ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ (ۇبت) بيىلعا ءبىر رەت ءوتتى. قاڭتارداعى تەستىلەۋ جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تەك اقىلى بولىمىنە تۇسۋگە جارايدى. الدا ۇمىتكەرلەردى ءالى گرانتقا تۇسۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ەكى جانە ناتيجەسى اقىلى وقۋعا جارايتىن تاعى ءبىر تەستىلەۋ كۇتىپ تۇر.
وزگەرىس قاشان باستالدى؟
سول كەزەڭدە قانداي وزگەرىس بولۋى مۇمكىن, قاي ماماندىققا سۇرانىس جوعارى, العاشقى تەستىلەۋ قورىتىندىسى قانداي ماسەلەنىڭ بارىن كورسەتتى, بولاشاققا باعدار بەرەتىن اقپاراتتى قايدان تابۋعا بولادى؟ تالاپكەرلەردە تۋىنداعان, ولاردىڭ اتا-انالارىن الاڭداتقان وسى جانە وزگە دە سان سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كوردىك.
ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ تاريحىنداعى ەكى ۇلكەن رەفورمانى ايرىقشا اتاپ وتۋگە بولادى. ونىڭ ءبىرى – 2017 جىلدان باستاپ اتالعان تەستىلەۋ تەك جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ ەمتيحانى بولىپ بەكىتىلگەنى. وعان دەيىن ەستەرىڭىزدە بولسا, ۇبت-عا بارلىعى بايلانىپ قالعان ەدى, ونىڭ ناتيجەسى «التىن بەلگى», «ەرەكشە اتتەستات» الۋعا, مەكتەپتەگى ەمتيحان قورىتىندىسىنا, ءتىپتى اۋداندار مەن وبلىستاردىڭ ءبىلىم ساپاسىنداعى رەيتينگىنە ىقپال ەتەتىن. مۇنىڭ ءبارى تەستىلەۋدە وبەكتيۆتى ءبىر ناتيجەنىڭ شىعۋىنا كەدەرگىسىن كەلتىردى. وسىعان وراي, 2017 جىلى ماڭىزدى شەشىم قابىلدانىپ, ۇبت-نىڭ ناتيجەسى جوعارىدا اتالعان ەشبىر ماسەلەگە, ءتىپتى مەكتەپتەگى قورىتىندى اتتەستاتقا دا اسەر ەتپەيتىن بولدى.
بۇگىندە تەستىلەۋ اياقتالعاننان كەيىن بالانىڭ ناتيجەسى مەكتەپكە, ءبىلىم بولىمدەرى مەن باسقارمالارعا بەرىلمەيدى, قورىتىندىنى بالانىڭ ءوزى عانا جەكە كابينەتىندە كورە الادى. ەكىنشى ەلەۋلى وزگەرىس – ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ فورماتىنىڭ قاعاز نۇسقادان ەلەكتروندى نۇسقاعا اۋىستىرىلۋى. كومپيۋتەرلىك فورماتقا ءوتۋ تەستىلەۋدى جىلىنا بىرنەشە رەت وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى, بۇرىن تالاپكەر تەستىلەۋدى جىلىنا تەك ءبىر-اق رەت تاپسىرا الاتىن. ەلەكتروندى نۇسقاعا ءوتۋ تەستىلەۋدى ۇيىمداستىرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا دا اسەر ەتتى, ايتالىق, تەست تاپسىرۋشى ناتيجەسىن بىردەن كورە الادى جانە قورىتىندىسىمەن كەلىسپەگەن جاعدايدا سول جەردە, تەستىلەۋ اياقتالا سالىسىمەن اپپەلياتسياعا بەرە الادى.
