تەرى قاشان تەڭگەگە اينالادى؟

قاۋىمداستىق قاۋقارى

بىلتىر ءىرى قارا نەمەسە تۇكسىز جىلقى تەرىسىن ءوندىرۋ ءۇشىن 65 099 مىڭ شار­شى/دم تەرى وڭدەلىپتى. 2022 جىلعى كورسەت­كىش – 144 785 مىڭ شار­شى/دم, سايكە­سىنشە وتكەن جىلعى كولەم 55 پايىزعا تومەن. تەرى كاسىبىنە قاتى­سى بار ماماندار ەلدە تىركەلگەن 9 ءوندىرىس ورنى­نىڭ بار­لىعى دەرلىك جۇمىس ىستەيتى­نىنە سەن­بەي­دى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, ءبىرى توقتاپ تۇر, ەندى ءبىرىنىڭ جۇمىسى شالا-جانسار.

وسى سالاعا قاتىستى ءوندىرىس وشاق­­تارى مەن كاسىپكەرلەرگە دەم بەرۋ ءۇشىن 2012 جىلى بىلعارى شيكىزاتى مەن ءۇلبى­رىن قايتا وڭدەۋشىلەر قاۋىمداستىعى قۇرىلعان ەدى. باستى ماقسات وتاندىق تەرى وڭدەۋ زاۋىتتارىن قاجەتتى شيكىزات كولەمىمەن قامتۋ بولاتىن.

«قاۋىمداستىق قۇرىلا سالىسىمەن مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, ەلدەگى وڭدەلمەگەن ءىرى قارا مال تەرىسىن ەكسپورتتاۋدىڭ «سۇر سحەمالارىن» انىقتاۋ جانە ەكسپورتتاۋعا شەكتەۋ ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزدى. سونداي-اق ۇكىمەتكە تەرى ونەركاسىبىن دامىتۋ بويىنشا ۇسىنىستارىن دا ايتىپ وتىردى. سونىڭ ءبىرى – سول كەزدەگى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى ارقىلى 2016 جىلدىڭ قاراشاسىنان 2017 جىلدىڭ ساۋىرىنە دەيىن التى ايعا شيكىزاتتى ەلدەن تىسقارى جەرلەرگە اكەتۋگە تىيىم سالۋدى ەنگىزۋ بولدى. الايدا سول ۋاقىتتاعى توراعا سەمۋشكين كەنەتتەن قايتىس بولىپ, قاۋىمداستىق جۇمىسى تۇرالاپ قالدى. ول ەشتەڭە ەمەس, 2019 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىجىلدىعىنان باستالعان الەمدىك بىلعارى نارىعىنداعى داعدارىس, ودان كەيىنگى پاندەميا قاۋىمداستىق­تىڭ عانا ەمەس, ەلىمىزدەگى بارلىق تەرى وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ جۇمىسىن تولىعى­مەن توقتاتتى دەسەك بولادى», دەيدى قاۋىمداستىق تىزگىنىن 2022 جىلدىڭ ناۋرىزىنان بەرى ۇستاپ كەلە جاتقان نۇرمان نۇپتەكەەۆ.

ايتۋىنشا, زاۋىت پەن شاعىن تسەحتىڭ كوپشىلىگى كەڭەس زامانىندا بىلعارى اياقكيىم تىگۋ ونەركاسىبى وتە جاقسى دامىعان تاراز جانە سەمەي قالاسىندا ورنالاسقان. ول ۋاقىتتا ءىرى ەت كومبيناتتارىنىڭ جانىندا دا تەرى وڭدەۋ زاۋىتتارى, اياقكيىم فابريكالارى بولعانى بەلگىلى. سەمەي, جامبىل, پەتروپاۆل زاۋىتتارىن وسىعان مىسال ەتسەك بولادى. قازىر ولاردىڭ جاعدايى اسا جاقسى ەمەس, دەگەنمەن ۇكىمەت تاراپىنان دەمەۋ كورسەتىلسە, جۇمىسى دوڭگەلەپ كەتكەلى تۇر. تەرى باعاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا بايلانىستى بۇلاردىڭ كوبى نەسيەگە بەلشەدەن باتىپ, جۇمىسى تۇرىپ قالعان. قاۋىمداستىق مۇشەلەرى دە تەك مەملەكەت قولداۋى بولماسا, باسقا قاۋقار قالماعانىن ايتىپ, جىلدا دابىل قاعىپ كەلەدى.

