كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلىپ, جان-دۇنيەنى تىرىلتكەن, جاڭارۋ مەن جاسامپازدىقتىڭ باستاۋى, ىرىc پەن بەرەكەنىڭ ارقاۋى بولعان ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى «ناۋرىز» مەيرامىن قوناەۆ قالاسىنىڭ تۇرعىندارى ورتالىق الاڭدا دۇركىرەتىپ تويلادى. وبلىس ورتالىعىندا اتالىپ وتكەن ءىس-شارا, مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, تۇتاس ەلدى قامتيتىن جالپى حالىقتىق مەيرام رەتىندە وتكىزىلدى.
دۋماندى مەرەكەنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – كوش-كەرۋەن. كوش – دالا توسىندە ەمىن-ەركىن وسكەن كوشپەلى ەلدىڭ اجىراماس ءداستۇرى مەن تىرشىلىگىنىڭ كوركەم كورىنىسى. الىمساقتان باستاپ كەڭ دالامىزدى ەركىن جايلاعان قازاق جۇرتىنىڭ ەڭ سالتاناتتى شەرۋىنىڭ ءبىرى – كوشىپ-قونۋ. كوشىپ-قونۋدىڭ ءتورت كەزەڭى بولعان. اتا-بابالارىمىز قىستاۋدان كوكتەۋگە, ودان جايلاۋعا, جايلاۋدان كۇزەۋگە جانە قايتادان قىستاۋعا كوشىپ وتىرعان.
مەرەكەلىك كوش-كەرۋەنىنىڭ شارتتى اتاۋى – «ىنتىماق» بولدى. ونداعى ماقسات – وبلىس حالقىنىڭ تۇتاستىعىن مەن اۋىزبىرشىلىگىن كورسەتۋ. بۇكىل اۋدانداردى قامتيتىن كوشكە 2000 ادام قاتىستى. ءبىر اۋدان – ءبىر كوش. ءار اۋداننىڭ تاريحي, مادەني, گەوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلە وتىرىپ, ارقايسىسىنا بەلگىلى ءبىر تاقىرىپ بەرىلگەن.
الاڭعا العاشقى بولىپ شىققان «اقىندار مەن باتىرلار» اتتى كوشباسىندا اتقا قونعان قاراساي, ناۋرىزباي باتىرلار مەن ءسوز سۇلەيى ءسۇيىنباي مەن جامبىلدىڭ ساحنالىق بەينەسى سومدالىپ, 50 اتتى اسكەر مەن باتىرلار, جۇك ارتىلعان تۇيەلەر جانە اربالار ءجۇرىپ ءوتتى.
قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن پاش ەتكەن ەكىنشى شەرۋدى «سالتانات» كوشى باستادى. وعان جۇك ارتىلعان تۇيەلەر مەن قاسيەتتى قارا شاڭىراق, اسەم بەزەندىرىلگەن ساندىقتار, اربا سىندى تۇرمىستىق بۇيىمدار سالتانات سىيلادى.
اربا ۇستىندە بۋى بۇرقىراپ تايقازان ينستاللياتسياسى, 10 اتتى ادام, بيلەر مەن باتىرلار توبە كورسەتكەن «تايقازان» كوشىندە « ۇلىس كۇنى قازان تولى بولسا, اق مول بولادى» دەگەن تىلەۋ تىلەندى.
ال «التىن ادام» تابىلعان ايماقتا «التىن» كوشىنىڭ ساپ تۇزەۋى ورىندى. وندا ساق كەزەڭى, التىن ادام, ساق پاتشاسى توميريس جانە 50-دەن استام اتتى ساق اسكەرىنە قالا تۇرعىندارى قوشەمەتپەن قول سوقتى.
حالقىمىزدىڭ رۋحىن اسقاقتاتاتىن «جەتى قازىنا» كوشىندە قۇماي تازى, قىران قۇس, توبەتتەر مەن قارۋ-جاراقتىڭ سان الۋان ءتۇرى سالتانات قۇرىپ, ساياتشىلىق ونەردەن حاباردار ەتتى.
كەلەسى كەزەكتەگى «كەلىنشەك» كوشىندە كۇيمەلەر مەن ۇزاتىلعان قىزدىڭ جاساۋىن ارتقان تۇيەلەر شىقتى. كۇمىس كومەي سال-سەرىلەر اۋەلەتە ءان شىرقاپ, حالىقتىق ءداستۇر دارىپتەلدى.
جەتىنشى, «ىرىستى» كوشىندە توبەسى اشىق انتيكۆارياتتى كولىك ۇستىندە د.قوناەۆ بەينەسى ايشىقتالىپ, بالقاش اۋدانىندا وسەتىن اقمارجان كۇرىش پەن باسقا دا ءداندى داقىلدار كورىنىس تاپتى.
اسپانتاۋ ەلىنەن كەلگەن ء«حانتاڭىرى ماقتانىشتارى» اتتى كوش-كەرۋەن شوعان ابىز باستاعان جانە اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ, بۇگىنگى تاڭداعى مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىكتەرى مەن بيىل 100 جىلدىعى يۋنەسكو كولەمىندە اتالىپ ءوتىپ جاتقان بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ شىعارماسى ارقاۋ بولعان «مەنىڭ اتىم قوجا» فيلمىنەن كورىنىستەردى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىندى.
