«وزگە» ۇعىمىنداعى وركەنيەتتەر قاقتىعىسى

ءىس-شاراعا تۇركيا رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ توتەنشە جانە وكى­لەتتى ەلشىسى مۇستافا كاپۋدجۋ, پارلامەنت سەناتىنىڭ الەۋ­مەت­تىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم كومي­تەتىنىڭ جانە تۇركيا-قازاق­ستان دوستىق توبىنىڭ توراعاسى نۇرتورە ءجۇسىپ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى دارحان قىدىرالى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى قازىبەك يسا مەن رينات زايىتوۆ, قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وكىلەتتى كەڭەس توراعاسى, پروفەسسور مۇحيتدين شىمشەك, «وتانداستار قورى» كەاق باسشىسى ابزال ساپاربەك ۇلى, نازارباەۆ ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ قازاق ءتىلى جانە تۇركىتانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور يۋلاي شاميلوعلى, ەۋرازيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينيستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سۋات بەيلۋر, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى الەۋمەتتانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى نۇرلان بايعابىلوۆ, سونداي-اق قازاقستان مەن تۇركيانىڭ ديپلوماتتارى, عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەر, باق وكىلدەرى قاتىستى.

ءىس-شارانىڭ شىمىلدىعى كىتاپ اۆتورىنىڭ تۇركيادان جولداعان بەينەسالەمدەمەسىنەن باستالدى. ايتا كەتۋ كەرەك, يبراھيم كالىن – تۇرىك عالى­مى, مەملەكەت جانە قوعام قايرات­كەرى, ديپلومات. يسلام تاريحى, باتىس پەن يسلام الەمى قارىم-قاتىناسى, تۇركيانىڭ سىرتقى ساياساتىنا قاتىستى بىرقاتار عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى. وسى جىلداردا ول تۇركيا رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ رەسمي وكىلى, پرەزيدەنت جانىنداعى قاۋىپسىزدىك جانە سىرتقى ساياسات كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانە پرەزيدەنتتىڭ باس كەڭەسشىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارسا, بىلتىردان باستاپ تۇركيانىڭ ۇلتتىق بارلاۋ قىزمەتىنىڭ باسشىسى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. يبراھيم كالىن ءوز ەڭبەگىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ, وقىرماندارىنا جەتكىزۋگە اتسا­لىس­قان عىلىم ورداسىنا زور العىسىن ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار ول ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراستان ادا بولىپ, قوس وركەنيەتتىڭ تاريحىنا جاڭا كوزقاراس ورناتۋعا بولاتىنىن جەتكىزدى.

ەلىمىزدەگى تۇركيانىڭ توتەن­شە جانە وكىلەتتى ەلشىسى مۇستافا كاپۋدجۋ تىعىز جۇمىس كەستەسىنە بايلانىستى ارامىزدان تابىلا الماسا دا, وقىرماندارىنا دەگەن قۇرمەتىن ءبىلدىرىپ جىبەرگەن بەينەۇندەۋى ءۇشىن اۆتورعا جانە كىتاپتىڭ تانىستىرىلىمىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ كەلگەندەرگە العىسىن ءبىلدىردى. ونىڭ اي­تۋىنشا, يبراھيم كالىن – اكادەميالىق جانە مەملەكەتتىك سالادا دا تانىمال تۇلعا. جاۋاپتى قىزمەتتە جۇرسە دە ۇنەمى ەلدىك تاقىرىپتا عىلىمي ەڭبەكتەر جازۋدى توق­تاتپاعان. «كىتاپتىڭ العاش­قى باسىلىمى 2016 جىلى جارىق كوردى جانە بۇعان دەيىن بىر­نەشە تىلگە اۋدارىلدى. اۆتور ءوزى­نىڭ جۇمىستارىندا وزگە دەگەن ۇعىمدى شەكسىز ۇعىم رەتىندە قاراس­­تىرمايدى, بارى جاڭاشا تال­داپ كورسەتكەن. ياعني «مەن» جانە «وزگە» دەگەن ۇعىمداردىڭ ارا­سىن ءبولىپ تاستاۋ جانە شەكسىز تۇر­دە قولدانۋ دا دۇرىس ەمەس. سەبەبى بۇل دۇشپاندىق سەزىمدەردى وياتۋى مۇمكىن. كىتاپتىڭ قازاق تىلىن­دە دە جارىق كورۋى قۋانتادى. ءوزى­نىڭ تابيعاتىنا ساي ۇلتتىڭ وزىن­دىك بولمىسىن انىقتاۋعا, شىعار­مالاردى بولاشاق ۇرپاققا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن انا تىلىندەگى عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ بولۋى ماڭىزدى», دەيدى وكىلەتتى ەلشى.

سەناتتىڭ الەۋمەتتىك-مادە­ني دامۋ جانە عىلىم كومي­تەتىنىڭ توراعاسى نۇرتورە ءجۇسىپ تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ باۋىر­لاس­تىعى وسىنداي ەڭبەكتەردى مۇقيات زەردەلەۋ ارقىلى نىعايا تۇسەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, مادەنيەتى مەن رۋحى, ءتىلى مەن تۇرمىسى جاعىنان جاقىن باۋىرلاس ەلدەر رەتىندە بۇگىنگى ءىس-شارا – قازاقستان مەن تۇركيا قاتىناستارىن ودان ءارى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى بولشەگى. كىتاپتىڭ ورتا تۇسىندا ايتىلعان كەيبىر دەرەكتەر وقىرمان رەتىندە قىزىقتىرا تۇسكەنىن ايتقان دەپۋتات: «وتكەن عاسىردىڭ باسىندا اقمولا ۋالاياتىنداعى ناۋان حازىرەت وسمان يمپەريا­سىنىڭ سوڭعى سۇلتانى ابدۋل­حا­ميدكە حات جازعان. ول حاتتا نيكو­لاي­دىڭ قازاقتاردى شو­قىن­دىرا باس­تاعانىن ايتىپ, قۇتقارۋعا پارمەن بەرۋىن وتىنگەن. ءبىر جارىم ايدان كەيىن حات ابدۋل­حاميدكە جەتكەن. حاتتى العان سۇلتان نيكولايعا حابارلاسىپ, قازاق­تاردى شوقىندىرۋدى توقتاتۋدى سۇرايدى. وسى ءساتتى پايدا­لانىپ ناۋان حازىرەتىنىڭ حاتى تۇركيا ارحيۆتەرىندە ساق­تال­دى ما, ساقتالسا تابۋعا ارەكەت جاسا­ساق», دەگەن ۇسىنىسىن جەت­كىزدى.

سەنات دەپۋتاتى دارحان قىدىرالى «مەن» جانە «وزگە» دەگەن بىرىمەن-ءبىرى قابىسپايتىن بولىنىسكە اۆتوردىڭ جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراعانىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, وسى تۇرعىدان العاندا شىعىس پەن باتىستىڭ, سونىڭ ىشىندە باتىس پەن مۇسىلمان الەمىنىڭ بايلانىسىنا كەڭ تاريحي شولۋ جاسالعان. جالپى, شىعىس پەن باتىستىڭ, سونىڭ ىشىندە تۇركى الەمىنىڭ باتىسپەن قارىم-قاتىناسى مىڭداعان جىلدارعا سوزىلاتىنىن جەتكىزىپ: «بىراق اۆتور جالپى تۇركىلىك تۇرعىدان ەمەس, مۇسىلماندىق تۇرعىدان بۇكىل تاريحي كەزەڭدەردەگى پىكىر قايشىلىقتارى مەن قاقتى­عىس­تارعا كەڭ شولۋ جاسايدى», دەيدى. ال پروفەسسور مۇحيتدين شىمشەك بۇگىنگە دەيىن ون رەت باسىلىپ شىققان كىتاپتى باسىنان اياعىنا دەيىن ەكى رەت وقىپ شىققانىن جانە ءار وقىعاندا ۇلكەن اسەر العانىن ايتتى. «وزگە» ۇعىمى ۇنەمى بولدى جانە سولاي بولا بەرەتىنەن ايتقان ول: «بىراق مادەنيەتتىڭ شارىقتاۋ شەگىنە جەتۋگە جانە ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن «وزگە» ۇعىمىنان اسىپ ءوتۋ كەرەك. سەبەبى «مەن» دەگەن ۇعىمدى تۇسىنە الۋ ءۇشىن «وزگەنى» قابىلداي الۋعا ءتيىسپىز. بۇل ۇعىمدى قابىلدامايىنشا كەلىسپەۋشىلىك پەن كۇرەس توقتامايدى. گەو­سايا­سي قاقتىعىستاردىڭ ورىن الىپ جاتقان كەزەڭىندە بۇل تۇجى­رىم­داماعا بۇرىنعىدان دا بەتەر مۇق­تاج­بىز», دەدى.

بۇدان كەيىن ءسوز العان وقىر­مان­داردىڭ وي-پىكىرى دە وسىعان ۇقساس. ون تاراۋدان تۇراتىن عىلى­مي ەڭبەكتە يسلام مەن باتىس الەمىنىڭ اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستىڭ قالىڭ قات­پا­رى, قالتارىسى كوپ تاريحى زەر­دەلەنگەن. «وزگە» ۇعىمىن دۇرىس تۇسىنبەۋدىڭ سالدارى گەو­ساياسي قاقتىعىس كۇن سايىن قايتا­لانىپ وتىرعان بۇگىنگى جاعدايدا قايشىلىقتاردى ورشىتپەسە, سوندىرمەيدى. سان عاسىرلىق تايتالاس پەن كۇرەستىڭ سەبەبىن ىزدەگەن عالىمنىڭ پايىمىنشا, ەكى كەڭىستىكتىڭ قاراما-قارسىلىعى كەلەسى تاراپتىڭ وزگەنى تانىماي تۇرىپ, ءوزىن تانۋىنا ىقپال ەتۋىنەن باستاۋ الىپ وتىر.