كۇنتىزبەلىك ەسەپ بويىنشا ۇلۋ جىلى كۇللى عالامنىڭ قاقپاسىن اشىپ كىردى. بۇل جىل تۋرالى حالقىمىزدىڭ اۋىزەكى فولكلورىندا: «اياڭداپ بەسىنشى جىل ۇلۋ كەلەر, سىپايى كوڭىلىڭە جىلۋ كەلەر, ماۋسىمدا بەرەكەسىن مول عىپ بەرىپ, كوڭىلدى جابىرقاتپاي ءتۇزۋ كەلەر» دەيتىن ءبىر شۋماق بار. وسىعان قاراعاندا, جاڭا جىل – جارقىن كۇندەردىڭ باستاۋى, جاقسىلىق پەن جايلىلىقتىڭ بەكەم تۇراعى, بەرەكە مەن بىرلىكتىڭ تۇنىق بۇلاعى بولار دەگەن ءۇمىت مول.
تانىمال ەتنوگراف بيقۇمار كامالاش ۇلى 2003 جىلى ۇلانباتىر قالاسىندا جارىق كورگەن «قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرلەرى» اتتى كولەمدى تۋىندىسىندا: «ۇلۋ جىلىن ادامزات بالاسى جايلى جىلداردىڭ ءبىرى دەپ ساناعان. بۇل جىلدىڭ جازى جاۋىندى-شاشىندى, قىسى قارلى-ىزعارلى بولادى. كەي جىلدارى تىم جايسىزدىق تانىتاتىندا كەزى بار» دەپتى. وسى ورايدا, اقىن بەيىمبەت مايليننىڭ 1917 جىلى جازعان «ۇلۋ» اتتى ولەڭىندەگى: «ۇلۋ كەلىپ كوتەردى ەلدىڭ وبالىن, مال جۇتاتىپ, سىنىن الدى قورانىڭ, ناق ۇلۋداي ۇلىتقان جوق قازاقتى, اتىشۋلى بىلتىرعى وتكەن قويانىڭ» دەگەنى جوعارىداعى ەتنوگرافتاردىڭ پايىمىمەن ۇندەسىپ تۇر.
اتاپ ايتقاندا ۇلتتىمىزدىڭ وتكەن تاريحىندا ۇلۋ جىلى ورىن العان ەلەۋلى وقيعالار بارشىلىق. مىسالى, قازاق كۇنتىزبەسىن زەرتتەۋشى ءھام پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مىڭباي وتەجان ۇلى (1921-1983) ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدىڭ 584 جىلى ەجەلگى تۇركى قاعاندارىنىڭ ءبىرىنىڭ قىتاي يمپەراتورىنا جازعان حاتى ساقتالعان دەيدى. ول حاتتاعى: «ۇلۋ جىلى توعىزىنشى ايدىڭ ونى كۇنى جازىلدى» دەگەن دەرەكتى العا تارتادى. سونىمەن قاتار عالىم ءحى عاسىردا ۇيعىرلار تاراپىنان جازىلىپ قازىرگى تاڭدا قىتاي ارحيۆىندە ساقتالعان تاعى ءبىر جازبادا: «ۇلۋ جىلى شاقشاپۇت ايىنىڭ ەكىنشى جاڭاسى...» ءماتىن بارىن ايتادى (يسقاقوۆ م.ءو. حالىق كالەندارى: - الماتى: قازاقستان, 1980. 256-ب).
