تاريحقا بلوگەرلىك ەمەس, بايىپتى كوزقاراس قاجەت

توڭكەرىسكە دەيىن قازاق قوعامىندا باي مەن كەدەي اراسىندا ەشقاشان تار­تىس, كەلىسپەس قاقتىعىس بولعان جوق. كەدەي ءوزىنىڭ كەدەيلىگىن, اش-ارىق­تى­عىن بايدان ەمەس, قۇدايدان كوردى. جارات­قاننىڭ باسقا سالعانىنا شىداۋ, كونۋ كەرەك دەگەن باستى قاعيدا بول­دى. باي كەدەيدىڭ مالىن ەشقاشان زور­لىقپەن تارتىپ العان جوق, وندايعا دالا زاڭى جول بەرمەيتىن. ال ەكىجاقتى داۋ تۋعان بولسا, ونىڭ شەشىمىن بيلەر ايتتى. جۇتتان مالى قىرىلىپ قالعان كەدەيگە باي اعايىندارى قارايلاستى, اعىنان ءبولىستى, اشتان ولتىرگەن جوق. ەسە­سىنە جاس ازاماتتار بايدىڭ مالدىڭ باعىسىپ, جالعا ءجۇردى, جۇمىسىن ىستەدى, جۇمساعانىنا باردى. كەتەتىن بولسا, باي ەنشىسىن بەرىپ, ءۇي قىلىپ, الدىنا مال سالىپ, ريزا­شى­لىعىمەن بوساتقان.

وسىنىڭ ءبارىن كەڭەس وكىمەتى حالىق­قا تەرىس ۇعىندىرىپ, باي كەدەيگە ەشقان­­داي قىسىم جاساماسا دا, ونى حالىقتىڭ جاۋى, «قانىشەر», «ەڭبەگىڭدى سورعان», «مالىن العان», «قانىپەزەر», «زالىم» دەپ ۇق­تىردى. ءسويتىپ, ەكى توپتى ءبىر-بىرىنە ايداپ سالىپ, وشىكتىردى. ونداي قۇجاتتار كوپ­تەپ تابىلىپ جاتىر, جاقىندا كىتاپ بولىپ شىقتى دا. كەدەيدى بايلاردان كەك الۋعا ۇندەدى. قازاق اۋلىندا بۇرىن ەشقاشان بولماعان «بەلسەندى» دەگەن الەۋمەتتىك توپتى ويلاپ تاپتى. ولار بولشەۆيك ۋاكىلدەرىنىڭ اقىلىمەن باي مەن كەدەيدىڭ اراسىن اشىپ, ەكى جاقتىڭ ءبىر-بىرىنە جاۋىعا تۇسۋىنە قىزمەت ەتتى. وراشولاق, توپاس, اقىلسىز ىستەرىنە قاراپ, حالىق ولارعا «شولاق بەلسەندى» دەگەن ات بەردى. ەشقانداي اقىل-ايلاسى جوق, كوبى حات تانىمايتىن «جىرتىق بورىكتىلەردىڭ» اراسىندا شىنىندا دا «شاش ال دەسە, باس الاتىن» ۇرى-قارى­لارى, ۇرداجىقتارى كوپ بولعان. بار­لىق ناسيحات قۇرالى, وكىمەت ادامدارى­نىڭ سوزدەرى, ءباسپاسوز ماتەريالدارى, شى­عارماشىلىق ونىمدەرى تەك بايدى جامانداپ, ونى بارىنشا قۇبىجىق قى­لىپ كورسەتۋگە ءتيىس بولدى. ءسويتىپ, قازاق اۋلىندا ەكى توپتىڭ اراسىندا قولدان قاقتىعىس تۋعىزىلدى. ال سول «شولاق بەل­سەندىلەردىڭ» جازبالارىن, ارىزدا­رىن كورگەن قازىرگى جاس «تاريحشىلار­دىڭ», بلوگەرلەردىڭ كوبى قازاقتى «ساتقىن» دەپ ءوز حالقىنان ءوزى جەرىپ ءجۇر. الايدا ولاردى وكىمەت مىن­دەتتەگەنىن, جازباسا كوزدەرىن جوياتىنىن ويلامايدى. سول سياقتى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ۇستىنەن جازىلعان جازبالار, وتىرىك جازعىرۋلار قىزمەتتە جۇرگەن كوزى اشىق ادامداردىڭ بارىنە مىندەتتەلگەنىن بىلمەيدى... ءوز باسىن امان ساقتاۋ ءۇشىن ولار بۇرىنعى الاشور­دالىقتاردى جامانداۋعا امالسىز باردى. مۇنى ءوزارا سىن دەپ ويلادى. س.سەي­فۋلليننىڭ دە, ت.رىسقۇلوۆتىڭ دا, باسقالاردىڭ دا تاعدىرى سولاي.

جۋىردا قۇرمەتتى اكادەميك, پروفەس­سور مارقۇم تالاس وماربەكوۆتىڭ ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ 155 جىل­دىق مەرەي­تويى قارساڭىندا «تار­لان» ين­تەل­­لەكتۋالدىق كلۋبىندا ايتقان سوز­­دەرى «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جا­ريا­لان­دى (27.02.2024). عالىمنىڭ ايت­قانى­نىڭ ءبارى – ءوزى بىلگەن دەرەكتەردەن الىن­عان, راستىعىنا كوزى جەتكەن دۇنيە­لەر. اسى­رە­سە مىنا دەرەكتىڭ شىنايى­لى­عى ءشۇبا­­سىز: الەكەڭ ول كەزدە ماسكەۋ­دە, كۇن­دىز-ء­تۇنى سوڭىنان قالمايتىن وگپۋ – ­نكۆد باقىلاۋىندا. جۇمىسى جوق, ­تابىس كوزى توقىراعان. باسقا امالى بول­ماعان سوڭ, بىردە ول ركفسر حالىق كوميس­سار­لارى كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ت.رىسقۇلوۆتىڭ قابىلداۋىنا با­رادى. الايدا رىسقۇلوۆ حاتشىسى ارقى­­لى «قا­بىلدامايمىن» دەپ ءبىر-اق قايتارادى...

مۇندايدا قازىرگى جەڭىل ويلايتىن­­دار ت.رىسقۇلوۆتى جامانداپ, ءا.بوكەيحان­عا كومەك قولىن سوزباعان دەپ ويباي­لاپ شىعا كەلەر ەدى. ال تۇرار رىسقۇلوۆ الە­كەڭنىڭ وزىنە نە سەبەپتى كەلگەنىن ايت­پاي-اق ءبىلىپ, جۇمىسسىز جۇرگەن تۇل­عانى ءنازىر تورەقۇلوۆ ارقىلى باسپاعا قىزمەتكە الدىرعان... ال ەگەر ت.رىسقۇلوۆ ءا.بوكەيحاندى قابىلداعان بولسا, باسى سول كۇنى كەتەر ەدى. سوندىقتان ارىستارىمىز ۇزاق ۋاقىت ءبىر-ءبىرىنىڭ پروبلەماسىن ەمەۋرىننەن-اق سەزىپ, قولداعان. ال سىرت كوزگە ولار ءبىر-بىرىنەن قاشقان سياقتى كورىنەدى.

1938 جىلى تۇرار رىسقۇلوۆ اتىلدى, ال ايەلى مەن ەنەسى ءۇش بىردەي ءسابي قىزىمەن بىرگە ستاليندىك قاپاسقا قامال­دى. ءتىرى قالعان ارىستارىمىز­دىڭ ءبارى دە الاشوردادان ات-تونىن الا قاشۋعا ءماجبۇر بولعان. ءبارىنىڭ دە ونى جامانداپ جازعان حاتى بار. ت.وماربە­كوۆ اتالعان ماقالاسىندا م.اۋەزوۆتىڭ, ءا.ەرمەكوۆتىڭ الاشوردانى سىناعان حاتتارىن وقىپ, ۇيالعاننان جەرگە قارا­دىم دەيدى. ال وسىلاي جازباسا, قاندى وكىمەت ولاردىڭ ءبارىن دە قۇرتار ەدى. وسىنى تۇسىنبەگەن قازىرگى بايبالامشىلدار «ويباي, اناۋ ساتقىن ەكەن, مىناۋ ساتقىن ەكەن» دەپ ايعاي-سۇرەڭ سالىپ ءجۇر.

باسقا امالى قالماعان سوڭ, وتىرىك جامانداۋعا ءماجبۇر بولعان تۇلعالاردى جەردەن الىپ, جەرگە سالۋدى توقتاتا­تىن كەز جەتتى. وتىرىك كۋالىك بەرۋ, جانى ءۇشىن جالعان ايتۋ ورىس جانە باسقا حا­لىق­تار اراسىندا دا كوپ بولعان. ول جاع­­دايدى ماعان كورنەكتى گرۋزين دە, ۋكراين دا عالىمدارى ايتاتىن. الاي­دا باسقا حالىقتار مۇندايدى تەز ءتۇسى­نىپ, تەز تىيىلدى. وكىنىشكە قاراي, ءبىز­دىڭ ارامىزدا, اسىرەسە وزدەرىن جارنا­ما­­لاۋعا قۇمار بلوگەرلەر وسىندايدى جالاۋ­لاتۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى. تالاس وماربەكوۆتىڭ: «حح عاسىردىڭ 20–30-جىلدارىنداعى قايراتكەرلەردى ادە­بي شىعارمانىڭ كەيىپكەرلەرىندەي ءبىر-بىرىنە قارسى قويماي, تاريحتىڭ كۇر­دەلى كونتەكسىندەگى ەلدىك, ۇلتتىق, حالىق­تىق مۇددەسىن العا شىعارىپ, جان-جاقتى زەرتتەي ءبىلۋىمىز قاجەت. قۇر كوممۋنيست اتى ءۇشىن نەمەسە بەلگىلى ساياسي ماق­ساتتا ء(«وزارا سىن» ناۋقانى) جازعان حاتى مەن ماقالاسى ءۇشىن جازعىرۋ – ابەس­تىك... ساكەن مەن تۇراردى قازاقتىڭ ازات­تىق يدەيا­سىنا, ۇلتتىڭ ساياسي-ەكونومي­كا­لىق دەربەستىگىنە قارسى قويىپ, بول­شەۆيزمنىڭ ءتۇرلى قيامپۇرىس ارەكەتىمەن بايلانىستىرۋ – 20-جىلداردىڭ تاريحىن مۇلدە بىلمەۋ نەمەسە وقيعالار مەن فاكتىلەردى ءوزىنىڭ قابىلداۋىنشا بىرجاقتى ءتۇسىنىپ, وقىرمان مەن جاس ۇرپاقتى اداستىرۋ» دەگەن ويىمەن تولىق كەلىسەمىن. سەنساتسيا ىزدەگىش بلوگەرلەر عانا ەمەس, كاسىبىن سىيلايتىن تاريحشى, ادەبيەتشى مەن جۋرناليست اعايىندار دا وسىنى ءاردايىم ەسكەرۋى كەرەك.

ارينە, قۇر دۇرمەككە ەرىپ, ءوز زامانىندا اداسىپ, ۇلتىمىزدىڭ ارىستارىنا, ولاردان كەيىنگى تۇلعالارىمىزعا قارا كۇيە جاققان «شولاق بەلسەندى» ادامدار عىلىمي جانە مادەني-شىعارماشىلىق قاۋىمنان وقتا-تەكتە شىعىپ وتىرعانىن جاسىرۋعا بولمايدى. ولاردىڭ ءبىرازى تۋرالى ەستۋشى ەدىك. كەيبىرەۋلەرىن كوردىك تە. وندايلار ءوز باسىنا قاۋىپ تونبەسە دە, جاۋاپتى قىزمەتتە جۇرمەسە دە, سول كەزدەگى يدەولوگيانىڭ, كۇشپەن تاڭىلعان ناسيحاتتىڭ اسەرىمەن الاشوردانى, ۇلت تاريحىنداعى ەلەۋلى زەرتتەۋلەردى, ەل رۋحىن كوتەرەتىن شىعارمالاردى جامانداپ شىقتى. بۇلاردىڭ ءبىرازى – جاڭا وكىمەتكە جاعىنىپ, كوزگە ءتۇسۋ ءۇشىن, جاقسى قىزمەت, جاقسى تۇرمىسقا جەتۋدى اڭساعان كارەريستەر, شىن مانىندەگى ساتقىندار. ال كوبى الدانىپ, كەڭەستىڭ جالعان يدەولوگياسىنا قۇربان, تۇسىنىگى تومەن پەندەلەر.

جالپى, ءستالينيزمنىڭ ەلگە اكەلگەن قاسىرەتى تۋرالى وتان تاريحشىلارى از جازعان جوق. قازىر تاريحشىلار الاش قوعالىسىن, 1928–1933 جىلدارعى اش­تىق, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قازاق­ستان ازاماتتارىنىڭ قاتىسۋى, تىڭ جەر­لەردى «يگەرۋ» ناۋقانى سياقتى تاقى­­رىپتاردى تياناقتى زەرتتەپ ءجۇر. وسى ۇدەرىستەن ءبىز دە قالماي, بەلگىلى زاڭ­گەر, پروفەسسور ە.نۇرپەيىسوۆ, تاريح­شى عالىم ءا.اۋاناسوۆا ۇشەۋمىز بىرىگىپ, 2018 جىلى شىعارعان مونوگرافيادا بول­شەۆيزم يدەولوگياسىن جاساۋشىلار­دى, ونى دارىپتەۋشىلەردى جانە سول سولاقاي دوگمالاردى قازاق دالاسى مەن ورتا ازيا رەسپۋبليكالارىندا ىسكە اسىر­عان ساياساتكەرلەردى, ولاردىڭ ءادىس-قي­مىلدارىن زەرتتەپ-زەردەلەدىك.

ءساتىن سالىپ قازاقستان عانا ەمەس, رەسەي, تاتارستان, قىرعىزستان ارحيۆ­تەرىندە وسى اشارشىلىق, رەپرەسسيا تا­ريحىنا قاتىستى ارحيۆ قورلارىن اقتار­دىم. سونداي-اق گۋۆەر ءارحيۆى (اقش) جانە گوللانديا كورولدىك ار­حي­ۆىن­دەگى بولشەۆيزم قوزعالىسى مەن ولار­دىڭ شىعۋ تاريحى تۋرالى مالىمەت­تەرمەن تانىستىم.

سول ەڭبەكتەردى اقتارۋ بارىسىندا «سوتسياليزم-كوممۋنيزم» قۇرا­مىز دەگەن كوسەم «قايراتكەرلەردىڭ» تۇگەل­گە جۋىعىنىڭ مورالدىق دەڭ­گەيى, پسيحو­لوگيالىق تۇيسىگى, ينتەل­لەك­تۋال­دىق العان ءبىلىم دارەجەسى وتە تومەن بولعا­نىنا كوز جەتكىزدىك (مۇنى 2005 جىلعى «قىزىلدار مەن قارالار» اتتى كىتابىم­نىڭ 37–39-بەتتەرىنەن كورە الاسىزدار). سول باسشىلار مەن «كوسەمدەر» ميىنا تەك ادامزات قوعامىنداعى باي مەن كەدەي ارا­سىنداعى ەكونوميكالىق تەڭسىزدىكتى جانە ونى كۇشپەن جويۋدى عانا ءسىڭىرىپ, ال ونىڭ العى­شارتى مەن قالىپتاسۋىن تۇسىنە الماعان. سونىمەن بىرگە بۇگىن ايتقان سوزى­نەن ەرتەڭ تانىپ شىعا كەلگەن. وتىرىك, ايار­لىق, قورلاۋ, شەتتەتۋ, كىنالاۋ, ايداپ سالۋ قا­لىپتى جاعدايعا, جۇمىس تاسىلىنە اينالعان.

بولشەۆيزم كوسەمدەرىنىڭ سوزىندە تۇرمايتىنىن, ايتقاندارى جالاڭ ناسيحات پەن جالعان ۇران ەكەنىن ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مۇس­تافا شوقاي ەرتە كۇننەن-اق بىلگەن. الەكەڭ 1917 جىلدىڭ كۇزىندە-اق ولار­دىڭ اركەتتەرىن اشكەرەلەگەنى بەلگىلى. قازاق زيالىلارىمەن قويان-قولتىق بىرگە كۇ­رەسكەن باشقۇرت ۇلتىنىڭ سەركەسى زاكي ءۋاليدي توعان بىلاي دەپ جازادى: «مى ازياتى, وبمانۋليس, سوحرانيايا ۆەرنوست كلوچكام بۋماگي, كوتورىە پو منەنيۋ لەنينا, نە يمەيۋت نيكاكوي تسەن­نوستي. رانشە مى پرەدستاۆليالي لەنينا ليچنوستيۋ, وتليچايۋششەگوسيا وت تاش­كەنتسكوگو كولەسوۆا, ورەنبۋر­س­­كوگو تسۆيل­لينگا, ارتەما يز تسەنترا. تە­پەر ۆىيا­سنيلوس,چتو مەجدۋ ەتيمي ليۋدمي ي لەنينىم نەت نيكاكيح راز­لي­­­چي» (ز.ۆ.توگان. ۆوسپومينانيا. كن.1.ۋفا, 1994 – 224,364-ب).

تەورياعا جەتىك بولدى دەگەن لەنين, تروتسكي, زينوۆەۆتەر كلاسسيكالىق ادە­بيەتتەردەن, ونىڭ اراسىندا ك.ماركس پەن ف.ەنگەلس مۇراسىنان تەك باي مەن كەدەي اراسىنداعى ەكونوميكالىق تەڭسىزدىكتەردى جويۋ جولدارىن تەرىپ وقىپ, ونى كۇشپەن ىسكە اسىرۋدىڭ جولدا­رىن ىزدەگەن. ال ي.ستالين سياقتى ەش جەردە جۇمىس ىستەپ كورمەگەن «كاسىبي رەۆوليۋتسيونەرلەر» ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن تۇرمەلەردە, قۋعىندا, جەر اۋدارىلعان جەرلەرىندە قۋانا «جۇتىپ», ىسكە اسىرۋدا توڭىرەگىندەگى كانىگى قىلمىسكەرلەردىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن قولدانعان. سوندىقتان دا بۇركەنشىك اتتار جامىلىپ, ويلاعانىن ىسكە اسىرۋدى قالاي ۇيىمداستىرۋدىڭ ۇلگىسىن دە قىلمىسكەرلەردەن العان. ۇيىمدارىنا اقشا تۇسىرۋدە دە اشىق قىلمىسقا بارىپ, ادام ولتىرگەن, بانك توناعان, بايلاردى, اقشالىلاردى بوپ­سالاعان. كۋاگەر قالدىرماي, بىرگە بول­عان جولداستارىنا دەيىن كوزىن جويىپ وتىرعان. كامو, حالتۋرين, كراسين دەگەن توڭكەرىسشىلەردىڭ وسىنداي ىستەرى بەلگىلى. لەنين ولاردىڭ ءىسىن «ەكسپرو­پرياتورلاردى ەكسپروپرياتسيالاۋ» دەگەن سوزبەن اقتاعان. ولار ءتىپتى كوپتەگەن جىلدار كسرو ەلىن جاسىرىن اتاۋ­لار مەن  «كليچكالارىن» قولدانىپ باسقارعانىن بارشىلىق بىلەدى.

ي.ءستاليننىڭ ءوزى دە بۇل ىستە ۇلكەن «شەبەرلىك» كورسەتكەن. ونىڭ ارام ىستەرى تۋرالى كەزىندەگى كومەكشىسى بولعان بوريس باجانوۆ تا جازىپ كەتكەن. بوريس باجا­نوۆ دەگەن كىم؟ ب.باجانوۆ 1923 جىلى الدىمەن ي.ءستاليننىڭ كومەكشىسى, ارتىنان ورتالىق كوميتەت حاتشىسى بو­لىپ تاعايىندالعان ادام. 1928 جىلعا دەيىن كرەملدە جۇمىس اتقارىپ, سول كەزدەگى ل.تروتسكي, ن.بۋحارين, ب.كامەنەۆ, گ.زي­نوۆەۆ اراسىنداعى (ولاردىڭ بارلىعى بۇركەنشىك فاميليامەن) ساياسي كۇرەستىڭ كۋاگەرى بولعان. سونىمەن قوسا ول بار­لىق وتىرىستاردىڭ حاتتاماسىن جۇرگىزىپ, دايىنداعان ادام. ياعني كوپتەگەن قۇپيا ارەكەتتى ءوز كوزىمەن كورگەن. ال ساياساتتا كوپ بىلەتىن ادام مىندەتتى تۇردە ءبىراز ۋاقىت باقىلاۋدا بولىپ, سوسىن كوزى جويىلاتىن. ومىرىنە قاۋىپ تونگەنىن سەزگەن ب.باجانوۆ 1928 جىلى اشحاباد قالاسىنا,تۇرىكمەنستانعا ادەيى اۋىسىپ, ودان يرانعا, ودان ەۋروپا ارقىلى امەريكاعا قاشقان.

ونىڭ ەستەلىكتەرىنەن بولشەۆيك­تەر­دىڭ ءىس-ارەكەتىن بىلگەن ادامنىڭ دا توبە شاشى تىك تۇرادى. بۇگىن پايدالانعان ادا­مىن بولشەۆيكتەر ەرتەڭگى كۇنى جو­يىپ­ وتىرۋدى كوزدەگەن. وسى ب.باجانوۆ ي.ستا­­لين مەن ونىڭ جاقتاستارى ماڭا­يىن­­دا جۇرگەن پارتيا مۇشەلەرى, رەس­پۋب­ليكا باسشىلارىنىڭ سوڭىنا ارنايى تىڭشىلار قويىپ باقىلاپ, ۇنەمى قارا­ۋىلداپ وتىرعانىن ناقتى فاكتى­لەرمەن كورسەتىپ جازعان. سونىڭ ىشىندە تۇرار رىسقۇلوۆ نەمەسە باسقا دا بارلىق ۇلتتىق كادرلار كۇنى-ءتۇنى باقىلاۋدا بولعانى ايدان انىق. وسى ءۇردىس ماسكەۋدە عانا ەمەس, ۇلتتىق رەسپۋبليكالارعا دا تاراعان. سون­دىقتان مەن پروفەسسور تالاس ومار­بەكوۆ ماتەريالىنداعى تۇرار رىسقۇ­لوۆ­تىڭ ءاليحان بوكەيحانمەن كەز­دەسۋ­دەن قاشقانىن, بىراق بايلانىس­تى باس­قا جولمەن جاسادى دەگەن بولجامىن تو­لىق قوستايمىن. تۇرار ءوزىنىڭ ۇنەمى با­قىلاۋدا ەكەنىن بىلگەن. وسىنداي ادام الاشوردانىڭ باسشىسىن جەكە قابىل­داي الار ما؟ مىسالى, زاكي ءۋاليدي توعان تۇرار رىسقۇلوۆپەن تىعىز بايلانىستا بولعانىن ايتادى. ۆ.ي.لەنين تۋرالى دەرەكتى ز.ۋ.توعان ت.رىسقۇلوۆقا بەرگەنىن, ال سول حات بوكەي ورداسى الاش ازاماتتارىنا (جاھانشا دوسمۇحا­­مە­دوۆ پە ەكەن؟) جەتكەنىن, كەيىن سول حات تۇر­كيا پرەزيدەنتى مۇستافاعا تاپسى­رىل­عا­نىن ەسكە الادى. ياعني ت.رىسقۇ­لوۆ 1920–1930 جىلدارى كرەملدە بولىپ جاتقان ­ساياسي كۇرەستەر تۋرالى اقپا­­رات­تى ­الىپ وتىرىپ, بولشەۆيزم كوسەم­دە­رىنىڭ بەت-الپەتىن تەرەڭ اشا بىلگەن (توعان, 367-ب.).

زاكي ءۋاليدي توعان ءبىز ءۇشىن تاعى دا مىناداي وتە ماڭىزدى مالىمەت بە­رەدى. 1919 جىلدارى بولۋى كەرەك, ۋفا قا­­لا­سىندا وتكەن كەزدەسۋدە ءاليحان بوكەي­حان, مۇحامەدجان تىنىش­باەۆ, مۇس­تافا شوقاي جانە يۋسۋف اكچۋرينمەن كەزدەسكەن كەزىندە ولار مۇسىلمان حالىق­تارىنىڭ فەدەراتسياسىن قۇرۋ تۋرالى اڭگىمە قوزعايدى. كەلەسى كەزدەسۋدە بول­شەۆيزمنەن ەشقانداي جاقسىلىق كۇتۋ­گە بولمايتىنى بىلگەن ولار شەتەلگە, دا­مىعان ەۋروپا ەلدەرىنە كەتىپ, تۇر­كى حالىق­تارىنىڭ تراگەدياسىن پاش ەتەمىز دەپ شەشىم قابىلدايدى. ت.رىس­قۇلوۆ بۇل اڭگىمەدەن حاباردار بولعان.

جالپى ايتقاندا, بولشەۆيكتەر وكى­مەتتى قىلمىستىق جولمەن تارتىپ الدى, ونى 70 جىل بويى قىلمىستىق ءادىس-تاسىلدەرمەن باسقاردى. اراسىندا كوم­مۋنيستىك يدەولوگياعا بەرىلگەن يدەال­دى كوممۋنيستەر بولماسا, كرەملدىڭ توبەسىندە وتىرعانداردىڭ كوبى جاي­داق, قايتسە دە حالىقتى تىپىر ەتكىزبەي ۇستاۋدى كوزدەگەندەر ەدى. ءستاليننىڭ جەكە ءوز باسى بارلىق قۋلىق-سۇمدىقتى مەڭ­گەرگەن, قالاي پيار جاساۋدى تەز بول­جايتىن, وتە قۋ, «ۆور ۆ زاكونە» بولدى دەپ ايتساق, ارتىق بولمايدى. نە ءبىلىمى, نە ينتەللەكتىسى جوق ول ءوز بيلىگىن نىعايتۋدا ءتىپتى ادەبيەت پەن ونەردى دە ۋىسىندا ۇستاپ, ونىڭ دارىندى ادامدارىن, قازاقشا ايتقاندا, ارقانداپ ۇستاپ وتىرعان. اكەسىن جاقسى بىلگەن سۆەتلانا اليلۋەۆا «12 پيسەم درۋگۋ» اتتى ەستەلىگىندە ي.ءستاليندى «ديكتاتور» دەپ كورستەۋى دە بەكەر ەمەس.

ن.حرۋششەۆتىڭ تۇسىنداعى كوممۋنيس­تىك بيلىك قاندى جولمەن جۇرگىزىلمەسە دە, حالىقتاردى رۋحاني تۇرعىدان ەزگىلەپ, تامىرىنان ايىرىپ, ۇلتتىق مەكتەپتەردى جاۋىپ, ۇلىورىستىق ءشوۆينيزمدى جاپپاي تاراتۋ جولىمەن كەتتى. ەشقانداي ءتيىمدى ەكونوميكالىق جوبا بولماعان تىڭ يگەرۋ يدەياسى ناق وسى ماقساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ويلاپ تابىلعان. جۇيەلى وقىما­عان, ءبىلىمسىز, مىنەزسىز, ءوزىن ءوزى ۇستاي المايتىن ۇشقالاق جان ستالين مەكتەبى­نىڭ «ۇزدىك وقۋشىسى» رەتىندە كوممۋنيس­تىك-قىلمىستىق بيلىكتى نى­عايتا ءتۇستى. جالپى, ءبىز 1985–1990 جىلدارى الاش قايراتكەرلەرىن اقتاۋ كەزىندە ولار­دىڭ كوبىنە شىعارماشىلىعىن ايتىپ, ساياسي قىزمەتىن كورسەتە المادىق. مىسالى, ماع­جان جۇماباەۆ تەك ليريك اقىن رەتىن­دە كورسەتىلىپ, ونىڭ تالاي ساياسي ۇدەرىس ىشىندە بولعانى ايتىلمادى. ال قازىر ارحيۆتەردەگى ءبىز تاپ­قان قۇجاتتار اقىن ماعجان ءىرى ساياسي قايراتكەر بولعانىن ايعاقتايدى. قازاق زيالى قاۋىمى وتار­شىل بيلىكپەن ساياسي كۇرەسكە بىرىگىپ شى­عىپ, ەل ءۇشىن جان اياماعانى انىق.

ءسوزدىڭ ءتۇيىنىن ايتار بولساق, قازىرگى جاستار «قازاقتار ءبىرىن-ءبىرى كورسەتىپتى» دەگەن ايعاي-سۇرەڭگە, ء«بىر-ءبىرىن قۇرتقان وزدەرى ەكەن» دەگەن لاقاپقا ەمەس, ماسەلەگە تەرەڭ بويلاپ, سول زامانداعى احۋالدى تەرەڭ زەردەلەسە ەكەن دەيمىن. سول كەزدەگى بيلىك ساياسي قىزمەتكەرلەرىنەن ءبىرىن-ءبىرى كورسەتۋىن, ءبىرىنىڭ ۇستىنەن ءبىرى ارىز جازۋىن, جامانداۋىن تالاپ ەتىپ وتىرعانىن ەشقاشان ۇمىتپاعان ءجون. ولار بۇل ءىستى بارىنشا قوشتاپ, «ناعىز كوممۋنيست», «شىنشىل پيونەر», «قىزىل بەلسەندى», ت.س.س. اتاقتارمەن ىنتالاندىرىپ وتىرعان. العىس جاريالاپ, ماراپات بەرگەن, قىزمەتىن وسىرگەن... سوندىقتان بارلىق تراگەديانىڭ ءتۇبىرىن سول كەزدەگى ستاليندىك بيلىكتەن ىزدەگەن دۇرىس.

بۇركىتباي اياعان,

مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور