ۇلت قايراتكەرلەرىن ادەبي كەيىپكەرلەردەي ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋ – ابەستىك

سىزدەرگە تاريحتى جازۋدىڭ قيىن­دىعىن ايتايىن. نەگە جازا الماي وتىرمىز؟ اڭگىمە مىنادا. بۇل تاريحتى جازۋ ءۇشىن, «تاريحتى كىمگە ارناپ جازامىز؟» دەپ ويلاۋىمىز كەرەك. بىزدەگى تاريحشىلار­دىڭ جارىم-جارتىسى – ءورىس­تىلدى, ورىس مەكتەبىندە وقىعاندار. ال ەندى قازاق مەكتەبىندە وقىعاندار دا جەتىسىپ تۇرعان جوق. ولار مەنىڭ ايتىپ وتىرعانىم سياقتى: الاشوردانى ماقتاعاندا, بولشەۆيكتەردى جاماندايدى. تۇرسىن جۇرتباي دەگەن دوسىم بار. جازۋشى, ادەبيەت تاريحشىسى. سول «ساكەن سەيفۋلليندى ساتقىن», «تۇرار رىسقۇلوۆ الاشتى ۇستاپ بەرگەن» دەيدى. ال ەندى مۇنىڭ سەبەبى مىناۋ: 1934 جىلى تۇرار رىسقۇلوۆ الاشوردا تۋرالى الاش­تى ايىپتاپ ماقالا جازدى. ساكەن سەيفۋللين 1927 جىلى الاشوردانى اش­كەرەلەپ «تار جول, تايعاق كەشۋدى» جاز­دى. نەگە؟ ويتكەنى الاشوردا 1925 جىلدان كەيىن قۋعىندالدى. كىمدە-كىم الاشقا جاقىن بولسا, سول قۋعىنعا ۇشى­رادى. مۇنان كەيىن 1930 جىلدىڭ با­سىندا الاشتىڭ 44 قايراتكەرىنە سوت بول­دى. ولار جەر اۋدارىلدى. ءبىرازى العا­شىندا اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. سودان كەيىن 1934 جىلى تۇرار رىسقۇلوۆ الاش­ورداعا قار­سى ماقالاسىن جازدى. سە­بەبى وعان ­ساياسي قاۋىپ ءتوندى. بۇرىن ونى «پانتۇركيست» دەپ جۇرگەن, ەندى ونىڭ جەكە باسىنا «الاشپەن بايلا­نىستى» دەگەن جالا جابىلىپ جاتتى. «باسماشىلاردى باسقارعان زاكي ۋالي­ديمەن دوس بولعان» دەپ, تابالادى. ويتكەنى باشقۇرت قايراتكەرى ەميگ­راتسياعا كەتكەن ەدى.

ز.توعان «حاتيراسىندا» (ەستەلىك كىتابى) راسىندا «تۇرار رىسقۇلوۆپەن دوس ەدىم, بايلانىس جاساپ تۇردىق» دەپ, اتاپ جازادى. ال ەندى وسىنداي جاعداي­دا ت.رىسقۇلوۆ جانىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قايتتى؟ امان قالۋى ءۇشىن, الاشپەن بىرگە تۇرمەگە ايدالىپ كەتپەۋى ءۇشىن الاشوردانى سىناپ, اتالعان ماقالا­نى جازدى. بۇل – ءبىر. ال ەندى ءبىز مىنانى ايتقىمىز كەلمەيدى. قازىر مۇحتار اۋەزوۆ پەن ءالىمحان ەرمەكوۆتى ماقتاپ ءجۇرمىز عوي. ء«الىمحان ەرمەكوۆ لەنينگە بارىپ, شەكارامىزدى سىزىپ بەردى» دەپ... شەكارانى جاساعان ءالىمحان ەرمەكوۆ ەمەس قوي! ونى جاساعان – ءاليحان بوكەي­حان مەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى. ءالىم­حانداردىڭ سۇيەنگەنى – سولار. ءاليحان تۇرعاندا ءالىمحان ەرمەكوۆ شەكارانى قالاي سىزىپ, دالەلدەپ جاسايدى؟ ءاليحان بوكەيحان ونىڭ بايانداماسىن دايىنداپ, كۇن سايىن قۇلاعىنا «مىنانى لەنينگە ءبۇيتىپ ايت» دەپ سىبىرلاپ تۇرعانى تۇسىنىكتى. الەكەڭ قازاق جەرىنىڭ قىر-سىرىن, وي-شۇقىرىن, ساياسي امالداردى بىركىسىدەي ءبىلدى. ءاليحان بولماسا, الاش تۇعىرلى الاش بولا المايتىن ەدى. رۋحا­ني جاعىنان ا.بايتۇرسىن ۇلى بول­ماسا, الاش تياناقتى الاش بولا الماي­تىن ەدى. ءبارىنىڭ باسىن قوسقان – وسى ەكەۋى... ەڭ مىقتىلارى – الەكەڭ مەن اقاڭ!..

ەندى مۇستافا شوقايعا كەلسەك, ول نەگىزى تۇرىكتىك يدەيامەن كەتتى. ءار تۇلعا­نىڭ جولى مەن ساياسي سالماعىنا دۇرىس باعا بەرگەن ءجون. ايتايىن دەگەنىم: سىز­دەر مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 1932 جىلى الماتى تۇرمەسىنەن ف.گولوششەكينگە جىبە­رىلگەن حاتىن وقىدىڭدار ما؟ وندا م.اۋە­زوۆ سىپايى عوي, ءوزىن-ءوزى جامانداي بە­رەدى. جالپى ماعىناسى: «مىناۋ وڭباعان الاش دەگەنگە بەكەر ءتۇسىپپىن, بەكەر مۇشە بولىپپىن. ابايدى بەكەر زەرتتەپپىن. ەندى ابايعا جولامايمىن, ول – بايدىڭ تۇقىمى. مىناۋ ەندى الاش­وردا دەگەن – ءبىزدىڭ قوعامعا مۇلدە جات يدەولوگيا. بۇدان ەندى اۋلاق جۇرەمىن». شامامەن وسىلاي دەگەن.

ال وسى كەزدە سول اباقتىدا جاتقان ءالىمحان ەرمەكوۆ ودان دا اسىپ ءتۇستى. ءتىپتى وقىعان كەزدە ۇيالعانىمنان تومەن, ۇستەلدىڭ استىنا قارادىم... ءالىمحان ەرمە­كوۆ جانىن الىپ قالۋ ءۇشىن الاش­ورداعا جاقپاعان قارا كۇيەسى جوق. بۇل ەكى حات 1932 جىلى «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە جاريالاندى.

ءبىز, ارينە, تاريحشى رەتىندە مۇحتار مەن ءالىمحاننىڭ نەگە بۇلايشا حات جاز­عانىن جاقسى تۇسىنەمىز. ءبارى ۋاقىتپەن, تاريحي جاعدايمەن سالىستىرا قاراي بىلگەن دۇرىس. كونتەكستەن فاكتىنى ج ۇلىپ الماي...

ال ەندى بۇگىن الاشتى ماقتاپ جۇر­گەن ازاماتتار «ت.رىسقۇلوۆ پەن س.سەي­فۋلليندى ساتقىن» دەگەندە, اتالعان ەكە­ۋىنىڭ (م.اۋەزوۆ, ءا.ەرمەكوۆ) حاتىن ايت­پايدى. ولار دا جانىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جازدى. سولاي!

ءالىمحان ەرمەكوۆ الاشتى جەتىس­كەننەن ەمەس, وتىرىك جامانداپ وتىر. تۇرار رىسقۇلوۆ تا وتىرىك جامانداپ وتىر. ويتكەنى تۇرار الاش ازاماتتارى­نىڭ بىرسىرىپاسىمەن بىرگە جۇرگەن, تالايىمەن جاقىن ارالاسقان. باجا­سى – جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى.

1920 جىلى تۇرار رىسقۇلوۆ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, نيزامەتدين حودجاەۆ, احمەت زاكي ءۋاليدي, حاريس يۋماعۇلوۆ (باشقۇرت) بەسەۋى قول قويىپ ۆ.ي. لەنينگە جازعان حات بار. بىزگە مەملەكەت الىپ كەلگەن, ... ۇلتتىق تاۋەلسىزدىكتىڭ رۋحاني نەگى­زىن قالاعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەسىمى وسى حاتتا تۇرار رىسقۇلوۆتان كەيىن تۇر. بەسەۋ­دىڭ ىشىندە ءبىرىنشى فاميليا ت.رىس­قۇلوۆتىكى. ەندى ويلانىڭىزدار: ا.بايتۇرسىن ۇلى مەن ءا. ەرمەكوۆ جاڭاعى بەسەۋدىڭ ىشىندە نەگە بىرگە جۇرمەگەن؟ سەبەپ: بولشەۆيكتەر باقىلاۋعا الا باستاعاندا, قايراتكەرلەر بىرىنەن-ءبىرى قاشا باستادى. ويتكەنى بىرىنە-ءبىرى «كە­دەرگى جاسايتىن» بولدى.

مىناداي دەرەك بار. د.قامزا­بەك­ ۇلىنىڭ «سماعۇل سادۋاقاس ۇلى» اتتى كىتابىن قاراساڭىزدار, سودان كورە­سىز­دەر. سماعۇل سادۋاقاس ۇلى 1933 جىلى ماسكەۋ-دونباسس تەمىرجولىندا «اپاتقا ۇشىراپ», قاپيادا قازا بولادى. ول – ءاليحاننىڭ كۇيەۋ بالاسى. سوندا سا­دۋاقاس مولدا (اكەسى) ەلدەن جانىنا جا­قىن ادامدارىن ەرتىپ ماسكەۋگە جە­تەدى. ءا.بوكەيحاننىڭ كوممۋنالدىق پاتە­رى­نىڭ ەسىگىن تاقىلداتسا (مەن بارىپ كور­گەن جوقپىن, بىرەۋ ء«بىر جارىم بول­مەلىك» دەيدى, بىرەۋ «ەكى بولمەلىك» دەيدى), ورىس ايەل اشادى. كۇتۋشى ايەل ەكەن, كىر جۋىپ جاتىر ەكەن. ول كەزدە اليحانعا كو­مەكتەسەتىن ەشكىم جوق قوي. سودان سادۋاقاس قۇداسى ىشكە ەنىپ, اليحانعا ۇرسادى: «سەنى قازاقتىڭ حانى دەپ جۇرسەك, قازاق­تىڭ بەتكە ۇستار تۇل­عاسى دەپ جۇرسەك, نە قازاقتىعىڭنان قال­عانسىڭ با؟ مىناۋ نە, قارالى حاباردى جەتكىزبەيسىڭ, ءبىز كەلىپ تۇرعاندا ەسىكتى ءوزىڭ اشپايسىڭ...». بالاسىنان ايىرىلىپ وتىرعان جاننىڭ اشۋى. ال قۇداسى (سادۋاقاس اقساقال­­عا, كەيىن رەپرەسسيا­لاناتىن مولدا سا­دۋا­قاس­قا) كەتەردە, ءالي­حان بوكەيحان بى­­لاي دەپ ايتادى: «تۇرار رىسقۇلوۆقا كى­رىپ شى­عىڭدار!». كوردىڭىزدەر مە؟ ت.رىس­قۇلوۆ كرەملدە وتىر عوي. تۇرار مەن ءاليحاننىڭ اراسىندا بايلانىس بولىپ تۇر عوي. ءسويتىپ, ءوزى سىرتتا قالىپ, ت. رىسقۇلوۆتى كىرگىزىپ جىبەرەدى. ال كىرگەندە, تۇرار نە ىستەيدى؟ ارحيۆتە بار, «سادۋاقاس اقساقالدى بار­لىق سالىقتان بوساتىڭدار» دەگەن قاعاز جازىپ بەرەدى. ەندى وزدەرىڭىز ايتى­ڭىزدارشى: كوممۋنيست ت.رىسقۇلوۆ پەن الاش ءا.بوكەيحان اراسىندا بايلانىس جوق پا؟ بولعاندا قانداي!..

كۇردەلى كەزەڭدە گولوششەكين ايلاسىن اسىرىپ قۋعىندى ۇيىمداستىرعاندا, ت.رىس­قۇلوۆ ماسكەۋگە باردى عوي. با­رىپ كرەملدە وتىرعاندا, ءا.بوكەيحان ستالينگە دە تانىس ادام, ول كەزدە كىرە­­­بەرىس بوس. ي.ستالين مەن ت.رىسقۇ­لوۆ­­تىڭ كابينەتى قاتار بولعان. ءالي­حان تۇراردىڭ قابىلداۋىنا بارىپتى. ەندى قۇتتىقتايىن دەدى مە, كىم ءبىل­سىن؟ سويتسە ت.رىسقۇلوۆتىڭ قابىلداۋ بول­مەسىندە ورىس ايەل وتىر ەكەن. وگپۋ-دىڭ تىڭشىسى عوي حاتشى ايەلدەر. ت.رىسقۇلوۆ ونى ءوزى قويعان جوق. تايا­عىن تىقىلداتىپ بارىپ ءا.بوكەيحان جا­ڭاعى ايەلگە ەسىكتى نۇسقاپتى. «انا باس­تىعىڭا ايت. «بوكەيحانوۆ كەلدى» دە...». رىسقۇلوۆتىڭ جاسى كىشى, ورنىنان اتىپ تۇرسا (الەكەڭدى «حاننىڭ تۇ­قىمى, شىڭعىسحاننىڭ ۇرپاعى» دەپ بۇكىل ماسكەۋ بىلەدى), اناۋ ورىس ايەلى ت.رىسقۇلوۆقا جۇگىرىپ كىرىپ: «بوكەي­حانوۆ كەلىپ تۇر» دەپتى. سوندا تۇرار ايتىپتى: «ايتىڭىز, ول كىسىنى قابىلداي المايمىن» دەپ. قابىلداسا – ءبىتتى ساۋداسى. اڭدىپ تۇر عوي. «قاشان ءا.بوكەيحانمەن بەتپە-بەت كەزدەسەر ەكەن؟» دەپ.

«سودان كەيىن نە بولعان ەكەن؟» دە­ڭىز. «قابىلداي المايدى» دەگەندى ەستى­گەن الەكەڭ جالت بۇرىلىپ, تاياعىن تى­قىل­داتىپ شىعىپ كەتكەن. بىراق تۇرار ارتىنان نە ىستەگەن؟ «كۇنشىعىس» باسپا­سى­نىڭ باسشىسى ءنازىر تورەقۇلوۆقا (ال­عاشقى ديپلومات) باسقا جولمەن: ء«اليحان بوكەيحانوۆ جۇمىسسىز ءجۇر ەكەن, باسپاعا جۇمىسقا ورنالاستىر» دەپ ايتىپتى. بىردەن بىلگەن عوي نە ءۇشىن كەلگەنىن. كسرو شىعىس ۇلتتار باسپاسىنا بيبليوگراف قىلىپ ورنالاستىرعان – تۇرار رىسقۇلوۆ.

ءبىز ونى ايتامىز, الەكەڭ ءوزىنىڭ كۇيەۋ بالاسىمەن دا دۇرىس كەزدەسە الماپتى. ءار جەردەن قاراۋىل قويىلعان زامان. سما­عۇل سادۋاقاس ۇلى – قازاقستاننىڭ حا­لىق اعارتۋ كوميسسارى. گولوششەكين­مەن ايتىسىپ جاتقان كەزى. بالاسى ەسكەن­دىردى كورۋگە بارادى. الەكەڭ تاياعىن تىقىلداتىپ ماسكەۋدىڭ پالەن دەگەن ورا­­مىنداعى (پەرەۋلوك) كوشە ماڭىنا ەسكەندىردى ەرتىپ كەلەدى ەكەن. ەسكەندىرگە ايتاتىن ۇقسايدى: «قازىر جارتى ساعاتتان كەيىن نەمەسە تۇگەن مينۋتتان كەيىن مىنا جەرگە اكەڭ كەلەدى. قوزعالماي كۇتىپ تۇر. مەن تۇگەن ساعات پالەن مينۋتتان سوڭ سەنى وسى جەردەن الىپ كەتەم».

ءاليحان بوكەيحان جيەن-نەمەرەسىن ­تاستاپ, قايتىپ كەتەدى. سماعۇل سادۋاقاس­ ۇلى سول بەلگىلەنگەن جەرگە كەلىپ, بالاسىمەن ماسكەۋدى ارالاپ, وعان كيىم الىپ بەرىپ, تاعى دا الگى ورىنعا ورالىپ: «پالەن مينۋتتان كەيىن وسى جەرگە اتاڭ كەلەدى. ەشقايدا كەتىپ قالما, سەنى الىپ كەتەدى» دەيدى ەكەن. تراگەديا عوي. تۋعان كۇيەۋ بالاسىمەن كەزدەسە المايدى. كۇيەۋ بالاسى – بولشەۆيكتەردىڭ ناركومى. ال ءوزى – قۋعىنداعى الاشوردا­نىڭ ليدەرى. ول س.سادۋاقاس ۇلىمەن كەزدەسىپ, قۇشاقتاسىپ كورىسەر بولسا, وندا سماعۇلعا بولاشاق جوق, قۇريدى...

سماعۇلدى اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالاردا تۇرار قازاقى داستۇرمەن جىگەرى قۇم بولعان ءا.بوكەيحانعا كوڭىل ايتقان. مۇنى حاتتاپ, جازىپ العاندار بولعان.

مىنە, وسىنداي كۇردەلى احۋالدى ءبىلىپ وتىرمىز. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ تاريحتى قالاي جازۋ كەرەك؟

ماسەلەدەن باستايىق. ءبىزدىڭ قازىر­گى ءورىستىلدى تاريحشىلارىمىز «اكادە­ميالىق باسىلىم» دەيدى. وسىلاي دەگە­نىنە كۇلكىم كەلەدى. «اكادەميالىق باسىلىم» دەگەن – كەڭەس وكىمەتىنەن قال­عان اۋرۋ. سول اتاۋمەن تاريحي وقيعالار­دى قالاي بۇرمالاپ جازعانىن ءبارىمىز بىلەمىز. «اكادەميالىق باسىلىم» بولعاندىقتان, بۇل زەرتتەۋدە اۋىزشا جەتكەن دەرەك, ولار «ميفولوگيا» دەپ سانايتىن حالىق جادىنداعى اڭگىمە بولماۋى كەرەك.

«ميفولوگيا ارالاسقان قازاقتىڭ شەجىرەسىن پايدالانۋعا بولمايدى. قا­زاق­تىڭ باتىرلار جىرىن پايدالانۋعا بول­مايدى. قازاقتىڭ داستاندارىن پاي­دالانۋعا بولمايدى. ماقال-ماتەل­دەردى پايدالانۋعا بولمايدى...». وسىلاي دەگەن, ءالى دە وسىلاي دەپ ءجۇر...

وندا تاريحىمىزعا ۇلتقا, تازا قازاق­قا عانا ءتان كوسەمدەر, رۋحاني تۇلعالار كىرمەيدى. وعان بۇكىل تۇركىگە ورتاق قور­قىت ەنبەيدى. وعان اسان قايعى كىرمەيدى. وعان ءبىزدىڭ تاريحىمىزداعى ءۇش مايقى بي دە ەنبەيدى. قازاقتىڭ رۋ-تايپاسىن امان الىپ قالعان نەمەسە قورعاعان باتىر­دىڭ بارلىعى كىرمەيدى. اتتارى اتا­لۋى مۇمكىن... «اڭىراقايعا بالەن-بالەن قاتىستى» دەي سالامىز... بولدى. ءار باتىر­دىڭ تاريحى جازىلمايدى. حان­داردىڭ تاريحىن ايتپاي-اق قويايىن. حانداردىڭ تاريحى وقشاۋ, نەمكەتتى جازىلادى. ال سوندا قانداي تاريح جازۋىمىز كەرەك؟ عالىمدار عانا وقيتىن ەمەس, حالىق وقيتىن تاريح جازۋ كەرەك.

حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىنداعى قايراتكەرلەردى ادەبي شىعارمانىڭ كەيىپ­كەرلەرىندەي ءبىر-بىرىنە قارسى قوي­ماي, تاريحتىڭ كۇردەلى كونتەكسىندەگى ەلدىك, ۇلت­تىق, حالىقتىق مۇددەسىن العا شى­عارىپ, جان-جاقتى زەرتتەي ءبىلۋى­مىز قاجەت. قۇر كوممۋنيست اتى ءۇشىن نەمەسە بەلگىلى ساياسي ماقساتتا ء(«وز­ارا سىن» ناۋقانى) جازعان حاتى مەن ماقا­لاسى ءۇشىن جازعىرۋ – ابەستىك. ورىس وقىعاندارى مۇندايدى «نەەتيچنو, نەپريليچنو» دەيدى...

ساكەن مەن تۇراردى قازاقتىڭ ازات­تىق يدەياسىنا, ۇلتتىڭ ساياسي-ەكونو­ميكالىق دەربەستىگىنە قارسى قويىپ, بولشەۆيزمنىڭ ءتۇرلى قيامپۇرىس ارەكەت­تەرىمەن بايلانىستىرۋ – 20-جىلداردىڭ تاريحىن مۇلدە بىلمەۋ نەمەسە وقيعالار مەن فاكتىلەردى ءوزىنىڭ قابىلداۋىنشا بىرجاقتى ءتۇسىنىپ, وقىرمان مەن جاس ۇرپاقتى اداستىرۋ.

قاي مەملەكەتتە بولسىن تاريح ىرگەلى عىلىمعا اينالعاندا عانا شىنايى تا­ريح جازىلادى. الەم تاجىريبەسىندە تاريح – ساياساتسىز ءومىر سۇرە الاتىن عىلىم. ءتۇبى بىزدە دە سولاي بولادى. قازىر مەملەكەت­تىڭ ساياساتى دا, عىلىمى دا دامۋ جولىندا. ءبىز قازاقستان وركەندى ەل قاتارى­نان كورگىمىز كەلەدى. سول كەزدە جاڭا بۋىن تاريحشىلار شىعادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. ولار تالاس وماربەكوۆتىڭ, باسقا دا زامانداس ارىپتەستەرىمنىڭ زەرتتەۋلەرىنە سىن كوزبەن قارايدى. دۇرىس, بۇل – عىلىم تالابى. ءبىز – كەڭەس كەزەڭىندە دايارلانعان مامانبىز. كوممۋنيستىك جۇيە ءتالىمى مەن تاربيەسى سانامىزدا تۇر. سوندىقتان ەكى جۇيەنىڭ تاريحشىسىمىز. بۇل – ءبىزدىڭ كەمشىلىگىمىز ەمەس, ءومىردىڭ شىندىعى. ءبىز قازىر كوممۋنيستىك جۇيەنى سىنايمىز, بىراق قازاق تاريحىن سول جۇيەمەن سالىستىرىپ جازامىز.

ارينە, ءبىز دەموكراتيالىق قوعامدا ءومىر سۇرسەك, تاريحىمىز دا, جازعانىمىز دا باسقاشا بولار ەدى دەپ ارماندايمىز. «جوققا جۇيرىك جەتكەن بە؟», ءبىزدىڭ بىرنەشە بۋىن توتاليتارلىق جۇيەدە ءومىر ءسۇردى. كومپارتيانى ماقتاۋ قالىپتى جاعداي ەدى. قازىر ساكەن مەن تۇراردى سىناپ جۇرگەندەردىڭ 70-80 جىلدارى نە جازعانى كىتاپحانالاردا تۇر عوي. ەشكىم ەش جاققا اكەتكەن جوق.

ءيا, زامان قانداي – تاريحشى سونداي. تاريح تا سول ايادا جازىلادى. ءبىز وت­پەلى كەزەڭنىڭ تاريحشىسى بولساق تا, جاڭا بۋىن جولىنا جارىق ءتۇسىرۋ ءۇشىن دە وتكەنگە عىلىم كوزىمەن قاراۋ – اسىل پارىزىمىز.

كەلەشەكتە ەل تاريحىن ەشقانداي جۇيەمەن سالىستىرمايتىن, شىنايى جازا­تىن تاريحشىلار كەلەدى. ءبىز سو­لار­عا كوپىر سالۋعا مىندەتتىمىز. ەل تاريحىن تۇگەندەيتىن ناقتى عىلىمي جوبالارى بار, قارجى ماسەلەسى جۇيەلى شە­شىلگەن, ەشكىمگە جالتاقتامايتىن سونداي عالىمدار باسقا جاقتان كەلمەيدى, ءوز ىشىمىزدەن شىعادى.

ازىرلەگەندەر –

رامازان ءابىلدوس, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ قىزمەتكەرى,

ەسكەرگەن يمانباي, زەرتتەۋشى