گرانتتى قۋعان ۇمىتكەر
ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, قازىرگى ۋاقىتتا ۇمىتكەرلەردىڭ باسىم بولىگى «فيزيكا-ماتەماتيكا» كومبيناتسياسىن تاڭدايدى. مۇنىڭ سەبەبىن گرانتقا ءتۇسۋ مۇمكىندىگىنىڭ مولدىعىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. مەملەكەتتىڭ گرانت ءبولۋ ساياساتى بويىنشا تەگىن جوعارى ءبىلىم الۋعا بەرىلەتىن تاپسىرىستىڭ 60 پايىزى تەحنيكالىق ماماندىقتارعا قاراستىرىلعان. ويتكەنى ەلىمىزدە تەحنيكالىق ماماندار جەتىسپەيدى. الايدا مۇنى اتا-انالاردىڭ دا, تالاپكەرلەردىڭ دە كەيدە دۇرىس قابىلداي الماي جاتقانىن كورەمىز. بۇلاي دەۋىمىزگە ءوز اينالامىزدان «گرانت قايدا كوپ, سوعان تاپسىر» دەپ اقىل ايتىپ جاتقانداردى ءجيى ەستىگەنىمىز, كورگەنىمىز سەبەپ بولىپ وتىر. شىن مانىندە, تەحنيكالىق ماماندىققا گرانتتىڭ كوپ ءبولىنۋى كەز كەلگەن ادامنىڭ تەحنيكالىق سالاعا بارۋى كەرەك دەگەندى بىلدىرمەيدى, ءوزى قالاعان, وسىعان بەيىمى بارلار تاڭداعانى دۇرىس. ايتپەسە, كەيىن ۇنامايتىن ءپاندى, ونى تەرەڭدەپ وقىتاتىن ماماندىقتى ءتورت جىل بويى وقۋدىڭ ءوزى, ودان كەيىن ءتىپتى زەينەت جاسىنا دەيىن جانىڭ قالامايتىن سالادا جۇمىس ىستەۋ وتە قيىن ەكەنى تۇسىنىكتى. وسى ماسەلەنى اتا-انا دا, كەيىنگى جاس بۋىن دا ۇعىنا باستاعان بولار, ايتەۋىر قاڭتارداعى ۇبت-دا عانا «فيزيكا-ماتەماتيكا» كومبيناتسياسى تاڭداۋلىلار تىزىمىندە ەكىنشى ورىنعا ءتۇسىپتى. ورتالىقتىڭ دەرەگى بويىنشا اتالعان كومبيناتسيا 2017 جىلدان كۇنى كەشەگە دەيىن بەيىندى پاندەر «بايگەسىندە» ءبىرىنشى ورىندى بەرمەي كەلدى. نەگە ەكىنشى ورىنعا ءتۇستى؟ سەبەبى بۇگىنگىنىڭ كوش باستاپ تۇرعان دامۋشى سالاسى رەتىندە ءىت ماماندىقتارىنا ءتۇسۋ جاستار اراسىندا كەڭ تاراي باستادى. سوعان ساي تالاپكەرلەردىڭ كوبى قازىر دە «فيزيكا-ينفورماتيكا» كومبيناتسياسىن كوبىرەك تاڭدايتىن بولعان. دەسە دە, گرانت كوپ بولىنگەن ماماندىققا كوبىنىڭ جۇگىرۋى «گرانت قۋ» ماسەلەسىنىڭ تۇبەگەيلى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەگەنىن, «سانانى ءالى دە گرانت بيلەيتىنىن» كورسەتەتىن سىڭايلى.
بىلتىرعى قورىتىندى كورسەتكىشكە قاراي ايتساق, گرانت كونكۋرسىندا ەڭ جوعارى باسەكە پەداگوگيكالىق ماماندىقتاردا بولىپ تۇر. مىسالى, 2023 جىلى 94 مىڭعا جۋىق تالاپكەر گرانت كونكۋرسىنا قۇجات تاپسىرعان ەكەن. سونىڭ 23 500-ءى, ياعني ءار 4-ۇمىتكەر پەداگوگيكالىق ماماندىقتى تاڭداعان. سۇرانىسقا ساي باسەكە دە, شەكتى ۇپاي كورسەتكىشى دە ارتتى. ايتالىق, بىلتىر «ماتەماتيكا ءپانى مۇعالىمى» ماماندىعىنا گرانتقا ءتۇسۋدىڭ ەڭ تومەنگى ۇپايى 140-تان 123 ۇپاي بولعان. سوندا 122 ۇپاي جيناعان تالاپكەر اتالعان ماماندىققا گرانت الا المادى. بۇل – ەندى «مۇعالىم مارتەبەسى تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى, پەداگوگيكالىق ماماندىقتارداعى ستۋدەنتتەردىڭ ستيپەندياسىن ارتتىرۋ, پەداگوگتەر جالاقىسىنىڭ ەكە ەسە ءوسۋى سەكىلدى كەشەندى جۇمىستىڭ جەمىسى. سونداي-اق ءار گرانتقا وسىنداي باسەكە بولۋ ءۇشىن كەشەندى جۇمىستى قاجەت ەتەتىنىنىڭ كورىنىسى. ايتپەسە, 50 ۇپايدان ءسال جوعارى جيناپ تا گرانت كوپ بولىنگەن ماماندىققا ءتۇسىپ كەتەتىندەر, كەيىن سول سالادا جۇمىس ىستەمەيتىندەر كوپ.