وسىلايشا, تابيعاتى كوركەم, ەلى باي الماتى وبلىسىنداعى ديحانشىلىق, جەمىس-جيدەك, دالالىق تسيرك ونەرىنىڭ اتريبۋتتارى ءسان بەرگەن «دوستىق» كوشى ءاز-ناۋرىز مەيرامىنا ارنالعان سالتاناتتى كوش-كەرۋەندى قورىتىندىلادى.
قوناەۆ قالاسىنىڭ كوركىن كىرگىزگەن كوش-كەرۋەن جول بويى بىرىنە ءبىرى قوسىلىپ, تولىعىپ وتىردى. ورتالىققا كەلىپ جەتكەن كوش-كەرۋەندى ءوڭىر جۇرتشىلىعىمەن بىرگە الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى مارات سۇلتانعازيەۆ جانە وبلىستىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن قۇرمەتتى اقساقالدارى زور قوشەمەتپەن قارسى الدى. وسى تۇستا كەلگەن كوشكە ءدام ۇسىنىلىپ, كورىسۋ ءداستۇرى مەرەكەنىڭ ءمان-مازمۇنىن ودان ءارى ارتتىرا ءتۇستى.
«ناۋرىز – حالقىمىز اق نيەت, كەڭ پەيىلمەن اسىعا كۇتەتىن تاعلىمى مول, ماڭىزى زور ۇلىق مەرەكە. تاريحى تەرەڭگە بويلاعان ءاز-ناۋرىز ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, بەرەكەسى مەن ىنتىماعىن ارتتىرادى. ول حالقىمىزدىڭ قوناقجاي بولمىسىن ايشىقتاي تۇسەدى. ۇلكەنگە قۇرمەت, كىشىگە ىزەت كورسەتۋ ءداستۇرى سالتانات قۇرادى. وسى كۇندەرى وكپە مەن رەنىش ۇمىتىلىپ, تابيعاتپەن بىرگە ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسى دە قايتا تۇلەيدى. پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ اعىمداعى جىل باستالعاندا «بۇل مەيرام – تىرشىلىكتى تۇلەتە كەلەتىن ناعىز تابيعي جىل باسى. ناۋرىز – جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋدىڭ سيمۆولى. سوندىقتان ءتول مەرەكەمىزدىڭ مازمۇنىن بايىتىپ, ونى بارىنشا ەرەكشەلەپ, جاڭاشا اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. مۇنداي قادام قوعامدى ۇيىستىرىپ, ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى ايشىقتاپ, ەل بىرلىگىن نىعايتا تۇسۋگە ىقپال ەتەدى دەپ سەنەمىن», دەۋى ناۋرىزدى مەرەكەلەۋگە جوعارى تالاپتار قويدى. شىنىمەن دە, ناۋرىز تويى – ۇلتىنا, دىنىنە قاراماستان جۇرتتى اۋىزبىرشىلىككە شاقىراتىن جالپىۇلتتىق مەرەكە, ناعىز بۇقارالىق مەيرام. ول حالقىمىزدى ورتاق مۇددەگە جۇمىلدىرادى, ەلدىك رۋحىمىزدى اسىرادى», – دەگەن ءوڭىر باسشىسى باردى باعالاپ, تاتۋ تىرلىكپەن وتاندى ودان ءارى وركەندەتۋ باستى مىندەت ەكەنىن اتاي كەلە, بارشا قاۋىمدى قاسيەتتى رامازان ايىتسمەن جانە ءاز-ناۋرىز مەرەكەسىمەن قۇتتىقتادى. ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىندە ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن بىرقاتار ازاماتتى «ايماققا ەڭبەگى ءۇشىن» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتاپ, ىزگى تىلەگىن ءبىلدىردى.
مەيىرىم مەن ىنتىماق ۇيىسقان مەرەكەلىك ءىس-شارا سوڭى 200-گە جۋىق ادام اتسالىسقان «جاڭا كۇن» اتتى كورىنىسكە ۇلاستى. وندا جىلۋى مول جاڭا كۇندى قارسى الۋ, شۋاقتى كوكتەمنىڭ كەلۋى, تابيعاتتىڭويانۋى, قىدىر اتانىڭ باتا بەرۋى سياقتى داستۇرلەر قامتىلدى. تەاترلاندىرىلعان پرولوگ-قويىلىمدا بەلگىلى ءانشى ءمولدىر اۋەلبەكوۆا مەن «راببات» ەتنو توبى, سونداي-اق 70-كە جۋىق ءبيشى بي بيلەپ, حالىقتىق مەرەكەنىڭ مازمۇنى ايشىقتالدى. بۇدان ءارى كونتسەرتتىك باعدارلاما «دوس مۇقاسان» ءانسامبلى باستاعان قازاق ەسترادا جۇلدىزدارىنىڭ ءان-شاشۋىنا جالعاستى.
الماتى وبلىسى