ءباسى بيىك بەس كىتاپ

بۇل كىتاپتىڭ ءبىرى – باتىس قا­زاق­­ستان وبلىسىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇ­رى­لىمى بويىنشا انىقتامالىق (1869-2015). جيناق­تى ارحيۆ ديرەكتورى ايجان ساۋعاباە­ۆا, ورالبەك تاس­ما­عانبەتوۆ, مۇرات قال­مەنوۆ, ايبولات قۇرىمباەۆ سىندى تا­­ريح­­شىلار قۇراستىرعان. انىق­تا­ما­­لىق­تا Opaل oبلىcىنىڭ 1869 جىلى ال­عاش قۇpىلyىنaن بacتaپ قaزipگi كeزگe دeيiن­گi اكiمشiلiك-اۋماقتىق ءبولiنici تapي­xى كورسەتىلگەن. سونداي-اق ىشكى بوكەي ور­دا­سىنىڭ تاريحى, گۋبەرنيا, ۋەزد, اۋىلدار تا­ريحى بەرىلگەن. ايتا كەتەيىك, تاريحشى­لار مەن زەرتتەۋشىلەر بۇل جيناقتى اسى­عا كۇتكەن ەدى, ويتكەنى ءتۇرلى قوعامدىق فور­ماتسيانىڭ اۋىسۋى كەزىندە جەر-سۋ اتاۋ­لارى, اكىمشىلىك بولىنىستەر وتە ءجيى وز­گەر­گەندىكتەن, تاجىريبەلى مامانداردىڭ ءوزى بۇل تاقىرىپتا ءجيى جاڭىلىسىپ جاتاتىن.

تاريحشىلار مەن ولكەتانۋ­شىلار ءۇشىن وتە قۇندى تاعى ءبىر جيناق «باتىس قازاقستان وب­لىسى نومەنكلاتۋرالىق قىز­مەتكەرلەرىنىڭ انىقتامالىعى. 1919-1991 جىلدار ارالىعىنداعى گۋبەرنيالىق, ۋەز­دىك كومي­تەت­تەرىنىڭ, وبلىستىق, قالالىق, اۋدان­دىق پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ 1-ءشى, 2-ءشى, 3-ءشى حاتشىلارى» دەپ اتالادى. اتا­ۋىنان بەلگىلى بولىپ تۇرعانداي, مۇن­دا ءوڭىر­دىڭ عاسىرعا جۋىق تاري­حىندا ەل باس­قارعان تۇلعالاردىڭ ءتىزىمى, قىس­قاشا ءومىر­بايانى, فوتوسۋرەتتەرى بەرىل­­گەن. ولاردىڭ اراسىندا رەپرەسسيا جىلدارى جازىقسىز جازاعا ۇشىراعان قايراتكەرلەر دە بار.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىن­دا ورال قالاسى مايداننىڭ جا­قىن تى­لى رە­تىن­دە اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق مىندەت ات­قاردى. سول كەزدە قالاعا كەڭەس وداعى­نىڭ ەۋروپالىق بولىگىنەن 62 مىڭ­عا جۋىق ادام كوشىرىلگەن ەكەن. ەۆا­كۋا­تسيامەن كەلگەن حالىققا ورال قالالىق تۇرعىن ءۇي ءبولى­مى 6 604 پاتەر مەن بولمە ءبولىپ بەرگەن. سوعىس كەزىندە قالاعا لە­نينگرادتان №231 ۆوروشيلوۆ زاۋىتى, ۆورونەجدەن ۋسمان مەحا­نيكالىق زاۋىتى, ماسكەۋدەن زەم­لياچكا تەرى-بىلعا­رى زاۋىتى, كيەۆتەن ءجۇن-كيىز فابريكاسى, ريازان وبلىسىنان اراق زاۋىتى, ت.ب. كوپتەگەن كاسىپورىندار كو­شىپ كەلىپ ورنالاسقان. بۇل ءوندىرىس ورىندارىنىڭ بىرقاتارى سوعىس­تان كەيىن دە وسى جەردە قالىپ, كەڭەستىك قازاقستاننىڭ, كەيىن­­­نەن تاۋەلسىز رەسپۋبليكامىز­دىڭ وركەندە­­ۋىنە ۇلەس قوستى. مىنە, «ەۆاكۋاتسيا ۆ زا­پاد­نو-كازاحستانسكۋيۋ وبلاست ۆ پەريود ۆەلي­كوي وتەچەستۆەننوي ۆوينى 1941-1945 گودوۆ» اتتى قوس­تومدىق تاريحىمىز­دىڭ وسى كەزەڭىن قامتيتىن قۇجاتتاردى توپ­تاستىرعان.

وقىرمان قولىنا تيگەلى وتىر­عان تاعى ءبىر جيناق «جەكە تەك­تىك قورلار بويىن­شا ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ انىقتامالىعى» دەپ اتالادى. بۇل كىتاپتا با­تىس قازاقستان وب­لىستىق مەم­لەكەتتىك ءارحيۆى مەن ونىڭ في­ليال­­دارىنىڭ ارحيۆتىك قور قۇ­جات­تارىندا ساقتاۋدا تۇرعان جە­كە تەك­­تىك قورلار ما­لى­مەتى جي­ناق­تالعان. انىق­تامالىقتا جا­يىق ولكەسىنەن شىق­قان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى, سوتسيا­ليستىك ەڭبەك ەرلەرى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ارداگەرلەرى, «داڭق», «قۇرمەت بەل­گىسى» ور­دەن­دەرىنىڭ تولىق يەگەرلەرى, «ەڭبەك ارداگەرلەرى», قوعامنىڭ الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق, سايا­سي-مادەني سالاسىنا ەڭبەك سىڭىر­گەن قايراتكەرلەرگە قاتىستى قۇجاتتار كورسەتىلگەن.

– بۇل جيناقتار ارحيۆ قىز­مەتكەر­لەرىنىڭ كوپ جىل­عى ساراپتاۋ جۇمىسى­نىڭ قورى­تىن­دىسى دەسە دە بولادى. ارحيۆ قوي­ماسىنىڭ ءارتۇرلى قورىندا جات­قان جۇزدەگەن, مىڭداعان قۇ­جاتتى ىرىك­تەپ, ساراپتاپ, ءبىر جەر­گە جيناقتاۋ عا­لىمدار مەن زەرت­تەۋشىلەردىڭ جۇمىسىن كوپ جەڭىلدەتەدى. وقىرمان ءۇشىن وتە قۇندى وسىنداي جيناقتاردى دايىنداپ شىعارۋعا وڭ ىقپال ەتكەن ارحيۆ باسشى­سى ايجان نۇرعاليقىزىنا العىس ايتا­­­مىز, – دەيدى «عىلىمي زەرتتەۋلەر­دى قول­داۋ قورىنىڭ» جەتەك­شىسى, تاريح ماگيسترى ايبولات قۇرىمباەۆ.

باتىس قازاقستان وبلىسى