشىلىك, دوستىق جانە ءوزارا كومەك يدەيالارىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا جاسوسپىرىمدەردىڭ سپورتتىق جانە اسكەري-پاتريوتتىق كلۋبتارىن قۇردى.

قازىرگى تاڭدا, وكىنىشكە قاراي, جاستاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قيمىلسىز, امورفتى ءومىر سالتىن ۇستانادى. ولاردىڭ بوس ۋاقىتتارىنىڭ باسىم بولىگى گادجەتپەن ءوتىپ جاتىر. سوندىقتان ءبىز جاستارمەن كوپ جىلدان بەرى تىعىز جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. سپورتتىق جارىستارعا دا ۇنەمى قاتىسىپ وتىرامىز. ماسەلەن, بيىل كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ اۋعان­ستاننان شىعارىلعانىنا 35 جىل تولۋىنا وراي دزيۋدودان الماتى قالالىق ءتۋرنيرى ءوتتى. الداعى ۋاقىتتا تاەكۆوندودان ITF جانە WTF بويىنشا رەسپۋبليكالىق تۋرنيرلەر جانە حاپكيدودان حالىق­ارالىق جارىس وتەدى دەپ وتىرمىز.

– قور تاراپىنان پاندەميا كە­زىندە, قاڭتار وقيعاسىندا حالىققا كومەك بەرۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ بويىنشا ىرگەلى ىستەر اتقارىلىپتى. سونى كەڭىرەك ايتىپ بەرسەڭىز.

– اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرى مەن مۇگەدەكتەرىن قولداۋ قورى قوعامدىق ورتادا ءجيى بايقالا بەرمەيتىن, الايدا ەل ءۇشىن قۇنى جوعارى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرادى. كوپ ادام كارانتين كەزەڭىنىڭ قيىندىقتارىن ۇمىتا باستادى. بۇل كەزدە ءتىپتى ومىرلىك ماڭىزى بار ونىمدەردى تابۋ قيىن ەدى. سوندا اۋعان ارداگەرلەرىنەن قۇرىلعان ەرىكتىلەر توبى حالىققا 10 مىڭنان اسا گۋمانيتارلىق كومەك تاراتتى.

2022 جىلدىڭ قاڭتارى ءاربىر الما­تىلىقتىڭ ومىرىندە وشپەس ءىزىن قالدىردى. سول كۇندەرى ال­ماتىدا قۇقىقتىق ءتارتىپتى ساقتاۋ جونىندەگى شتاب قۇرىلىپ, ءبىز توعىز كۇن بويى جەتى قالالىق اۋرۋ­حانانى, جەدەل جاردەم ستانسا­سىن, بىرقاتار الەۋ­مەتتىك نىساندى كۇزەتتىك. ارداگەرلەر 28 گۆار­دياشى-پانفيلوۆشىلار اتىن­­دا­عى ساياباقتا پاترۋلدەر ۇيىمداستىردى. كومەككە مۇق­تاج كەز كەلگەن ادام حابارلاسا الاتىن سەنىم تەلەفونى جۇمىس ىستەدى. وسى كۇندەرى قيىندىق پەن قاۋىپتەن قورىقپاي قوعام ءتارتىبىن قورعاۋعا شىققان جىگىتتەردىڭ ءبارىن دە باتىرلار دەپ ايتۋعا نەگىز بار.

– باتىر دەمەكشى, ءسىز حا­لىق قاھار­مانى باقىتجان ەر­تاەۆپەن كوپ جىل­دان بەرى قويان-قولتىق جۇمىس اتقا­رىپ كەلەسىز. جۋىردا باسپاسوزدەگى سۇح­باتىندا اۋعان ارداگەرى باقىتبەك سما­عۇل باتىرعا جوعارى اتاقتى الۋعا سەبەپكەر بولعانىن ايتتى. بۇل قانشا­لىقتى راس؟

– باقىتجان ەرتاي ۇلى –  ەلىمىزگە بەلگىلى تۇلعا, تانىمال قايراتكەر. سون­دىقتان ونىڭ دەپۋتاتتىعى دا, ەڭ جوعارى اتاعى دا زاڭدى تالقىلاۋلاردان, قۇزىرەتتى كوميسسيالاردان ءوتىپ, بەكىتىلگەن. بۇل جەردە ءبىر ادامنىڭ ۇسىنىسى دەگەن شىن­دىققا سايكەس كەلمەيدى.

گەنەرال باقىتجان ەرتاەۆ ومى­رىندە ءبىر كۇن دە جۇمىسسىز وتىر­عان جوق. ول جاسىنان اسكە­ري جولدى تاڭدادى, گەنەرال دەڭگەيىنە دەيىن ءوز ەڭبەگىمەن ءوستى. قورعانىس مي­نيسترلىگىندە جوعارى لاۋا­زىمدى قىزمەتتەر اتقاردى. سوسىن دەپۋتات بولىپ سايلاندى. ەلىمىزدىڭ بۇكىل حالىق قاھارمانى ءبىراۋىزدان ونى «Tayelsiz Qazaqstannyn Halyq Batyrlary» رەسپۋبليكالىق قوعام­دىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ەتىپ سايلادى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

ەسكەندىر زۇلقارناي,

«Egemen Qazaqstan»