مەملەكەت ديپلوماتياسىنىڭ تاريحي بەلەسى

حح عاسىردا قازاق حالقى ەكى مەم­­­­لەكەتتىڭ قۇرامىندا بولدى. ال­­­­عاش­قىسى – 1920 جىلى 26 تا­مىز­­دا قۇرىلعان قازاق كەڭەستىك سو­تسيا­­ليستىك اۆتونوميالىق رەسپۋب­لي­كاسى, استاناسى ورىنبور قالا­سى ەدى. ەكىنشىسى – وڭتۇستىك قازاقستان­نىڭ 5 وبلىسى (تالدىقورعان, الما­تى, جامبىل, شىمكەنت, قىزىل­ور­دا) تۇركىستان كەڭەستىك سوتسيا­ليس­تىك رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامى­نا ەن­دى. سول كەزدە استاناسى – تاشكەنت قا­لاسى. بۇل رەسپۋبليكا­نىڭ باس­شى­لىعى قۇرامىندا تۇرار رىس­قۇلوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, ءنازىر تورە­­قۇل ۇلى, مۇستافا شوقاي, مۇحا­مەد­جان تىنىشباەۆ سەكىلدى قا­زاق حالقىنىڭ ازاماتتارى تۇر­دى. ۇكىمەت مۇشەلەرى رەتىن­دە كوپتەگەن ءبىلىمدى, بىلىكتى قازاق جۇمىس اتقاردى. بۇعان دەيىنگى تۇركىستان مۇحتارياتى مەن الاش اۆتونومياسىندا دا سىرتقى ىستەردى قاداعالايتىن قۇرىلىم جاساقتالدى. تۇركىستان رەسپۋب­لي­كاسىندا العاشقى سىرتقى ىستەر كوميسسارياتى 1920 جىلدىڭ باسىندا قۇرىلدى. قازاقتان شىققان ساۋد ارابياسىنداعى تۇڭعىش ەلشى ءنازىر تورەقۇل ۇلى ەدى. وكىنىشكە قاراي, وعان جالعان ايىپ تاعىلىپ, تۇتقىندالىپ, 1937 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسىلدى.

كەيىن كەڭەس وكىمەتى وداقتاس رەسپۋبليكالاردان سىرتقى ساياساتتى تولىق ءوز قولىنا الىپ, رەسپۋبليكالارداعى سىرتقى ىستەر ۆەدومستۆوسىن جويدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىن­دە 1943 جىلعى 28 قاراشا – 1 جەلتوق­سان ارالىعىندا تەگەران قالاسىندا وتكەن كونفەرەنتسيادا ءۇش مەملەكەت­تىڭ باسشىلارى: كەڭەس وداعىنان يوسيف ستالين, امەريكا قۇرا­ما شتاتتارىنان فرانكلين رۋزۆەلت, ۇلىبريتانيادان ۋينستون چەرچيلل فاشيستىك گەرمانيا­مەن سوعىسۋدى جەدەلدەتۋ جانە جەڭىستەن كەيىن حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى, تۇراقتى بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ تۋرالى ۇيىم قۇرۋ قاجەتتىگىن مالىمدەدى. سوعان بايلانىستى ي.ستالين جاڭا قۇرىلاتىن حالىقارالىق ۇيىمعا كەڭەس وداعىنىڭ 15 وداقتاس رەسپۋبليكالارىن كىرگىزبەكشى بولدى. ءسويتىپ, كسرو جوعارعى كەڭەسى «بىرىڭعاي وداقتىق سىرتقى ىستەر حالىق كوميسسارياتىن وداقتىق-رەسپۋبليكا­لىق حالىق كوميسسارياتى رەتىن­دە وز­گەرتۋ تۋرالى جانە وداقتاس رەس­پۋب­ليكالارعا سىرتقى بايلا­نىس جاساۋعا وكىلەتتىلىك بەرۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدادى. وسى زاڭ­نىڭ نەگىزىندە قازاق كسر جوعارى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ توراعاسى ا.قازاقباەۆ, قازاق كسر جوعارى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ حاتشى­سى س.نۇرماعامبەتوۆ 1944 جىل­عى 13 ساۋىردە الماتى قالاسىندا «قازاق كسر بىرىڭعاي وداقتىق-رەس­پۋبليكالىق حالىق كوميسسارياتىن قۇرۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى.

رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنا 16-باپ قوسىلدى. بۇل باپ بويىنشا قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەس­پۋبليكاسىنا شەت مەملەكەتتەر­مەن تىكەلەي بايلانىس جاساۋ, ولار­مەن ديپلوماتيالىق كەلىسىمگە وتىرۋ, ديپلوماتيالىق جانە كونسۋل­دىق وكىلدىكتەرىمەن الماسۋ قۇقىعى بە­رىلدى. كونستيتۋتسيانىڭ 16-بابى­مەن قازاق كسر ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەرىن تاعايىندايدى جانە قايتارادى. سونىمەن قاتار كەلە­سىدەي تولىقتىرۋ بەرىلگەن – كسرو-نىڭ شەت مەملەكەتتەرمەن جالپى بەكىتىلگەن قارىم-قاتىناس اياسىندا قازاق كسر شەت مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناسىن جۇزەگە اسىرادى. شەت مەملەكەتتەردىڭ ديپ­لو­ما­تيالىق وكىلدەرىنەن سەنىم گراموتاسىن قابىلدايدى.

ءسويتىپ, قازاق كسر جانە باسقا دا وداقتاس رەسپۋبليكالاردا سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرى قۇرىلدى. الاي­دا جوعارىدا كورسەتىلگەن باپ­تار ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسپادى, ويت­كەنى ماسكەۋ مەملەكەتتىڭ شەتەلمەن بايلانىس تىزگىنىن بەرگىسى كەلمەدى.

1945 جىلدىڭ 4-11 اقپان ارا­لى­عىندا وتكەن يالتا كونفەرەنتسيا­سىندا ءۇش جەتەكشى دەرجاۆا باس­شىلارىنىڭ كەزدەسۋىندە گەر­ما­نيانى كۇيرەتكەننەن كەيىن الەمدە تۇراقتى بەيبىتشىلىك ورناتۋ ءۇشىن جاڭا حالىقارالىق ۇيىم قۇرۋ تۋرالى ماسەلە شەشىلدى. ونىڭ اتى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى دەپ اتالاتىن بولدى.

كسرو باسشىسى ي.ستالين 15 وداق­تاس رەسپۋبليكانى بولاشاق قۇ­رى­­لاتىن بۇۇ-عا كىرگىزۋدى ۇسىندى. اقش ماسكەۋدىڭ 15 رەسپۋبليكاسى­نىڭ جاڭا ۇيىمعا مۇشە بولۋىنا قار­سى شىقتى. ۆاشينگتوننىڭ ايتۋىنشا اقش 49 شتاتتان قۇرا­لا­دى, شتات دەگەنىمىز «وزىنشە ءبىر مەم­لەكەت», ولاردىڭ فەدەرالدىق زاڭ­­دى قابىلداۋ نە قابىلداماۋى ءوز ەر­كى. ءار شتات ءوز زاڭدارىن شىعارا الادى. وسىلايشا, ماسكەۋ 15 رەسپۋبليكانى ۇسىنسا, ۆاشينگتون 49 شتاتىن جاڭا ۇيىمعا كىرگىزبەكشى بولدى. كەلىسسوز بارىسىندا ورتاق مامىلەگە كەلىپ, ەكى جاق تا ءوز ۇسىنىستارىن قايتىپ الۋعا ءماجبۇر بولدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ۋكراينا مەن بەلارۋس حالقىنىڭ گەرمانياعا قارسى قاجىرلى كۇرەسىن جانە سوعىس زاردابىن ەسكەرىپ, قاعيداتتان تىس ەكى رەسپۋبليكانى دا بۇۇ-نى قۇرۋشى 51 مەملەكەتتىڭ قۇرامىنا كىرگىزدى.

جوعارىدا ايتىلعان قازاق كسر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى 1944 جىلى 13 ساۋىردە قۇرىلعانىنا قارا­ماستان, قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرت­قى ىستەر مينيسترلىگى ءوز قۇ­­رىلۋ تاريحىن 1992 جىلعى 2 شىلدەدەن باستادى. ويتكەنى 2 شىلدە­دە قازاقستان پرەزيدەنتى­نىڭ سىرت­قى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جۇمى­سى تۋرالى جارلىعى شىقتى. وسى ­قۇ­جات­تى مينيسترلىك نەگىزگە الىپ, قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر ۆەدوم­ستۆوسىنىڭ قۇرىلعانىنا 30 جىل تولدى دەپ تويلادى. بىزدىڭشە, بۇل ماسەلەگە تەرەڭ, جان-جاقتى قارا­ۋى­مىز كەرەك.