بيىلعى جاڭالىق
بيىل قانداي جاڭالىق بار؟ بۇل سۇراققا ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ناۋجان ديداربەكوۆا:
– 2024 جىلعى ۇبت فورماتىندا نەگىزىنەن وزگەرىس جوق, تەك ءىشىنارا وزگەرىستەر بولدى. ماسەلەن, سۇراقتاردىڭ سانىندا وزگەرىستەر بار, بۇرىن وقۋ ساۋاتتىلىعى مەن ماتەماتيكالىق ساۋاتتىلىق بويىنشا 15 سۇراق بولسا, بيىل ونىڭ سانى 10 سۇراققا قىسقاردى. ال سول ەكى ءپاننىڭ ارقايسىسىنان الىنعان 5 تاپسىرما بەيىندى پاندەرگە بەرىلىپ وتىر. سەبەبى تالاپكەرگە وقۋعا تۇسكەندە ءبىرىنشى كەزەكتە ءوزىنىڭ ماماندىعىنا نەگىز بولاتىن بەيىندى پاندەر بويىنشا ءبىلىم قاجەت بولادى. ۇبت-نىڭ پاندەرى ىشىندە ەڭ جوعارى كورسەتكىش وقۋ ساۋاتتىلىعىندا بولىپ تۇر, بىلتىر نەگىزگى تەستىلەۋ كەزىندە جالپى 162 مىڭعا جۋىق تالاپكەر ۇبت تاپسىردى, سونداعى وقۋ ساۋاتتىلىعى بويىنشا كەلگەن سۇراقتاردىڭ 81 پايىزىنا دۇرىس جاۋاپ بەرىلگەن. ەڭ تومەنگى كورسەتكىش – حيميا مەن فيزيكادا. ەڭ جوعارى كورسەتكىش وقۋ ساۋاتتىلىعىندا بولىپ تۇرعانىنا سەبەپ تە بار. سەبەبى وندا وسىعان دەيىن 4 ءماتىن بولاتىن. 100 سوزگە دەيىن قامتىلاتىن ءبىرىنشى ماتىندە 2 سۇراق, 250 سۇراققا دەيىن قامتىلاتىن ەكىنشى ماتىندە 4 سۇراق كەلەتىن. ەڭ قيىنى 3-4 ماتىندەر ەدى. 400 سوزگە دەيىن قامتىلاتىن 3-ماتىندە 6 سۇراق, 500 سوزگە دەيىن قامتىلاتىن 4-ماتىندە 8 سۇراق بەرىلدى. مەكتەپتەردى ارالاپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن كەزدەسۋلەردە تالاپكەرلەر وقۋ ساۋاتتىلىعى وڭاي ءپان بولعانىمەن, ماتىندەر ۋاقىتتى جەپ قوياتىنىن ءجيى ايتاتىن. سول سەبەپتى ولاردىڭ ويى ەسكەرىلىپ, ماتىندەر سانى 3-كە قىسقارتىلدى. بۇل – بالالاردىڭ وقۋ ساۋاتتىلىعىن تومەندەتۋ ەمەس, كەرىسىنشە ساپاعا اسەر ەتتى. مىسالى, ءبىر ماتىننەن كوپ سۇراق شىعارعان سايىن ونىڭ ساپاسى ناشارلاي بەرەدى, ال قازىرگى بەلگىلەنگەن ءتارتىپ بويىنشا 1-ماتىننەن 2, 2-ماتىننەن 3, سوڭعى ماتىننەن 5 سۇراق كەلەدى, – دەپ جاۋاپ بەردى.
