بۇگىنگىنىڭ ادامدارى تاماق جوقتىقتان ەمەس, زياندى ازىق-ت ۇلىكتەردىڭ كوپتىگىنەن زارداپ شەگىپ وتىرعانىن جوققا شىعارا المايمىز. قازىر ارتىق سالماق ماسەلەسى الاڭداتپايتىن ەل از. سەمىزدىك ماسەلەسىنە كەلگەندە قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ بەلسەندىلەرى مەن عالىمدار دا قاراپ جۇرگەن جوق. ولار بۇل دەرتتەن قۇتىلۋدىڭ جولى گازدالعان سۋسىندارعا سالىق سالۋ دەپ بىلەدى.
بىراق ارتىق سالماق ماسەلەسى سالىق سالۋمەن شەشىلمەيتىنى, شىنداپ كەلگەندە, ادام دەنساۋلىعىنا زياندى تاعامدار ءتىزىمى ءتاتتى سۋسىندارمەن عانا شەكتەلمەيتىنى بەلگىلى. سوندىقتان زاماناۋي دەرتتەردىڭ الدىن الۋ – ابدەن ەكشەلگەن, جان-جاقتى ويلاستىرىلعان كەشەندى شارالاردى قاجەتسىنەدى. مىسالى, مىنا دەرەكتەرگە ءجىتى نازار اۋدارىپ كورەلىك. الەمنىڭ 50-دەن اسا ەلىنىڭ سالىقتارىن تالدايتىن 100-گە جۋىق زەرتتەۋلەرگە قوسا, اقش-تاعى گازدالعان سۋسىندارعا سالىناتىن سالىقتاردىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنى جونىندە بولەك زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلگەن. بۇل سالىقتاردىڭ تاماقتان ءوتىپ كەتكەن قانت پەن كالوريا مولشەرىن ازايتاتىنىن دالەلدەيتىن سەنىمدى دەرەك جوق. سالىق دەگەنىڭىز, ءوز بەتىنشە تۇتىنۋشىلاردى دۇرىس تاعام تۇرلەرىن تاڭداۋعا يتەرمەلەي المايدى, ءتىپتى ىقپالى جوق دەسەك تە بولادى.
ال ددۇ مالىمەتى بويىنشا, ادام دەنساۋلىعىنا قاۋىپتى فاكتورعا ارتىق سالماق پەن سەمىزدىك جاتادى. ونىڭ ىشىندە ەكى ءتيپتى قانت ديابەتى, جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى, استما مەن قاتەرلى ىسىكتىڭ كەيبىر تۇرلەرى مەزگىلسىز اجالعا سوقتىرادى. ماسەلەن, كەڭىنەن جاريا بولعان «Lancet» جۋرنالىنىڭ ءوز كوميسسياسى بار. وسىنىڭ ەسەبىنە كوز جۇگىرتسەك, 2019 جىلى ارتىق سالماقپەن كۇرەسۋ ءۇشىن دەنساۋلىق سالاسىندا جۇمسالعان قارجى مەن ەكونوميكالىق ونىمدىلىكتى جوعالتۋدان الەم 2 ترلن دوللارداي شىعىن شەككەن. بۇل – بۇكىلالەمدىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3%-ىنا جۋىق دەرلىك وراسان قاراجات.
دەمەك, ماسەلە بۇل جەردە سۋسىندارعا ەمەس, وعان قوسىلاتىن قانتتىڭ مولشەرىنە بارىپ تىرەلەدى. كولەمى 330 مل گازدالعان سۋسىننىڭ ءبىر بانكاسىنا 10 شاي قاسىقتاي قانت قوسىلاتىندىقتان, ءبىر بانكا سۋسىننىڭ ءوزى كۇندەلىكتى جەۋگە قانت مولشەرىنىڭ نورمالارىنان اسىپ كەتەدى. سوندىقتان گازدالعان سۋسىنداردى ءىشۋدى ازايتۋ سەمىزدىكپەن كۇرەسۋدە نەگە تانىمال بولعانى تۇسىنىكتى.
ەندەشە, گازدالعان سۋسىندارعا سالىق كوبەيسە, ونىڭ باعاسى دا قىمباتتاپ, تۇتىنۋشىلاردى قاشىرادى دەپ ويلاۋىڭىز عاجاپ ەمەس. راسىندا, وسى يدەيا بۇكىل الەمدە ءتاتتى سۋسىندارعا سالىنعان سالىقتار تولقىنىن وياتتى. مىسالى, كاليفورنيا شىعاناعىنداعى قالالاردا ءار ۋنتسيا ءۇشىن 1 تسەنت مولشەرىندە (ەگەر اقش-تىڭ باتىسىندا گازدالعان سۋسىننىڭ ءار ۋنتسياسى 5 تسەنت تۇراتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ايتارلىقتاي قىمبات) سالىق سالىندى.
دەگەنمەن وسىنىڭ بارىنە قاراماستان, بۇگىندە ەڭ ءتيىمدى دەپ سانالاتىن سالىقتار بار. ايتالىق, 100 مل قانت مولشەرىنە بايلانىستى ۇلىبريتانياداعى سۋسىندارعا سالىناتىن ساتىلى سالىق ورتاشا ەسەپپەن كۇنىنە ادام باسىنا شاققاندا قوسىلعان قانت مولشەرىن تەك 18 كالورياعا ازايتادى (شاي قاسىقتان شامالى كوپ). شىنداپ كەلگەندە, بۇل ايىرماشىلىقتى ەكى مارمەلاد, ءبىر شاي قاسىقتاي بالمۇزداق نەمەسە ەكى كارتوپ قىتىرلاعى, بولماسا كارتوپ فريىمەن-اق جوققا شىعارا سالۋعا بولادى.
ال ەندى بۇل سالىقتار نەلىكتەن ءتيىمسىز دەگەن ماسەلەگە توقتالىپ وتكەنىمىز ءجون. وسى رەتتە سالىقتار تۇتىنۋشىلاردىڭ قالتاسىنا سالماق سالادى دەپ ويلايمىز. بىراق بۇل – سيرەك بولاتىن جاعداي. ەگەر كومپانيالار سالىق تولەۋ ساتىلىمنىڭ تومەندەۋى مەن ۇلكەن قارجىلىق شىعىندار الىپ كەلەدى دەپ ەسەپتەسە, وندا بۇل شىعىندى ءوز مارجالارىنىڭ ەسەبىنەن ءوندىرىپ الادى. باعانىڭ وسۋىنە قاراعاندا, ساتىلىم كولەمى ازايادى دا, پايداسى وسەدى. وسىلايشا, كاليفورنيا شىعاناعىنداعى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر باعانىڭ 10%-عا كوتەرىلۋى سالىق سالىنعان سۋسىنداردىڭ ساتىلۋىن ورتا ەسەپپەن 5-7%-عا قىسقارتاتىنىن كورسەتكەن. سوندىقتان قوسىلاتىن قانت نەمەسە تۇتىنىلاتىن جالپى كالوريا مولشەرىن ايتارلىقتاي ازايتۋعا باعىتتالعان ساياسات تەك گازدالعان سۋسىندار سياقتى شاعىن ءونىم تۇرلەرىن عانا كوزدەسە, ءتيىمدى بولا المايدى. سەبەبى ادامعا ارتىق سالماق قوساتىن جالعىز ءىشىپ-جەم – ءتاتتى سۋسىندار ەمەس.
وسى ارادا اقش-تىڭ تەك بىرنەشە قالاسىندا عانا گازدالعان سۋسىندارعا سالىق ەنگىزىلگەندىكتەن, قاراپايىم تۇتىنۋشىلار ونى سالىق سالىنبايتىن اينالاسىنداعى جەرلەردەن ساتىپ الاتىنى انىقتالعانىن مىسالعا كەلتىرە كەتۋگە بولادى. 2020 جىلعى زەرتتەۋلەر فيلادەلفياداعى ءار ۋنتسيا ءۇشىن سالىنعان 1,5 تسەنت ساتىلىمدى 46%-عا دەيىن تومەندەتكەنىمەن, ەسەسىنە ونىڭ ورنى ترانسشەكارالىق ونىمدەرمەن تولتىرىلعان. كەيىنگى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, فيلادەلفيا دۇكەندەرىندە ساتىلىم كورسەتكىشى الدەقايدا تومەندەگەنى (18%-دان باستاپ 25%-عا دەيىن), ترانسشەكارالىق ساتىلىمدار كەسىرىنەن ودان دا ازايعانى بايقالادى. بىراق بۇل ترانسشەكارالىق ساۋدا-ساتتىق ەسەبىنەن ءالى دە تومەندەي ءتۇسۋى مۇمكىن, ياعني قانت تۇتىنۋىن ازايتۋعا تيگىزىپ جاتقان سەپتىگى شامالى. جۇرت ونىڭ ورنىنا «سالاماتتى» سۋسىنداردى ساتىپ الىپ جاتقان جوق.
ەندى بىرەۋلەر گازدالعان سۋسىندارعا سالىق سالۋ ءتۇرلى ەتنوستىق جانە الەۋەتتىك توپتاردىڭ دەنساۋلىعىنا قاتىستى ايىرماشىلىق ماسەلەسىن شەشەتىن ءتيىمدى قۇرال بولۋى مۇمكىن دەپ بىلەدى. ادەتتە, تابىسى تومەن ورتا ءتاتتى سۋسىندار كوبىرەك پايدالاناتىندىقتان, قالىپتان تىس سەمىزدىك پەن سوعان قاتىستى دەنساۋلىق پروبلەمالارىنان زارداپ شەگەدى. ال تەوريالىق تۇرعىدا وسى الەۋمەتتىك ورتا ءۇشىن گازدالعان سۋسىندارعا سالىنعان سالىق ەلدى الدەقايدا پايدالى سۋسىنداردى ىشۋگە يتەرمەلەۋگە ءتيىس ەدى. بىراق ءبارى دە كەرىسىنشە بولىپ وتىر. زەرتتەۋ دەرەكتەرى اۋقاتتى اۋداندارداعى ادامدارعا قاراعاندا, سالىقتىڭ ۇلكەن بولىگى تۇرمىسى تومەن اۋداندارداعى تۇتىنۋشىلاردىڭ يىعىنا تۇسەتىنىن, ەڭ قىزىعى ولار باعانىڭ وسۋىنە اسا ءمان بەرمەگەنىن كورسەتەدى. بۇل دەگەنىمىز – تابىسى تومەن جاندارعا سالىقتىڭ سالماعى تۇسكەنىمەن, ۋادە ەتىلگەندەي ونىڭ دەنساۋلىققا تيگىزەتىن پايداسىن كورمەيدى دەگەن ءسوز.
تاعى ءبىر قىزىعى, قوعام بەلسەندىلەرى كەيدە گازدالعان سۋسىندارعا سالىنعان سالىقتان تۇسەتىن كىرىستى تابىسى تومەن ورتاعا قايتا باعىتتاۋعا بولاتىن باعدارلامالارعا قارسى شىعىپ جاتادى. ارينە, مۇنداي باعدارلامالاردى تابىس سالىعىنان جينالعان قارجىلاردى قايتا تاعايىنداۋ ارقىلى, تىكەلەي جانە بارىنشا ءادىل قارجىلاندىرۋعا بولادى.
كوزدەگەن ماقساتقا كەشەندى امالدار عانا جەتكىزەدى.
بىرىنشىدەن, قۇرامىندا قانتى بار سۋسىندارعا سالىقتى تەك جەرگىلىكتى دەڭگەيدە ەمەس, بۇكىل ەل بويىنشا ەنگىزگەندە ترانسشەكارالىق ساتىلىمداردى بارىنشا شەكتەيدى. ەكىنشىدەن, سۋسىننىڭ كولەمىنە ەمەس, قۇرامىنداعى قانتقا سالىق سالۋ ء(تاتتىسى از ونىمدەر ءۇشىن تومەنىرەك سالىق ولشەمىن قاراستىرۋ) وندىرۋشىلەردى سۋسىندارعا قوسىلاتىن قانت مولشەرىن ازايتۋعا قۇلشىندىرا تۇسپەك. ماسەلەن, ۇلىبريتانيادا ولشەۋدەن وتكەن, ساتىپ الىناتىن ونىمدەرگە قوسىلعان قانت مولشەرىنىڭ 80%-عا ازايۋى ساۋدا-ساتتىقتىڭ تومەندەۋىنەن ەمەس, رەتسەپتۋرانىڭ وزگەرۋىمەن بايلانىستى بولىپ وتىر. ۇشىنشىدەن, قانتتىڭ نەمەسە تۇتىنىلاتىن جالپى كالوريا مولشەرىن ايتارلىقتاي ازايتۋعا باعىتتالعان ساياسات تەك سۋسىندار سياقتى شاعىن عانا ونىمدەردىڭ توبىن كوزدەگەندە ءتيىمدى بولا المايدى. سەبەبى بۇگىندە قانت قوسىلمايتىن ازىق-ت ۇلىك جوقتىڭ قاسى. سوندىقتان بارلىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى مەن سۋسىن تۇرلەرىنە قوسىلاتىن قانتقا سالىناتىن سالىقتىڭ اۋقىمى الدەقايدا كەڭەيتىلىپ, ول پايدالى بالامالارمەن (مىسالى, بالعىن جەمىستەر مەن كوكونىستەر) ارزانداتىلىپ, اسىرەسە سۋبسيديامەن بىرىكتىرىلگەندە ءتيىمدى بولا تۇسەتىنى داۋسىز.
سول سياقتى تۇتىنۋشىلاردىڭ كوزىن اشاتىن ءبىلىم بەرۋ ناۋقاندارى, تۇسپەن تاڭبالاۋ ساياساتى مەن ءونىم تۋرالى اقپاراتتى اشۋدى تالاپ ەتۋ جۇرتتىڭ دەنساۋلىقتى ساقتاۋعا كەلگەندە دۇرىس تاڭداۋ جاساۋ قابىلەتىن كوتەرە الادى. قازىرگى تاڭدا تەك چيلي, پەرۋ, ۋرۋگۆاي سياقتى ساناۋلى ەلدەر عانا ونىمدەردىڭ قاپتاماسىنىڭ بەتكى جاعىنا بادىرايتىپ «قانت مولشەرى جوعارى» دەگەن ەسكەرتۋ, تەجەۋ جاپسىرماسىن قويىپ, تۇتىنۋشىلاردى شامادان تىس قانتتى تۇتىنۋ قاۋپى تۋرالى اقپاراتتاندىرىپ وتىر.
قالاي دەسەك تە, وسى ماسەلەدەگى قانداي دا ءبىر ساياسات ءوز بەتىنشە نەمەسە باسقا امالدارمەن بىرىكتىرىلگەن جاعدايدا ءىشىپ-جەمگە قوسىلاتىن قانت مولشەرىن ازايتا تۇسەتىنىن انىقتايتىن قوسىمشا زەرتتەۋلەر قاجەت ەكەنى انىق. الايدا قازىردىڭ وزىندە زەرتتەۋشىلەردىڭ, ساياساتكەرلەردىڭ ماقۇلداۋىنا, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن ءجىتى نازار اۋدارىپ وتىرعانىنا قاراماستان, قۇرامىندا قانتى بار سۋسىندارعا سالىق سالۋ سەمىزدىكتىڭ الدىن الۋ, ارتىق سالماقتىڭ بەتىن قايتارۋ سياقتى تۇتىنۋشىلىق مىنەز-ق ۇلىقتىڭ وزگەرۋگە سەپتەسەتىنى تۇسىنىكتى بولىپ وتىر.
قىسقاسى, ءتاتتى سۋسىندارعا سالىنعان سالىقتار سەمىزدىك ەپيدەمياسىن توقتاتا المايدى. بىراق بۇل امالدار بەزبەندەلگەن باسقا شارالارمەن بىرىكتىرىلگەن جاعدايدا عانا كومەكتەسە الاتىنى ايقىن.
الماتى