بۇرىنعى قازاقتار قولدانىپ كەلگەن ءتىپتى بەرتىندە شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى مەن ەسكى ابجاتتىق تانىمنىڭ بىلگىرى اقجان ماشانيلار جازىپ قالدىرعان كوشپەلىلەردىڭ بەس مۇشەلدىك جىل ساناۋ ەسەبىنە نەگىزدەي وتىرىپ, وتكەن تاريحتىڭ قويناۋىنا ءسىڭىپ كەتكەن, سويتە تۇرا قازاق تاريحىندا ۇلۋ جىلدارى ورىن العان وقيعالاردى تانىستىرساق:
1460 جىلى قازاق بيلەۋشىلەرى كەرەي مەن جانىبەك موعولستاننىڭ ەسەنبۇعا حانىمەن وداقتاسىپ, ويراتتاردىڭ شابۋىلىن تويتارادى. 1556 جىلى بۇيداش حان نوعاي ورداسىنىڭ شىعىس جاق بولىگىن قازاق حاندىعى قۇرامىنا قوسىپ الادى. 1580 جىلى اتاقتى حاقنازار حان شاھيت كەتىپ, قازاق ورداسىنىڭ بيلىگى شىعاي سۇلتاننىڭ قولىنا وتەدى. 1604 جىلى ەسىم حان ويراتتارعا ويسىراتا سوققى بەرەدى. 1628 جىلى قازاق تاريحىندا «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» اتتى زاڭدار جيناعىن دۇنيەگە اكەلگەن ەسىم دۇنيە سالادى. 1652 جىلى ويرات تايپاسى حوشاۋىتتاردىڭ تۇتقيىل شابۋىلىنان سالقام جاڭگىر شاھيت كەتىپ, باتىر سۇلتان بيلىككە كەلەدى. 1724 جىلى ۇلى ءجۇزدىڭ سۇلتانى ابىلقايىر قارا قىرعىزدارمەن شەشۋشى شايقاستا جەڭىسكە جەتەدى. 1748 جىلى نۇرالى ابىلقايىر ۇلى رەسەي پاتشايىمى ەليزاۆەتانىڭ شەشىمىمەن كىشى وردانىڭ حانى بولادى. 1760 جىلى قازاق-قىرعىز سوعىسىندا قازاقتار جەڭىسكە جەتەدى. 1856 جىلى جانقوجا نۇرمۇحامەد ۇلى حيۋالىقتارعا قارسى كوتەرىلىس باستايدى. 1868 جىلى ورال جانە تورعاي وبلىستارىندا پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارلىق ساياساتىنا قارسى قازاق رۋلارىنىڭ ىقپالدى كوسەمدەرى سەيىل تۇركەباي ۇلى مەن بەركىن وسپان ۇلى كوتەرىلىس باستايدى. 1904 جىلى 6 ماۋسىمدا رەسەيلىك پاتشا ۇكىمەتى «قازاق دالاسىنداعى ارتىق جەرلەردى پايدالانۋ» تۋرالى جارلىق شىعارىپ, قازاقستانعا شارۋالاردى قونىس اۋدارتۋ, جەرگە ورنالاستىرۋ جونىندەگى باسقارما قۇردى. 1916 جىلى رەسەي ۇكىمەتى بۇراتانالاردى تىل جۇمىسىنا الۋ تۋرالى پاتشا جارلىعىن شىعارىپ, وعان قارسى قازاق دالاسىندا ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەر باستالادى. 1928 جىلى جاپپاي لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندە قازاق ءالفاۆيتى ەنگىزىلەدى. سونىمەن قاتار, قازاقستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ 27 تامىزداعى «اسا ءىرى باي شارۋاشىلىقتار مەن جارتىلاي فەودالداردى كامپەسكەلەۋ جانە جەر اۋدارۋ» تۋرالى دەكرەت قابىلداپ, ناتيجەسىندە 657 باي جەر اۋدارىلادى. ولاردان 145 مىڭ ءىرى قارا مال تارتىپ الىنىپ, اۋىلشارۋاشىلىق قۇرالدارى 877 كولحوزعا, 24491 جەكە شارۋاشىلىققا ءبولىنىپ بەرىلەدى. 1940 جىلى 10 قاراشادا قازاق ءتىلى ورىس گرافيكاسى نەگىزىندە جاڭا الفاۆيتكە كوشەدى.