ورتالىق وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, تەستىلەۋ پاندەرى (وقۋ ساۋاتتىلىعى, ماتەماتيكالىق ساۋاتتىلىق, قازاقستان تاريحى, ەكى بەيىندى ءپان) وزگەرىسسىز قالدى. 120 سۇراق, ەڭ جوعارى ۇپاي – 140. وقىرمانداردا «تاپسىرمانىڭ سانى مەن ەڭ جوعارى ۇپاي سانى نەگە سايكەسپەيدى؟» دەگەن سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىن. بۇل جەردە بەيىندى پاندەردىڭ سوڭعى 10 سۇراعى – كۇردەلى. جالپى, ۇبت-عا بەرىلەتىن ۋاقىت تا وزگەرتىلمەدى, 4 ساعات, ياعني 240 مينۋت بەرىلەدى.
– وسىدان 3 جىل بۇرىن مينيسترلىك تاراپىنان وتە ماڭىزدى شەشىم قابىلداندى, بۇل – ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىگى بار وقۋشىلار قۇرداستارىمەن بىردەي ۇبت تاپسىرۋ مۇمكىندىگى. ولارعا قوسىمشا تاعى 40 مينۋت ۋاقىت بەرىلدى. وسىعان قوسا تەستىلەۋدى تاپسىرۋعا تىركەلگەندە ءوزىنىڭ قاجەتتىلىگىن دە قوسا كورسەتە الادى. مىسالى, كورۋ قابىلەتى ناشار تالاپكەرلەر بار, ولاردىڭ قاسىندا تەست تاپسىرمالارىن وقىپ بەرەتىن كومەكشى وتىرۋعا ءتيىس. وسىنداي كومەكتى قاجەت ەتەتىن بالالارعا تاۋەلسىز كومەكشىلەردى ءار وڭىردەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا تاعايىندايدى. سونىمەن قاتار ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالارعا بەرىلەتىن سۇراقتاردىڭ مازمۇنى دا ەرەكشەلىگىنە قاراي قۇراستىرىلدى. ويتكەنى مۇنداي بالالار كەيبىر گرافيكالاردى, ۇساق جازۋلاردى, دياگراممالاردى كورمەۋى مۇمكىن. سونىڭ ناتيجەسىندە ۇبت-نى تاپسىرىپ جاتقان ەرەكشە تالاپكەرلەردىڭ قاتارى دا سوڭعى جىلدارى ءۇش ەسە ارتىپ وتىر. ۇبت تاپسىرۋ تالاپتارىندا, تالاپكەرلەرگە تەستىلەۋ تاپسىرۋعا الىپ كەلۋگە تىيىم سالىنعان زاتتار تىزىمىندە دە وزگەرىس جوق. تەستىلەۋگە مەكتەپ فورماسىمەن كەلۋ دە تالاپ ەتىلمەيدى, ەركىن, ىڭعايلى فورمادا كەلە الادى, – دەدى ن.ديداربەكوۆا.
تەگىن وقۋدان دا ماڭىزدى
تەگىن وقۋ – ءار تالاپكەرگە قۋانىش سىيلايتىن, ولاردىڭ اتا-اناسى مەن مۇعالىمدەرىنە ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتاتىن جەتىستىك. بىراق سول گرانتتان بۇرىن ويلاۋعا, ساراپتاۋعا, زەردەلەۋگە ءتيىس دۇنيە بار. بۇل – ءومىر بويى, ارتىق ايتۋ دەسەڭىز, زەينەتكە دەيىن وزىنە لايىقتى ازىق بولاتىن جوعارى بىلىمگە, ودان كەيىنگى ءبىلىمنىڭ بارىنە نەگىز بولاتىن كاسىبي باعداردى ايقىنداۋ, بولاشاق ماماندىقتى سەنىمدى ءارى دۇرىس تاڭداۋ. ونى تاڭداۋ ىشكى قىزىعۋشىلىقتارعا عانا ەمەس, ناقتى ناتيجەلەرگە, دەرەكتەرگە, ساراپتامالارعا سۇيەنىپ بارىپ جاسالعاندا جەمىستى بولاتىنى انىق. وسى رەتتە ءبىز ۇمىتكەرلەر مەن ولاردىڭ اتا-انالارى, وقۋشىلارىن دايىنداپ جۇرگەن مۇعالىمدەر ءۇشىن بىرقاتار ماڭىزدى اقپارات لەگىن ۇسىنعىمىز كەلەدى.