قالاي دەگەندە بيىل 13 ساۋىردە ەلى­مىز­دىڭ سىرتقى ىستەر حالىق كوميس­سا­­رياتىنىڭ قۇ­رىلعانىنا 80 جىل تو­لدى. 1944 جىلى تاعايىندال­عان تولەگەن تاجىباەۆ العاشقى سىرت­قى ىستەر حالىق كوميسسارى بولدى. بۇدان بۇ­رىن ول 1940-1944 جىلدا­رى حا­لىق اعارتۋ كوميسسارى قىز­مە­تىن ات­قار­عان. كەيىن ۇندىستانداعى كسرو ەلشىلىگىندە وكىلەتتى ۋاكىل رە­تىندە ديپلومات بولىپ جۇمىس ىس­تە­دى. ت.تاجىباەۆ بەلگىلى عالىم, پە­دا­گوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستان عىلىم اكادەمياسى­نىڭ اكادەميگى, «اباي قۇنانباي ۇلى­­­نىڭ فيلوسوفيالىق, پسيحولوگيالىق جانە پەداگوگيكالىق كوزقاراستارى», تاعى دا باسقا كوپتەگەن قۇن­دى عى­لىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى.

80 جىلدىق تاريحى بار قازاق­ستان ديپلوماتياسى ەلەۋلى جەتىستىك­تەر­گە جەتتى. تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوس­تاس­تىعىنا مۇشە ەلدەر اراسى­نان قازاقستان رەسپۋبليكاسى ال­عاش­قى بولىپ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭە­سىنىڭ مۇشەسى بولدى. الەمدىك بەي­بىتشىلىكتى ساقتاۋ ماقساتىندا يادرو­لىق قارۋ-جاراقتى 2045 جىلعا دەيىن جويۋ ماسەلەسىن ۇسىندى. ورتالىق ازيا جانە تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ىنتى­ماقتاستىعىن نىعايتۋعا ۇيىت­قى بولىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ سىرتقى سايا­­ساتىنىڭ باستى ۇستانىمى تاتۋ كور­شىلىك قاتىناس پەن وزگە مەم­لە­­كەتتىڭ ىشكى ىسىنە ارالاس­پاۋ, باس­قا مەم­لەكەتتەرمەن تەڭ قۇقى­لىق جاع­دايىندا ءتۇرلى سالالاردا ىن­تى­ماق­­تاستىقتى دامىتۋ, تۋىنداعان ما­سە­لەلەردىڭ ءبارىن بەيبىت جانە ديپ­­لو­ماتيالىق جولمەن شەشۋگە ۇم­تىلۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن. قا­زاق­ستاننىڭ سىرت الەممەن سىندار­لى قارىم-قاتىناس ورناتا ءبىلۋى ەكو­نوميكالىق الەۋەتىمىزدىڭ ارتۋى­نا, ساۋدا-ەكونوميكالىق, سون­داي-اق ين­ۆەستيتسيالىق بايلانىس­تا­رىمىزدىڭ نىعايۋىنا جول اشىپ وتىر. بۇگىندە الەمدىك قوعامداستىق ەلىمىزدى سەنىمدى ارىپتەس رەتىندە تانيدى.

سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى قۇ­رىل­عاننان بەرى 20-عا جۋىق مينيستر قىزمەت اتقاردى. ولاردىڭ ىشىن­­دە ديپلوماتيا تاريحىندا قال­­عان تۇلعالار – ت.تاجىباەۆ, ءا.ءشا­رى­پوۆ, ب.بولتىرىكوۆا, م.فازىلوۆ, م.ەسەن­اليەۆ بار. تا­ۋەلسىز قازاق­ستان ديپلوماتياسى­نا ۇلكەن ۇلەس قوس­قان بەلگىلى مينيستر­لەر – ا.ارىس­تان­بەكوۆا, ت.سۇلەي­مەنوۆ, ق.توقاەۆ, م.ءتا­جين, ق.ساۋداباەۆ, ە.قازىحان, ق.ءابدىراح­مانوۆ, م.تىلەۋبەردى جانە باسقالار. بۇگىن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەل تاريحىنىڭ كوپتومدىعى جازىلىپ جاتقان ۋاقىتتا, قازاقستان ديپلوماتياسىنىڭ تۋى مەن قالىپتاسۋىنىڭ بەل-بەلەستەرىن ناقتى ساراپتاپ, تۇجىرىمداۋدىڭ ۋاقىتى تۋدى دەپ ەسەپتەيمىز.

سايلاۋ باتىرشا ۇلى,

قازاقستان ديپلوماتيالىق قىزمە­تىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى