جولاۋشىسىز ساپارجاي

استاناداعى «ساپارجايعا» ار­نايى بارىپ, تولىق ارالاپ, جاع­دايدى كوزىمىزبەن كورىپ قايت­تىق. تابلو باعانىندا ەكى باعىت­تىڭ عانا رەيسى جازىلعان. سوعان ساي ۇلكەن زالدا ەكى-اق جولاۋشى ەلەۋسىز عانا وتىر. ەكى قاباتتى قوناقۇي دە قاڭىراپ بوس تۇرعان سياقتى. ءارى-بەرى جۇرگەن جان بالاسىن بايقامادىق. ەكىنشى بەتتەگى اسحانادا دا شاي ءىشىپ, جۇرەك جالعاپ تۇرعان ادام كوزگە تۇسپەدى. ەرتەرەك كەلىپ قويدىق پا دەپ ساعاتقا قاراساق, تىرشىلىك قاي­نايتىن ساسكەنىڭ كەزى بولىپ قالىپتى. شاشىراڭقى تۇرعان دۇڭ­گىرشەكتەردىڭ كەيبىرىندە بولماشى ساتىلىم زاتتارى قىلاڭ بەرگەنىمەن, تۇتىنۋشىدان جۇر­داي. اۋماعى اتشاپتىرىم استا­نالىق اۆتوبەكەت قاڭىراپ بوس تۇر. نە ىستەمەك كەرەك؟

ىزدەپ ءجۇرىپ «ساپارجاي-استانا» جشس ديرەكتورىنىڭ قابىلداۋىنا سۇراندىق.

«2020 جىلى پاندەميا باس­تال­عالى جۇمىسىمىز العا باسپاي قويدى. ونىڭ سەبەبى كوپ. سول كەزدە ساپارجاي 9 اي بويى جابىق تۇردى. كوپتەگەن ءتيىستى مەكەمەلەرگە ارنايى حات جازدىق. ونىڭ اراسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنان باس­تاپ كولىك مينيسترلىگى, اس­تانا اكىمدىگىنە جولدانعان ارىز-شاعىمدارىمىز دا بار. ءبىزدىڭ جابىلىپ تۇرعان ماسە­لە­مىز بو­يىنشا ۇكىمەتتىك كوميسسيا قۇ­رىلىپ, ءۇش اي دەگەندە ونى سول كەزدەگى ۆيتسە-پرەمەر ەرالى توعجانوۆ باس­تاپ كەلدى. كوميسسيا قۇرامىندا قالالىق اكىمدىك پەن «اتامەكەن» ۇكپ-نىڭ جانە كولىك مينيسترلىگى اۆتوجول كوميتەتىنەن دە وكىلدەر بولدى. ولاردىڭ قا­تا­رىندا قالالىق سانيتارلىق-ەپيدەميالىق باقى­لاۋ قىز­مە­تىنىڭ باستىعى دا ءجۇردى. وسى مەم­لە­كەت­تىك ورگانداردىڭ وكىل­دەرىنەن قۇرالعان كوميسسيا ساپارجايدىڭ ءىشى-سىرتىن تولىق قاراپ, اۆتوبۋس­تار­دى تۇگەل تەكسەردى. ءسويتىپ, سا­ني­تارلىق نورماعا تولىق سايكەس دەگەن توقتامعا كەلىپ, جۇمىس ىس­تەۋى­مىزگە رۇقسات بەرگەندەي بولدى. دەسە دە اۆتوۆوكزال اشىلمادى. سول 9 اي بويى جابىق تۇردى», دەيدى اۆتوبەكەتتىڭ ديرەكتورى جۇماش ءابدىراحمانوۆ.

ديرەكتوردىڭ ايتۋىنشا, وسى ەكى ارادا رەسەيدەن كەلگەن «inDrive» قو­سىمشاسى مەن قالانىڭ ءار تۇ­سىن­داعى «جابايى» تاسىمال كۇش الىپ كەتتى. ولار ادامداردى الىس-جاقىن قالالارعا ەش­قانداي رۇقساتسىز, جولاۋشى تا­­سى­مالداۋدا تالاپ ەتىلەتىن ەش­­بىر ءتيىستى قۇجاتسىز تاسىمالداي باستادى. اسىرەسە حالىق اراسىندا «شانحاي» اتالىپ كەتكەن قالا شەتىندەگى كوك بازار مەن الاي بازارىندا جولاۋشىلاردى بەي-بەرەكەت جيناۋدىڭ جابايى تاسىلدەرى امالعا اسىپ جاتتى. مۇنداي ارەكەت كەيبىر مەشىتتەر مەن باسقا دا ءىرى ساۋدا ورىندارىنىڭ جانىندا دا بولعان. ال ولاردىڭ زاڭسىز ىسىنە تىيىم سالاتىن مەملەكەتتىك ور­گان­دار سول كەزدە پاندەميا سەبە­بىنەن جۇمىس ىستەمەدى.

ءوز ەلىمىزدىڭ ازاماتى بولىپ سانالاتىن جولاۋشىلاردى جابايى تۇردە تاسىمالداۋعا سول كەزدە مەملە­كەتتىك ورگانداردىڭ نەگە كوز جۇما قاراعانى ءالى تۇسى­نىك­سىز. ويتكەنى الىس-جاقىنعا اۆتوكولىكپەن جولاۋشى تاسىمالداۋ ءۇشىن ارنايى ورگانداردان مىندەتتى رۇقسات قۇجاتى بولۋى شارت. اۋەلى تاسى­مال­عا شىعاتىن اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىسى ءبىر تاۋلىك دەمالىپ, ءار رەيستىڭ الدىندا مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن ءوتىپ وتىرۋ­عا ءتيىس. سونداي-اق اۆتوبۋس نەمەسە شا­عىن اۆتوبۋس ءار رەيس­كە شىقپاس بۇرىن تەح­ني­كا­لىق بايقاۋدان وتكىزىلۋى كەرەك.

«ايتپەگەندە جول ۇستىندە جو­­لاۋ­­شى­نىڭ ءومىرى مەن دەنساۋ­لىعىنا قاتەر ءتونۋى بەك ىقتيمال. كونستيتۋتسيانىڭ ءبىرىنشى بابىندا «ەلىمىزدىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى» ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي انىق جازىلعان. جولاۋشى قوزعالىسىن باقىلاۋعا مىندەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار بۇل ماڭىزدى ىسكە نەگە سەلقوس قارايتىنىن تۇسىنبەدىك», دەدى ديرەكتور.

پاندەمياعا دەيىن استاناداعى ساپارجايدا 150-گە جۋىق ادام قىز­مەت ەتىپتى. تابىستىڭ جوقتى­عى­نان ولار­دىڭ سانى قىسقارا كەلىپ, بۇگىندە 25 جۇمىسشى عانا قالعان. ونىڭ وزىندە اي سايىن 2-3 قىزمەتكەردى اقىسىز دەمالىسقا جىبەرىپ وتىرادى ەكەن. جالاقىلارى دا تىم تومەن. اۆتو­­بەكەت زالىنداعى بوس الاڭ­دار­دى كوم­مەرتسيالىق ماق­سات­تا جالعا بە­رىپ, 25 قىزمەتكەردىڭ ەڭبەكاقىسىن اۋپىرىم­مەن ايىرىپ وتىرعان جاعدايى بار. مۇنداي ايانىشتى جاعدايعا ءتۇسىپ قال­عان­دارىن «inDrive» پەن «جابايى» تاسىمالدىڭ بەلەڭ الىپ كەتكەنىنەن كورەدى.

«بۇلاردىڭ بارىندە دەرلىك جولاۋ­شىعا قىزمەت كورسەتۋ ليتسەنزياسى دا جوق. زاڭ بويىنشا تۇ­راقتى نەمەسە تۇراقسىز قاتىناۋ دەگەن بار. تۇراقتى قاتىناۋ دە­گە­نى ءبىزدىڭ اۆتوۆوكزالدان عانا جۇ­رۋگە ءتيىس. تۇراقسىز دەگەنى – تاپ­­سىرىسپەن عانا جۇرەتىن قو­­­عام­دىق كولىكتەر. مىسالى, تۋريس­­تەردى نەمەسە سپورتشىلار­دى جانە ساياحاتقا شىققان مەكتەپ وقۋشىلارىن تاسىمالداۋمەن اينالىساتىندار. قا­زىر­گى تۇراقسىز قاتىناۋشىلاردىڭ لي­تسەن­­زياسىنىڭ مەرزىمى شەكسىز سياق­تى. كەيبىرى 2000- جىلدارى العان ليتسەنزيا­سىمەن ءالى دە ادام تاسىپ ءجۇر. نەگىزى ەل ىشىندە جۇرەتىن جولاۋشى اۆتوبۋستارىنا اكىمدىكتىڭ كولىك باسقارماسى رۇقسات قاعازىن بەرەدى», دەدى ج.ءابدىراحمانوۆ.

قالالار اراسىندا قاتىناۋ ءتارتىبى بويىنشا ەگەر شىمكەنت­تەن بەرى قاراي ءبىر اۆتوبۋس سا­پارعا شىقسا, وندا وعان قارسى استانادان دا ءدال سونداي ءبىر كولىك جولعا تۇسۋگە ءتيىس. ءجۇرۋ كەس­تەسى جاسالىپ, سوعان ساي ناقتى ەرەجەلەرى بولادى. ونى بۇزعاندار زاڭ الدىندا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋى كەرەك. قازىر «ساپارجاي-استانا» جشس-مەن كەلىسىمشارت جاساسقان 50 شاقتى تاسىمالداۋ­شى كومپانيا بار. ولار زاڭعا نەگىزدەلىپ قويعان تالاپتارعا تولىق ساي كەلەدى جانە قىزمەتتىك ەرەجەنى قاتاڭ ۇستا­نا­دى.

«بۇلارمەن بىرگە اۆتوۆوك­زال­داردىڭ ديسپەتچەرى بار. ولار ساپارداعى ءار جولاۋ­شى اۆتوبۋ­سى­نىڭ ءار قادامىن باقىلاپ, كەرەك جەردە باعىتتاپ وتىرادى. كەلەڭسىز جاعداي تۋىنداسا, كومەك بەرۋ شارالارىن قاراستىرادى. مەم­لەكەتتىك ورگاندارعا حابار جىبە­رە­دى. جول ۇستىندە اۆتوبۋس بۇزىل­سا, ەكىنشىسىن جونەلتۋدى ۇيىم­داس­تىرادى. ال زاڭسىز, جابايى تاسىمالدا ونىڭ ءبىرى دە جوق. وسىنى ءاربىر ازاماتقا تاپتىشتەپ تۇسىندىرەتىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دا ءبىز­دىڭ «مايدانعا» جەتكىلىكتى كوڭىل بولە بەر­مەيدى», دەيدى سۇحبات بەرۋشى.

ەلىمىزدە كەيبىر اۆتوبۋستار 1000 نەمەسە 1500 شاقىرىمعا دەيىن قا­شىق­تىق­تى ەڭسەرەدى. ول جول­دار­دىڭ جاع­دايى تاعى بەلگىلى. جول بويىنداعى قىز­مەت كورسەتۋ ورىندارى مەن مەكەمە­لەر­دىڭ ءحالى دە ءماز ەمەس. كوك بازار جانىنداعى «جابايى» تاسىمالداۋمەن اينالىساتىن بىرنەشە اۆتوبۋسقا بارىپ ءجون-جوسىق سۇراپ كوردىك. ولاردىڭ جولاۋشىلارمەن قارىم-قاتىناسىنا جانە قىلىپ وتىرعان قىزمەتىنە قاراپ, «جابايى تاسىمال» دەگەن ۇعىم وسى ارادا ويىمىزعا نىق­تاپ ورنىقتى. زاڭدى سۇراعىمىزعا شالاعاي جاۋاپتارى دا ءبىرتۇرلى كۇدىك ۇيالاتادى. ليتسەنزيالارى بارى-جوعىن, بۇل جەردە تۇرىپ جولاۋشى جيناۋعا كىم رۇقسات ەتكەنىن, قانداي ەرەجە مەن تالاپقا ساي جۇمىس ىستەيتىندەرىن بىلگى­مىز كەلگەن. ول ارەكەتىمىزدەن تۇك شىقپادى.

وندا ورىندار ءتۇرلى باعامەن ساتىلادى. الدىڭعى جاعى قىمبات بولسا, ارتقى ورىندار ارزان. بيلەت بەرۋ دەگەن تۇسىنىك وسىناۋ قاۋىمعا مۇلدە جات سياقتى. جولاۋشىلاردىڭ ورنىن ءوز قالاۋى بو­يىنشا رەتتەي سالادى. بۇعان قوسا جاتىن ورىندارى بار اۆتوبۋستاردىڭ جولاۋشى تاسىمالداۋىنا ءبىزدىڭ ەلدە رۇقسات جوق. بىراق ولاردا بار. سونداي-اق اۆتوبۋس تولماعان جاعدايدا ەكىنشى كۇنگە قالا سالادى. مىنا بەيقامدىق پەن تارتىپسىزدىكتى باي­­قاي الماي جۇرگەن ءتيىستى مەم­لەكەتتىك ورگاندارعا قاراپ, «كور­مەس, تۇيەنى دە كورمەس» دەگەن ماتەل تىلگە ورالدى.

ساپارجاي ديرەكتورىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازىر «inDrive» قىزمەتى رەسەيدە توقتاتىلىپتى. سەبەبى سولار­دىڭ سەبە­بىنەن جول وقيعاسى مەن جول اپاتى وتە كوپ تىركەلگەن.

ءيا, مىڭداعان شاقىرىم جولدى ءبىر جۇرگىزۋشىنىڭ دەمالىسسىز باسىپ ءوتۋى مۇمكىن ەمەس. جولسوقتى بولىپ شارشاعان, كوزى تالعان جۇرگىزۋشى ءتۇرلى سەبەپپەن جولدىڭ قارسى بەتىنە شىعىپ كەتىپ, قانشاما ءومىردىڭ قىرشىنىنان قيىلۋىنا سەبەپشى بولماي ما؟ بۇعان قوسا دەرەكسىز جوعالىپ جاتقان ادامدار مەن بالالاردىڭ دا ءىز-ءتۇسسىز كەتۋىنە زاڭسىز, بەيبەرەكەت جولاۋشى تاسى­مالداۋدىڭ دا سەپتىگى بار ما دەگەن وي كەلەدى. ارا-تۇرا زاڭمەن تى­يىم سالىنعان كەي زاتتاردى قىلمىس الەمىنىڭ وكىلدەرى وسىنداي كولىكتەرمەن دىتتەگەن جەرىنە جەتكىزۋگە تىرىسادى دەگەن اڭگىمەنى دە ەستىپ قالامىز.

«inDrive» قوسىمشاسىنىڭ زاڭ­سىز ارەكەتتەرى تۋرالى مەم­لەكەت­تىك ورگان­دار­عا كوپتەگەن حات جولدادىق. ولاردى تىم الىس ساپارعا جىبەرمەي, اراسى 50 شا­قى­رىمدىق قاشىقتىقپەن شەكتەۋ قويۋ كەرەك دەگەندە ۇسىنىس ەنگىزدىك. بىراق بۇل ماسەلەنىڭ ءبارىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تۇپكىلىكتى تەكسەرىپ, زەردە­لەۋ­­گە كاسىپكەرلەردى تەكسەرۋگە سالىن­عان موراتوري قولبايلاۋ بولىپتى. ەندىگى جاعداي وڭالىپ, ءتيىستى شارالار قولعا الىنادى دەگەن ۇمىتتەمىز. قاڭتار ايىن­دا كولىك ءمينيسترى مارات قاراباەۆ ەلدەگى اۆتوبەكەت باسشىلارى مەن سالادا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن جۇزگە تارتا ادامنىڭ باسىن قوسىپ, جيىن وتكىزدى. وندا كوپ ماسەلە تالقىلاندى. ودان كەيىن وسى اقپان ايىنىڭ 13-ىندە تاعى باس قوسۋىمىز كەرەك بولاتىن. ول جيىن كەيىنگە شەگەرىلدى. سەبەبى قالاداعى جۇقپالى اۋرۋ تاعى ۋشىعىپ, ادامدار قايتادان بەتپەردە تاعۋعا ءماجبۇر بولدى. كە­لە­سى كەزدەسۋدە بەي-بەرەكەت كەت­كەن سالانى جۇيەلەپ, ءبىر رەتكە كەل­تى­رەتىن زاڭ تالقىلاۋعا تۇسەدى», دەدى ج.ءابدىراحمانوۆ.

زامانا ۇدەرىسىنە ىلەسە الماي قالعان كاسىپورىن باسشىلارى بارلىق كىنانى وزگەگە ارتپاي, باسەكەلەستەرمەن ورتاق كەلىسىمگە كەلىپ, ۋاقىت تالابىنا ساي جۇمىس ىستەگەندەرى دە ءجون بە دەگەن وي كەلەدى.