ونىڭ ءبىرىنشىسى – ۇبت قاتىسۋشىلارىنا تەستىلەۋ ناتيجەلەرىنە جەكە تاقىرىپتىق تالداۋ ۇسىنىلاتىنىندا. دەرەكتەرمەن ەمتيحان اياقتالعاننان كەيىن بىردەن تانىسۋعا بولادى, بۇل تەستىلەۋگە دايىندىق ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان. 2022 جىلى تەستىلەۋگە دايىندىق ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا تەستىلەۋ ناتيجەلەرىنە جەكە تاقىرىپتىق تالداۋ ەنگىزىلگەن ەدى. ەمتيحان اياقتالعاننان كەيىن تۇلەكتەر دۇرىس جانە بۇرىس جاۋاپتارمەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ۇبت ناتيجەلەرىنىڭ تولىق تالداۋىمەن دە تانىسا الادى. ياعني تەستىلەنۋشىلەرگە جەكە تاقىرىپتار بويىنشا وزدەرىنىڭ ءالسىز جاقتارىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرىلگەن. تالداۋ تەستىلەۋ اياقتالعاننان كەيىن تەستىلەنۋشىنىڭ جەكە كابينەتىندە ساقتالادى. اتالعان تالداۋ نەگىزگى ۇبت-عا دايىندالۋ ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى. ورتالىقتىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, بۇل تالداۋ تۇلەكتەرگە ءار ءپان بويىنشا ماتەريالدى يگەرۋ دەڭگەيىن باعالاۋعا, قاتەلىك جىبەرىلگەن تاقىرىپتاردى تەرەڭ زەرتتەۋگە كومەكتەسەدى. تاقىرىپتىق تالداۋ تالاپكەرلەرگە باستى ەمتيحانعا ساپالى دايىندالۋعا كومەكتەسەدى.
ەكىنشى. ۇبت تاپسىراتىن, بولماسا سوعان قاتىستى الدەبىر جاڭالىققا ەلەڭدەيتىن ادامدارعا ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعىنىڭ سايتىندا 2023-2024 وقۋ جىلىنا تەگىن جوعارى ءبىلىم الۋعا قاي ماماندىققا قانشا گرانت بولىنگەنى تۋرالى مالىمەتتىڭ بار ەكەنى جاڭالىق ەمەس بولار. ءارى بيىل ءبىتىرىپ, ۇبت-نى وسى جىلى تاپسىراتىندارعا وسى مالىمەتتىڭ بيىل جاڭاراتىنى دا بەلگىلى. بىراق بارىنەن ماڭىزدىسى «جوو-عا تۇسۋشىلەرگە» دەگەن ايداردا «2023 جىلعى ءبىلىم بەرۋ گرانتىن تاعايىنداۋ كونكۋرسىنا قاتىسۋعا ارنالعان مينيمالدى ۇبت بالى» اتتى ءبولىم بار ەكەنىن, وندا قانداي ماماندىققا قانداي ۇپايمەن تۇسۋگە بولاتىنى تۋرالى تولىمدى اقپارات تۇر. وسىعان قوسا سول ايدارداعى «بەيىندى پاندەر كومبيناتسياسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى توبىمەن سايكەستىگى» اتتى بولىمدە قانداي ماماندىققا تاپسىرۋ ءۇشىن قانداي ءپاندى تاڭداۋعا بولاتىنى كورسەتىلگەن.
مىنە, وسى اقپاراتتىڭ ءبارىن قورىتىپ, وعان قوسا ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى شىعاراتىن ءبىلىم باعدارلامالارىنىڭ رەيتينگ قورىتىندىلارى ارقىلى نارىقتا سۇرانىسقا يە, جالاقىسى جوعارى, بولاشاعى بار ماماندىقتاردىڭ, قانداي ماماندىقتى قاي ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ساپالى وقىتاتىنى تۋرالى ساراپتاماسىنا كوز جۇگىرتىپ, جان-جاقتى تالقىلاپ بارىپ تاڭداۋ جاسالسا, اتا-انادا دا, بالادا دا, مۇعالىمدە دە بولاشاققا وكپەسى بولمايتىنى انىق. ويتكەنى ءبارى دە بالانىڭ باقىتتى بولعانىن قالايدى.