«مىسالى, 3,3 ميلليون حالقى بار موڭعوليادا زاماناۋي 34 بىلعارى زاۋىتى مەن تسەحى بار. ءاربىر 100 مىڭ ادامعا ءبىر فابريكادان كەلەدى. ورتا ەسەپپەن 20 ميلليونعا جۋىق حالقى بار ەلىمىزدە كەم دەگەندە 180–200 تەرى وڭدەۋ زاۋىتى مەن تسەح بولۋى كەرەك. وسىعان قاراپ ەلىمىزدەگى تەرى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ دامۋ دەڭگەيىن باعالاۋعا بولادى. قازىر ءىرى قارا مەن ۇساق مالدىڭ تەرىسىن وڭدەۋدە وزبەكستان, رەسەي عانا ەمەس, جوعارىدا اتالعان موڭعوليامەن دە باسەكەگە تۇسە المايمىز», دەيدى توراعا.

بىلگەنىمىزدەي, تەرىنى وڭدەۋ ءۇش ساتىدان تۇرادى ەكەن. ءبىرىنشىسى «Wet-blue» دەپ اتالادى. بۇل 30–35 پايىز وڭدەلگەن تەرى, اۋىزەكى تىلدە «كوك تەرى» دەيتىن دە اتاۋى بار. ەكىنشىسى – «Crust». بۇل دا – 65–70 پايىز جارتىلاي وڭدەلگەن فابريكات. سوڭعىسى – «Finish», ياعني 100 پايىز وڭدەلگەن بىلعارى. بۇرىن تەرى زاۋىتقا جەتكەنشە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قۇزىرەتىنە جاتسا, وڭدەۋگە ءتيىس شيكىزاتتى قاداعالاۋشى ورگان سول ۋاقىتتا يندۋستريا جانە ينفرا­قۇرى­لىمدىق دامۋ مينيسترلىگى بولىپتى. سونداي-اق شيكىزات زاۋىتقا كەلەم دەگەنشە ءتۇرلى ۆەتەرينارلىق تەكسەرىستەن وتەتىنى انىق.

قازىر ەلىمىزدە 100 پايىز بىلعارى شىعارا­تىن وندىرىستەر بار. ءبىرى – الماتى­دا, ەندى ءبىرى شىمكەنت قالاسىن­دا. سونداي-اق بۇعان سەمەيدە ورنالاسقان تەرى-بىلعارى زاۋىتىن قوسساق تا بولادى. وزگە دە قالالاردا كاسىپورىندار جوق ەمەس, بىراق ولار قارجىعا بايلانىستى جۇمىسىن توقتاتقان.

تەرى – مال كۇيىنىڭ كورسەتكىشى

قازاق جەرىندەگى ءتورت ت ۇلىك تەرىسى ەكس­پورتقا كەيدە جارامدى, كەيدە جارام­­سىز. نەگە؟ ماماندار پىكىرىنشە, مۇن­­داعى باستى سەبەپ – ءبىز مالدى كوبەي­تىپ, باق­قانىمىزبەن, ونىڭ شىن جاع­دايى­نا اسا ءمان بەرمەيتىن كورىنەمىز. ۋاق­تىلى جەم-ءشوبىن بەرۋ, جىلى قورادا ۇستاۋ, ۆەتەرينار كومەگى, ءدارى-دارمەك, ءتۇرلى ۆيتامين ەگۋ, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ادام­شا كۇتىم جاساۋ ارقىلى ساپالى تەرىگە قول جەتكىزەمىز. بىراق ەلدەگى قازاق مۇنىڭ ءبارىن ىستەي قويا ما ەكەن؟ «دالادا جۇرەتىن مالدىڭ نەسىبەسى دە دالادا بولار. قىستا عانا قوراعا قارايدى ەمەس پە؟» وسى ويمەن قول سىلتەيتىنىمىز راس قوي.

«تەرى – قولداعى مال جاعدايىنىڭ بىردەن-ءبىر كورسەتكىشى. ەگەر مال كۇيلى ءارى اۋرۋدان ادا بولسا, ودان ساپالى تەرى الىنادى. ەكىنشى فاكتور – سويۋ نەمەسە تەرىنى ىرەۋ. راسى كەرەك, بىزدە كوبىنە-كوپ قولدان سويىلادى. ءدال وسى ۇدەرىستە تەرىنى زاقىمدايتىن­دار كوپ. بۇل اۋىلدا عانا ەمەس, ۇلكەن ەت كومبيناتتارىندا دا كەزدەسەدى. سوندىقتان ءبىز مۇنداي ورىندارعا بارىپ, ب ۇلىن­بەگەن تەرىنىڭ باعاسى دا قوماقتى بولا­تىنىن قاساپشىلار­عا ىلعي ايتا­مىز. شيكىزاتتى دا قابىلدايتىن كەزدە وسىعان ءجىتى نازار اۋدارۋعا تۋرا كەلەدى. جالپى, جاقسى تەرىنىڭ قالىڭدىعى 1,8–2 مم بولادى. مىسالى, سولتۇستىك وڭىرلەردەن جينالعان تەرىنىڭ 30 پايىزى عانا بىلعارى بولۋعا جارامدى. ويتكەنى ول – دالاداعى مال. ال مىنا تۇركىستان, جامبىل, الماتى وبلىسىنداعى قولدا ءارى باقپادا تۇرعان ءىرى قارانىڭ, ونىڭ ىشىندەگى بۇقانىڭ تەرىسى ودان جاقسى. ودان 70 پايىزعا دەيىن بىلعارى وڭدەۋگە بولادى», دەيدى سالاداعى جەكە كاسىپكەر سامات سەيىلحانوۆ.

مىسالى, قىتاي نارىعىندا ەلىمىز­دىڭ تەرىلەرى «ورتا جانە تومەن» دەپ باعا­لانادى ەكەن. سوندا ساپاسى تومەن تەرىلەر دالادا قالا ما؟ جوق. ساماتتىڭ سوزىنشە, مۇنداي ەكىنشى سۇرىپتاعى شيكىزات «جەلاتين» نەمەسە «پروتەين» (بەلوك) وندىرەتىن كاسىپ­ورىندارعا جونەلتىلەدى. مۇن­داي كاسىپورىندار بىزدە جوق, بار­لىعى شەت مەملەكەتتەردە ورنالاسقان. قازىر زاڭدىلىعىمەن رەسەي­لىك, تۇرىك جانە وزبەك كومپانيالارى­نا شيكى كۇيىندە ساتىلاتىن سول ءىرى قارا تەرىسى بىزگە دايىن اياقكيىم, ءونىم بولىپ ورالىپ, ودان 10–15 ەسە قىمباتقا ساتىلادى. سوڭىندا كىم جەڭەدى؟ جاۋابى بەلگىلى بولسا دا, جاۋاپسىز سۇراق بۇل.

ءبىر انىق نارسە, ەلدەگى تەرى ونەركاسى­بىنە تىرەك بولاتىن ارنايى باع­دارلاما كەرەك. دۇرىسى, وتاندىق جەڭىل ونەر­كاسىپتى دامىتۋ. سالا ما­مان­دارىنىڭ دا جوعارىدا ايتقان «جەلاتين» نەمەسە «پروتەين» شىعاراتىن زاۋىتتى وزىمىزدە سالىپ, وعان ارنايى مامان دايارلاۋدى ايتىپ كەلە جاتقانىنا كوپ بولدى. سوندا عانا قازاق مالىنىڭ تەرىسى دالادا جاتپايدى. بىلعارىعا جارامدىسى ءوز الدىنا, ساپاسى تومەن تەرىنى دە جەرگە كومۋدىڭ قاجەتى بولماي قالادى.

«تەرى جيناۋمەن اينالىسقانىما 25 جىل بولدى دەيدى, – پاۆلودار­لىق جەكە كاسىپكەر دالەلحان ابدى­حالىق ۇلى. – ۋاقىتىندا ۇساق مالدىڭ دا, ءىرى قارانىڭ دا تەرىسىن جينا­دىق. كەزىندە بۇلار التىننان دا باعا­لى بولدى. مەنىڭ بىلەتىنىم, جەڭىل ونەر­كاسىپتى كوتەرمەي, سالانىڭ ەڭسە­سى كوتەرىلمەيدى.  كەڭەس زامانىندا مالدىڭ كەز كەلگەن ءونىمىن جينايتىن ارنايى ورىندار بولدى. ارنايى جۇمىس سحەماسى ارقىلى وڭدەلىپ, تۇرمىسقا قاجەتتى ءتۇرلى تاۋارعا اينالاتىن. قازىر حالىقتان جينايتىن تەرىنى بولماشى تيىنعا وتكىزەمىز. ويتكەنى بۇرىنعىداي ساپا جوق. قىتاي نارىعىنا ءوتىپ تۇرعانى – ەشكى ءجۇنى مەن تەرىسى عانا...

ايتا كەتۋ كەرەك, تەرى ەكسپورتىنا قاتىستى باج سالىعىن (تونناسىنا 200 ەۋرو)  الىپ تاستاۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس بار. بىراق ونى العانمەن, جاقسىسى سىرتقا كەتىپ, ءوزىمىز ساپاسىز تەرىگە كومىلىپ قالا بەرەتىنىمىز انىق. سەبەبى ولارعا دا كەرەگى ءبىزدىڭ ساپالى شيكىزات ەمەس پە؟ ەسكەرەتىن ەكىنشى دۇنيە بار. كورشى رەسەيمەن ەۋرازيالىق وداقتامىز. باج سالىعىنسىز ولار ءبىزدىڭ تەرىنى الىپ جاتىر ما؟ المايدى. وسى جەردە دە تاعى ساپاعا تىرەلەمىز.

ۇتىلىس بولماۋ ءۇشىن ۇسىنىس بار

بىزدەگى باستى قاتەلىك – مەملەكەتتىك ورگاندار مەن شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەر اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل مەن ۇيلەستىرۋ جۇمىستارىنىڭ جوقتىعى نەمەسە ازدىعى, سونداي-اق سالانى دامىتۋدا كەشەندى جوسپاردىڭ بولماۋى. ساراپشىلار پىكىرى وسىنداي. ال قاۋىمداستىق توراعاسى الدىمىزعا بىرنەشە ۇسىنىستى جايىپ سالدى.

«تەرى ونەركاسىبىنىڭ كەشەندى جوس­پارىن ازىرلەۋ ءۇشىن وتاندىق عالىم­دار, مۇددەلى ورگانداردىڭ ماماندارى مەن كاسىپكەرلەردى تارتا وتىرىپ, جۇمىس توبىن قۇرۋ قاجەت. بۇعان بىلعارى ءونىمىن تۇتىناتىن وكىلدەردى دە قوسقان ابزال. ەكىنشىدەن, مال تەرىسىن رەسپۋبليكادان تىسقارى جەرلەرگە شىعارۋعا تىيىم سالۋدى بۇرىنعى كۇشىندە قالدىرعان دۇرىس. ۇشىنشىدەن, بىلعارى وندىرۋگە ارنالعان تەحنيكانى ليزينگكە بەرۋ ماسەلەسى. قازىر ولاردىڭ 60 پايىزدان استامى توزعان. كوبى كەڭەستىك داۋىردەن كەلە جاتىر. تورتىنشىدەن, تەرى وڭدەۋگە ەڭ قاجەتتىسى – حيميالىق زاتتار قويماسى. زاۋىتتاردا حيميالىق زاتتاردىڭ جەتكىلىكتى 3–6 ايلىق قورى بار قويما بولۋى قاجەت. بەسىنشىدەن, بىلعارى ونەركاسىبىنىڭ بىرقاتار ەكسپورتتىق تاۋارىن سۋبسيديالاۋ جانە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرسە دەگەن تىلەك بار. التىنشىدان, شيكىزات ساتىپ الۋدى ۇيىمداستىرۋ قاجەت. جاسىراتىنى جوق, زاۋىتتار شيكىزاتتى ساتىپ الۋ كەزىندە ول تۋرالى قۇجاتتىڭ, ونىڭ ىشىندە ۆەتەريناريالىق سەرتيفيكات, سىناق حاتتامالارى جانە باسقا دا قاجەتتى قاعازدىڭ بولماۋى ماسەلەسىنە كوپ كەزدەسەدى. سوڭعىسى – جەڭىل ونەركاسىپ سالالارىنا قاتىستى دارا كوميتەتتىڭ بولعانى دۇرىس», دەيدى ن.نۇپتەكەەۆ.

تاعى ءبىر انىق دۇنيە, ىشكى سۇرانىس ارتپاي, ناتيجە جوق. مىسالى, ەلىمىزدەگى اياقكيىم ءوندىرىسى وزىمىز­دەگى سۇرانىستىڭ 5 پايىزىن وتەي مە, وتەمەي مە؟ بارلىعى دەرلىك مەملە­كەتتىك تاپسىرىس اياسىندا وتىر­عانى بەلگىلى. ال جەكە تسەح اشىپ, شيكى­زاتىن سىرتتان بولسا دا اكەلىپ, اياقكيىم تىگەتىن شەبەرلەردىڭ تىرشىلىگى – ناعىز جانكەشتىلىك. ولار دا ساپالى بىلعارىنىڭ وزىمىزدەن بولىپ, ەلدىڭ قارجى قازانىنا قولداۋ بىلدىرگەندى جاقسى كورمەيدى دەيمىسىز.