جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ سان سالاسىن يگەرىپ, جوعارى دارەجەدەگى عالىم ساناتىنا كوتەرىلسە دە, ومار حايام كوپشىلىككە شىعىستىڭ جەتى جۇلدىزىنىڭ ءبىرى, اتاقتى شايىر رەتىندە كەڭىنەن تانىمال. ال ەندى وسى ۇلى شايىردىڭ شىعىس الەمىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ «ناۋرىزناما» ريسالاسىن (تراكتات) جازعان. وندا ناۋرىز مەيرامىنا قاتىستى عالىمنىڭ ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋلەرى جيناقتالعان.
زامانىندا سەلجۇق سۇلتانى مالىك شاح پەن ءۋازىرى نيزام-ۋل-م ۇلىك ومار حايام باستاعان بىرقاتار عالىمدى عارىشحانا, ياكي وبسەرۆاتوريا سالۋعا جانە مەدرەسەلەردە استرونوميا ءپانىن تەرەڭ وقىتۋعا شاقىرادى. جوبانى ىسكە اسىرۋعا قازىنادان قارجى ءبولىپ, عالىمداردىڭ جاعدايىن جاسايدى. وكىنىشكە قاراي, قۇرىلىس الگى ەكەۋىنىڭ مەزگىلسىز قازاسىنا بايلانىستى توقتاپ قالادى. باستالعان ءىستىڭ اياقتالۋى ءۇشىن, مالىك شاحتىن اتاعىن عارىشحانا جۇمىسىنا پايدالانۋ نيەتىندە ءارى عىلىم جولىنا جاساعان قيساپسىز شاراپاتىن كەيىنگىگە ونەگە قىلماق ءۇشىن ومار حايام «ناۋرىزناما» ريسالاسىن جازىپ شاعادى.
اتالعان ەڭبەكتە ناۋرىزدىڭ شىعۋ تاريحى, تويلانۋى جانە وسىعان بايلانىستى پايدا بولعان اڭىز-ءاپسانالار, ادەت-عۇرىپ, سالت-داستۇرلەر تۋرالى جازىلعان. سونىمەن قاتار عارىشحانا قۇرىلىسى كەزىندە ومار حايام ءوزىنىڭ جاڭا كۇنتىزبەسىن دايىندايدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل تىزبە قازىرگى گريگوريان كۇنتىزبەسىنە قاراعاندا الدەقايدا ءدال ءارى انىق. وندا پارسى پاتشالارىنىڭ ناۋرىز مەيرامىن قالاي بەلگىلەگەنىن جانە قاي مەزگىلدە وتكىزگەندەرىن تاريحي دالەل-دالدىكپەن سيپاتتايدى. سونىمەن قاتار مەرەكەنىڭ ءدىني-ميفولوگيالىق قاباتىنا دا تەرەڭ زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. ءبىرىن وقىپ كورەيىك:
«يزيد تاعالا (اللانىڭ يسلامعا دەيىنگى قادىم زامان اتاۋى ) كۇندى نۇردان جاراتىپ, اسپان مەن جەردى سونىڭ سەبەبىنەن جارىقتاندىرادى. دۇنيە حالقى نازارىندا كۇن – يزيد تاعالادان تاراعان نۇر ىسپەتتى. ونى قۇدىرەت تۇتىپ, تاعزىم ەتىپ تابىناتىنىمىزدىڭ سەبەبى, كۇندى جاراتاردا يزيد تاعالانىڭ وعان دەگەن ىقىلاس-مەيىرى وزگەلەرگە قاراعاندا, كوبەرەك بولعانعا ۇقسايدى. بۇعان مىناداي مىسال كەلتىرەيىك: ءبىر ۇلى پاتشا ءوز حاليفالارىنىڭ بىرىنە ايرىقشا ىزەت-ۇرمەت كورسەتسە, ونى باسقالار دا وسىلاي قادىر تۇتادى, سول ارقىلى پاتشانىڭ ءوزىن قۇرمەتتەيتىن بولادى», دەپ جازادى ومار حايام.
تەك ەتنوگراف قانا ەمەس, عالىم بۇل ەڭبەگىندە تاريحشى, شيپاگەر رەتىندە تانىلا تۇسەدى. ول ادام اعزاسىنىڭ ۋاقىت اعىنىندا قانداي وزگەرىستەرگە ۇشىرايتىنىن, ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىساتىن گەنەتيكا ەرەكشەلىگىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى. سونىمەن قاتار دەنساۋلىققا اسا قاجەتتى ەمدىك شارالاردى دا اتاپ كورسەتەدى. ماسەلەن, باسقانى بىلاي قويىپ, ءبىر عانا ارپانىڭ مىڭ ءتۇرلى دەرتكە داۋا ەكەنىن دالەلدەيدى.
ناۋرىزعا قايتا ورالايىق. ومار حايام بۇل كۇندى مەرەكەلەۋدەگى ءمان-ماقساتتى بىلايشا سيپاتتايدى. «پاتشالاردىڭ ءبىر ءراسىمى بار: جىل باسىندا ولار جاقسىلىققا باعىشتاپ, ءارى جىل ەسەبىن بەلگىلەپ الۋ, تىنىشتىق ءومىر ءۇشىن بارشاعا قاتىستى ءدىني جيىندار وتكىزۋلەرى ءلازىم. كىمدە-كىم ناۋرىزدى مەرەكەلەپ, تويلاپ, قۋانىشتى, كوڭىلدى جۇرسە, كەلەسى ناۋرىزعا دەيىن تىنىش, باقۋات عۇمىر كەشەدى. پاتشالار ءۇشىن بۇل كۇندى عالىمدار بەلگىلەپ بەرگەن» دەي كەلە, اۆتور جىل ماۋسىمدارىنا سيپاتتاما بەرەدى. «فارۆاردين ايى» – بۇل ايدا وسىمدىكتەر جاندانا باستايدى, ياعني امال ايىنا قاتىستى. دەمەك ايدىڭ باسىنان كۇن (اپتاپ) وسى ايدا بولادى. كەلەسى «ۋرديبيحشيت» ايى – بۇل ايدا دۇنيە ءوزىنىڭ ءجاننات كەيپىنە ەنەدى. كۇن بۇل ايدا ءوزىنىڭ اينالىپ قوزعالۋىنا وراي كوكەك ايىندا بولادى. بۇل اي كوكتەمنىڭ بەل ورتاسى بولىپ ەسەپتەلەدى. حۋرداد ايى (بىزدىڭشە تامىز) – ادامداردى بيداي, ارپا جانە جەمىس-جيدەكتەرمەن باعادى», دەپ تۇسىنىكتەمە بەرەدى.
شايىر ريسالاسىن «بۇل كىتاپ – ونى جازۋ ءۇشىن دە, ونى وقيتىن ادام ءۇشىن دە قايىرلى بولسىن دەپ ءوز ماقساتىنا جەتتى. اللانىڭ جاردەمى مەن ونىڭ عاجايىپ قايىرىمدىلىعى ارقاسىندا اياقتالدى. جاراتقان يەم, ساۋاپ, باقىت, ساۋ-سالاماتتىقپەن اقىرىن بەرگەيسىڭ» دەپ اياقتايدى. راسىندا دا, بۇل شايىردىڭ قالامىنان تۋعان – قايىرلى دا قازىنالى ءبىلىم.