بايىرعى ادەبيەتىن, اڭىز-اڭگىمەلەرىن, ەرتەگى-ميفتەرىن جاڭعىرتقان ەل جۇتامايدى. مۇقاعالي «قۋات الىپ جىرىنا ءباز دالادان» دەگەندەي, بۇرىنعى ىلكى باستاۋىن قاستەرلەگەن ۇلت سونى جاڭعىرتىپ, زاماناۋي جاساندىرعان سايىن وركەندەيتىن سياقتى بولادى دا تۇرادى. قازىرگى نەبىر كەرەمەت جاۋھار تۋىندىلار, فيلمدەر (ماسەلەن, «اۆاتار») ەجەلگى ميفتەر مەن ەرتەگىلەردەن تامىر تارتاتىنى بايقالادى. الەمدىك وركەنيەت تە ەڭ ەجەلگى ەرتەگىلەردىڭ سوڭىنان قۋا-قۋا, اقىرى بۇگىندە عىلىمي تەحنيكالىق جەتىستىكتەر سونىڭ ءبارىن باسىپ وزعانداي. ول باسقا اڭگىمە دەسەك تە, قانداي دا ءبىر قۇندىلىقتار مەن جەتىستىكتەردىڭ باستاۋى ەجەلگى ادەبيەت پەن ەرتەگى-اڭىز اڭگىمەلەرگە سۇيەنەتىنى نەسى ەكەن؟
جاپون تۇركولوگى ناكاتا وكونىڭ قازاق ەلىنە قاتىستى پىكىر ايتا كەلە, ءسوزىن مىنا سىڭايدا قورىتىندىلاعانى ەسىمدە: «بىزدەگى ەڭ ۇلكەن ميف – جاپون يمپەراتورى قۇدايدان تۋعان دەگەن ميف. بىراق ءبىز, تاريحشىلار, بۇل ميفكە تيىسپەيمىز. نەگە دەسەڭىز – ول ءبىزدىڭ رۋحاني ماتريتسامىز. ونىڭ تۇبىندە اڭىز جاتقانىن, شىندىققا جاناسپايتىن نارسە ەكەنىن جاقسى ءبىلىپ وتىرمىز. بىراق ول ءبىز ءۇشىن قوزعامايتىن, مىزعىمايتىن تاقىرىپ. كيەلى, قاستەرلى تاقىرىپ. جاپونيانىڭ مەملەكەت رەتىندەگى تاريحى دا وسىنداي اڭىز-ءاپسانادان باستالعان. سوندىقتان سىزدەر تاريحقا بەي-بەرەكەت قاراماڭىزدار. تاريحي شىندىق قالپىنا كەلسە, مەملەكەتتىك ءتىل دە ءوز جولىن تاۋىپ, ول بارا-بارا ۇلتتى ۇيىستىراتىن فاكتورعا اينالىپ شىعا كەلەدى». بۇل جەردە تاريحي شىندىق دەگەننەن گورى و باستاعى كوركەم شىندىق دەگەن دۇرىسىراق شىعار. ءتىپتى سولاي بولعان كۇننىڭ وزىندە, وتكەنىنە قۇلاق تۇرمەگەن, ىلكى باستاۋىنان قۋات الماعان حالىق اداسارى انىق. «وتكەن كۇن تاڭ-تاماشا ەرتەگى عوي, ەرلەرى ەرتەگىنىڭ ءورت ەدى عوي» دەگەن ماعجاننىڭ «كۇننەن تۋعان, عۇننان تۋعان پايعامبار» دەپ تىم ەرتەدەگى ەسكى تانىمدارعا ورالۋى تەگىن ەمەس-ءتى. جاپوندىقتار الگىندەي دەسە, «مەنىڭ داعىستانىم» كىتابىندا راسۋل عامزاتوۆ تاۋلىقتاردىڭ بارلىق اڭىز-ءاپسانالارىن تىرىلتەدى. تاۋ ادامىنىڭ بولمىس-ءبىتىمى قايدان قۋات الاتىنىن ايقىنداپ كەتكەندەي سەزىلەدى.
...داعىستان اسپانىنان سول كۇنى كەرەمەت قار جاۋىپ, قاتتى بوران تۇرعان كورىنەدى. «وسى كۇنى ءبىر بۇركىت ۇياسىنا ورالىپ كەلە جاتتى. ونىڭ قاناتى سەمسەرگە, تۇمسىعى قانجارعا ۇقسايتىن ەدى. ول بيىكتى ۇمىتتى ما, بيىك ونى ۇمىتتى ما, ايتەۋىر ول سورعالاپ كەلگەن بويى جارتاستى ومىراۋىمەن سوعىپ ءتۇستى. بىراق مىنا قاناتى سەمسەر, تۇمسىعى قانجارعا ۇقساعان بۇركىت سوعىلعانمەن, ولە قويعان جوق. قاناتتارى سىنعانمەن, جۇرەگى سوعىپ, وتكىر تۇمسىعى, بولات تۇياقتارى امان قالىپتى. ەندى امال جوق, ولمەۋدىڭ قامىن ىستەۋ كەرەك. قاناتسىز تاعام تاۋىپ جەۋ قيىن, جاۋلارىنان قورعانۋ دا قيىن. كۇن ساناپ ول ءبىر تاستان ءبىر تاسقا سەكىرىپ, ءبىر قۇزدان ءبىر قۇزعا كوشىپ, جوعارىلاي-جوعارىلاي ءبىر كەزگى ءوزى قونىپ, جان-جاقتى شولىپ وتىرۋدى سۇيەتىن جارتاسقا جاقىندادى.
قاناتسىز تاماق تابۋ قيىنعا ءتۇستى, بيىكتەن بارىپ ۇيا سوعۋ, قورعانۋ تاعى سولاي. وسىنشاما قيىندىقتىڭ تۇسىندا بۇركىتتىڭ بۇلشىقەتتەرى وزگەرىپ, سىرت تۇلعاسى دا تانىماستاي تۇرگە ەنەدى. ۇيا سالىنىپ بولعان سوڭ قاراسا, ول ۇيا ەمەس, ساكليا (تاۋلىقتاردىڭ ءۇيى) ال قاناتسىز بۇركىتتىڭ ءوزى تاۋلىق كىسى بوپ شىعادى. ول ءسويتىپ اياعىنان تىك تۇرىپ, سىنعان قاناتتارىنىڭ ورنىنا قول ءبىتىپ, تۇمسىعىنىڭ ءبىر جاق جارتىسى كادىمگى مۇرىنعا اينالادى (راس, تىم ۇلكەندەۋ). ال ەكىنشى جارتىسى تاۋلىقتىڭ بەلىندە ۇنەمى جۇرەتىن قانجار بوپ قالادى. تەك جۇرەك قانا وزگەرمەيدى, ول بۇرىنعى بۇركىت جۇرەگى بولىپ قالا بەرەدى» دەيدى. مىنە, ءبىز تانىعان تاۋلىقتاردىڭ ورلىگى مەن ەرلىگى قايدان باستاۋ الاتىنى. قازاق كىم دە بولسا توپىراعىنا تارتىپ تۋاتىنىن ايتادى. «بۇركىت – قۇس ءتاڭىرىسى» دەيتىن دە ءبىزدىڭ ەل. اسپانداعى ونى جەردەگى توتەمىمىزبەن سالىستىرىپ, ءبورى قۇت (بۇركىت) دەپ تانىعان دا ءبىز, الكەي مارعۇلاننىڭ ايتۋىنشا. بىراق بۇلاردىڭ ءبارى ازدىق ەتەدى. «اقساق قۇلان – جوشى حان» ەرتەگىسى سياقتى مۇنداي اڭىزداردىڭ ءمۋلتفيلمى, كينوسى جاسالماي, جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا قوندىرا الامىز با؟
ماسەلەن, جاپوندىقتاردىڭ ەڭ سۇيىكتى قۇسى تىرنا دەسەدى. ولاردا سىرقات ادام قاعازدان مىڭ تىرنانىڭ سۋرەتىن قيىپ جاساسا, ساۋىعىپ كەتەدى دەگەن اڭىز بار. تىرنالاردىڭ فۋدزياما ارالىنىڭ ۇستىمەن ۇشىپ ءوتۋىن جاپوندىقتار قۋانىشتىڭ كەلۋىمەن, ارمان, ءۇمىتتىڭ ورىندالۋىمەن نەمەسە كەزدەسۋ مەن قوشتاسۋدىڭ قايعىسىنا جوريدى. كىممەن كەزدەسەسىز, كىممەن قوشتاساسىز, ماسەلە قايدا؟ قازاق ادەبيەتىندە بۇل اڭىز تۋرالى دا ولەڭ بار. سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنىڭ «حيروسيما. 999 تىرنا» اتتى جىرى:
«999 قاعاز تىرنانى
جاسادى جاپون بالاسى – اجال قۇربانى.
ولەر شاعىندا, كوز نۇرى سونەر شاعىندا,
جاتتى سول جازعان:
ء«تۇسىم – بۇل, ءوڭىم ەمەس!» دەپ,
1000 تىرنا كوزىنە ەلەستەپ,
جاسالماي قالعان ءبىر تىرنا كوزىنە ەلەستەپ:
«...ءولىم ەمەس!» – دەپ...
«ساندىراقتاپ جاتقان شىعار سول اجال قۇربانى؟!
XX-شى عاسىر – اتومنىڭ تاجال تىرناعى!
ەسكەرتكىش قويام مەن ساعان, قولادان قۇيىپ...
999 قاعاز تىرنانى!»
جاپونداردىڭ تانىمىنان تۋعان ۇلتتىق كودى مۇندا «حيروسيما – ناگاساكي» اتوم اپاتىنان لەيكەمياعا شالدىققان, جاپوننىڭ «1000 تىرنا» اڭىزىن قايىرا تىرىلتكەن وجەت قىز – ساساكي ساداكونىڭ ەرلىگىمەن بايلانىستىرىلادى.
ارتىنان اڭىز كوشكەن كەيىپكەر ولمەيدى. ونى جانداندىرىپ, بۇگىنگى احۋالعا اينالدىراتىن ادەبيەتتىڭ دە نەگىزگى باستاۋ كوزى – سول ەرتەگى, ميف پەن اڭىز-اڭگىمە. ءارى قاراي ساباقتاپ الۋ وقىرماننىڭ ەنشىسىندە.