سوڭعى رەت الاڭسىز ارمانداعان كەزىڭىز ەسىڭىزدە مە؟ ەگەر قويىن داپتەرىڭىزدەگى قويداي كوپ جوسپارلارىڭىزدى ايتا باستاساڭىز, جولىمىز وسى جەردەن ايىرىلۋى مۇمكىن. جوق, عايىپتان تايىپ عارىشقا ۇشىپ, عالامشاردا اۋىق-اۋىق سەرۋەندەۋدى جاقسى كورسەڭىز, مەن ءسىزدى قۇتتىقتايمىن. ءسىز – الەمدەگى ەڭ باقىتتى جاننىڭ ءبىرىسىز.
«ارمانىمنىڭ ءبارىن جازار بولسام, داپتەرگە سىيماس ەدى», دەيتىن قوجانى ۇمىتپاعان شىعارسىز. ءيا, ارمان ەشقانداي ولشەمگە سىيمايدى. ول تاپ-تازا جۇرەكتە, اق قاعاز كوڭىلدە عانا سالتانات قۇرا الادى. ارمانىمىزدىڭ اسۋدان, قيالىمىزدىڭ قيادان اسا الماي قالىپ جاتقانى سودان ەمەس پە ەكەن؟ كىم ءبىلىپتى؟ ايتسە دە سانامىزدىڭ تۇكپىرىندە بالالىق باعىنداعى ساۋلەلى ساتتەردىڭ ءبىر ۇشقىنى قالعانى انىق. ولاردى تىرشىلىك باتپاعىنان ارشىپ الىپ, عارىشقا سامعاتۋ ءۇشىن كىشكەنتاي قيالشىلداردان كوپ ۇيرەنۋىمىز كەرەك. مۇنداعى «قيالگەر» ءسوزىمدى «قيالشىل» دەگەن دۇرىسىراق دەپ قيا باسىپ جۇرمەڭىز. ەرەسەكتىگىڭىزگە باسىپ ەرەجەشىل بولۋدىڭ قاجەتى جوق. «قايراتكەر» دەپ قولدانىپ جۇرگەندە, «قيالگەر» دەگەن دە قيسىندى ەمەس پە؟ سوندىقتان ساناڭىزداعى شەكارالاردى ءبىر مەزەت الىپ تاستاڭىز دا, بالا قيالىندا بارلىعى رۇقسات دەپ, ءارى قاراي تارتا بەرىڭىز.
شەكارا دەگەننەن شىعادى. باياعىدا ءبىر توپ قۇرباقا قۇدىقتىڭ تۇبىنە قۇلاپ كەتىپتى. ءارى تالپىنىپ, بەرى تالپىنىپ شىعا الماي امالى قۇرىعان سوڭ, اقساقالدارىنىڭ بىرەۋى اقىل ايتىپتى. «قۇداي بۇيىرعان قۇدىق ەكەن. سەكسەن قۇلاش تەرەڭنەن سەكىرگەننەن پايدا جوق. مىنا جەر دە جامان ەمەس. وسىندا ءوسىپ-ونە بەرەيىك. كەيىن ۇرپاعىمىز «اڭساپ جۇرگەن اسپاندارىڭ تەڭگەدەي-اق نارسە عوي» دەپ, قۇدىقتا قۇرقىلداسىپ جاتادى ءالى», دەپ سابىرعا شاقىرىپتى. ايتىپ جاتقانى سول ەدى, ءبىر جاس قۇرباقا قارعىدى دا قۇدىقتان ءبىر-اق شىعىپ كەتىپتى. سويتسە, الگى باقا ساڭىراۋ بولعان كورىنەدى. ەرەسەك باقانىڭ ەرەجەسىن ەستىمەگەننەن كەيىن, ەركىندىككە شىعاتىن سەنىمى دە وشپەگەن ەكەن ونىڭ. سول سىندى بالانىڭ دا ەركىن ويىنا ەرەسەكتەردىڭ شەكتەۋى قويىلماعانى ءلازىم.
ءيا, ارماننىڭ ءبىر اتى – ەركىندىك. تارتىلىس زاڭىنا تابيعاتى قايشى قۇبىلىس. ونىڭ ايقىن دالەلى – ۇشۋعا دەگەن ۇمتىلىس. ەكى مەتر ەرەسەكتەردىڭ اسپاننان قاراساڭ نۇكتەدەي عانا تۇلعاسى ءماز قىلماي كورسىن بالانى. ماسەلە وندا دا ەمەس. ارقاسىنا قانات بايلاپ, قالىقتاپ تۇرعان بالاعا الپاۋىت ءدۇن-دۇنيە كىشكەنتاي ويىنشىعى سەكىلدى كورىنەدى. ال كىشكەنتاي ويىنشىقتى بارلىق بالا جاقسى كورەدى. وسى سەزىمدى باستان كەشكىسى كەلگەننەن كەيىن, ارمانشىل كوڭىلدىڭ اسپاندى اڭسايتىنى سوندىقتان بولسا كەرەك. قاناتتىلارمەن قاتار ۇشقان قيال يەسى قاشاندا ازات. ال ازات سانانىڭ يەسى قاشاندا باقىتتى.
بالانىڭ كەلەسى ءارى ەڭ ۇلكەن قيال كەڭىستىگىنىڭ ءبىرى – عارىش. عارىشكەر بولۋدى ارمانداماعان بالا بولماعان دا شىعار. سەبەبى عارىش – عاجايىپ الەم. ال عاجايىپتى تانىپ-ءبىلۋ – بالا ساناسىنىڭ ەڭ سۇيىكتى ءىسى. ءوزىڭىز ويلاڭىزشى, جۇلدىزعا جاقىنداپ, ايدى اينالىپ جۇرۋدەن اسقان قۋانىش بولا ما؟ سونداعى كوڭىل كۇيدى ءوزىڭ دە سەزىنىپ, قيالىڭا قانات بايلاۋى ءۇشىن بالالار ادەبيەتىنە بارماسا بولمايدى. باعانادان بەرى وسى تاقىرىپتى توڭىرەكتەپ كەلە جاتقانىمىزدى تۇسىنگەن بولارسىز, قادىرلى وقىرمان. ەندەشە, وسى تۋراسىندا ويىمىزدى ورتاعا سالىپ, بالالار ادەبيەتىندەگى عارىش تاقىرىبىنا تانىمدىق بارلاۋ جاساپ كورەيىك.
عارىش كۋلتى الەم ادەبيەتىندە از ورىن العان جوق. كەرىسىنشە, جەردەگى قالىپتى قاھارمانداردان گورى كىشكەنتاي وقىرماندار عالامشارلاردا ساياحاتتاپ, ءتۇرلى جاعدايدى باسىنان كەشەتىن عارىشكەرلەردى جانىنا جاقىن تۇتا باستادى. قالامگەرلەر دە پالساپالىق ءمان دارىتىپ, بالانى بيىككە سامعاتقان سايىن, جۇرەگىنە تەرەڭدەۋدى ۇيرەتتى. انتۋان دە سەنت ەكزيۋپەريدىڭ «كىشكەنتاي حانزاداسى» بالالارعا ماحابباتتىڭ ءمانىن, دوستىقتىڭ باعاسىن, ءومىر ءسۇرۋدىڭ مازمۇنىن عارىشتان ۇيرەتتى.
يۋري گاگارين عارىشقا ۇشقاننان كەيىن ىلە-شالا جارىق كورگەن نيكولاي نوسوۆتىڭ شىعارماسى بالالارمەن قاتار ەرەسەكتەرگە قاتتى اسەر ەتتى. كىم نە دەسە دە «دىمبىلمەستىڭ ايعا ساياحاتى» كەڭەس ءداۋىرى بالالارىنىڭ وتانشىلدىق سەزىمىن ەرەكشە كوتەردى. مەملەكەتتىڭ عىلىمي جەتىستىگى بالالار ادەبيەتىندە كورىنۋى – دامۋدىڭ نەگىزگى ىرگەسى. بالالاردىڭ بارلىعى عارىشكەر بولۋدى ارمانداۋىنا بالكىم وسى شىعارما – نەگىزگى سەبەپ. ن.نوسوۆ وسى ورايدا ءوزىنىڭ «دىمبىلمەسىمەن» ادامشىلىق قاعيدالارىن ناسيحاتتاي وتىرا, مەملەكەتتىڭ تەحنوكراتيالىق الەۋەتىن بەيسانالى تۇردە تانىستىرا ءبىلدى.
قازاق بالالار ادەبيەتى دە عارىشقا ساپار جاسادى. فانتاست جازۋشى ابدۋلحاميت مارحاباەۆتىڭ 1972 جىلى جارىققا شىققان «عارىشتاعى قىمىز» شىعارماسىن وقىرمان قاۋىم جاقسى قابىلدادى. مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلدى. الفالىقتار تۋرالى قيال-عاجايىپ اڭگىمەنىڭ وقيعاسى كۇردەلى ەكەنىنە قاراماستان, ءتىلى جەڭىل, باياندالۋى قىزىقتى. وزگە وركەنيەتتەردى زەرتتەۋ ارقىلى, دوستىق, ىنتىماق تاقىرىبى ناسيحاتتالادى.
ال ءجۇنىس ساحيەۆتىڭ «ايداعى جاسىرىنباق» شىعارماسى بالالاردى تابيعات تازالىعىنا ۇندەيدى. وقيعا سارتاي مەن مەرگەننىڭ عارىش كەمەسىمەن قالاي ساياحاتتاعانىن سىنىپتاستارىنا بايانداۋىنان باستالادى. ايعا بارىپ جاسىرىنباق ويناماقشى بولعان بالالار ونداعى قاۋىپتى سەزەدى. ولاردى ساياحاتقا الىپ شىققان اكەسى كەزىندە ايدا دا تىرشىلىك بولعانىن ايتادى. الايدا ادامداردىڭ تابيعاتقا دەگەن قامقورسىزدىعىنان, وسىنداي ايانىشتى كۇيگە تۇسكەنىن تۇسىندىرەدى.
ءيا, بەرگى زاماندا جازىلعان وسى تاقىلەتتەس شىعارمالار كوپ. الايدا قازاق بالالار ادەبيەتىندەگى عارىش تاقىرىبى حح عاسىردان عانا باستاۋ الادى دەگەن ويدان دا الشاق بولعان دۇرىس. قازاق بالاسىن ەڭ اۋەلى عارىشقا سامعاتقان – تازشا بالا. ايگىلى قىرىق وتىرىگىنىڭ بىرىندە ول جەتى جىلقىسىن جوعالتىپ الادى. اينالاسىنا قاراسا, ەشتەڭە كورىنبەيدى. بويى جەتپەگەن سوڭ, قۇرىقتىڭ ۇستىنە شىعىپ قارايدى. وندا دا ناتيجە بولمايدى. كەنەت قالتاسىندا تەبەن ينەنىڭ بارى ەسىنە ءتۇسىپ, ونى قۇرىققا قاداپ, ۇستىنە شىعادى. اينالانىڭ ءبارى اپ-انىق جارقىراپ سالا بەرەدى. عالىم اقجان ءماشانيدىڭ پىكىرىنشە, تازشا بالانىڭ «وتىرىگىندە» عارىشتىق عىلىمي شىندىقتار تۇر. جوعالعان جىلقى دەگەن – جەتى قاراقشى جۇلدىزدار شوعىرى. ال ولاردى ايدان انىق, كۇننەن جارىق كورسەتكەن تەبەن ينە – كادىمگى كومپاس. ءماشانيدىڭ بۇل تالداۋىنا سۇيەنسەك, ىلكىدەگى عارىش تۋرالى تۇسىنىكتىڭ تىم تەرەڭ بولعانىن تۇسىنەسىز. سوندىقتان قازاق بالالار ادەبيەتىندەگى عارىش تاقىرىبىنىڭ گەنەولوگيالىق ءورىسى سوناۋ تازشا بالادان كەلە جاتىر دەپ ايتۋعا تۇرارلىق.
بالالار سەكىلدى جازۋ, بالالار سەكىلدى ويلانۋ – ەڭ قيىن نارسە. بۇل جانر اقىل ايتىپ كوسەمسۋدى, ەرەسەكتەرگە ءتان ۇيرەتىمپازدىقتى ۇناتپايدى. بالاعا جاي عانا دوس بولا ءبىلۋ كەرەك. شىركىن, بالانى ءوزى سەكىلدى تۇسىنە بىلسەك قانداي؟ ءسوزىمىزدى مىنا ديولوگپەن اياقتاعىمىز كەلەدى:
– بالاقاي, سەن وسكەندە كىم بولعىڭ كەلەدى؟
– باقىتتى بولامىن.
– سەن سۇراقتى تۇسىنبەگەن سياقتىسىڭ.
– كەرىسىنشە, ءسىز جاۋاپتى تۇسىنبەگەن سەكىلدىسىز...