الەمدى بيلەگەن قولباسشىلار مەن امىرشىلەر تۋرالى جازىلعان ونەر شىعارماسى ەشقاشان جەردە قالمايدى. شىڭعىس حان قىلىشىن ۇستاپ, ساحناعا شىقسا, كورەرمەندى دە ەلەڭ ەتكىزەتىنىن رەجيسسەر جاقسى بىلەدى. سەبەبى امىرشىلەردى ارقاۋ ەتكەن پەسادا ەل مەن جەردىڭ وزەكتى ماسەلەسىن ەركىن اڭگىمەلەۋدىڭ مۇمكىندىگى مول. بۇل – قىزىق تاقىرىپ. سەگىز ءجۇز جىل بۇرىن ماملۇكتەردىڭ اراسىنان سۋىرىلىپ شىعىپ سۇلتان بولعان بەيبارىستىڭ دا داڭق-داقپىرتى ۇلى قاعانداردان كەم ەمەس. مىسىر ەلىن جۇيەلى باسقارعان, داڭقى جەر جارعان ۇلى تۇلعا مۇسىلمان بالاسىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ۇلكەن جەڭىستەرگە جەتەلەگەنى كۇنى بۇگىنگە دەيىن حالىق اۋزىندا اڭىز بولىپ تۇر. تۇركى تەكتى بەيبارىس سۇلتان تۋرالى كوركەم شىعارمالاردىڭ جىل سايىن جاڭا ينتەرپرەتاتسيامەن تولىعۋى – تەاتر رەجيسسۋراسى ءۇشىن دراماتۋرگيالىق ايرىقشا ىزدەنىس.
شەتتە ءجۇرىپ شەرمەندە بولعان ۇلى دەشتى قىپشاق بالاسى تاريحىنىڭ ساحناداعى كوركەم شەجىرەسىن تارقاتۋ ءداستۇرىن الماتىداعى «الاتاۋ» ءداستۇرلى ونەر تەاترى قولعا الىپ, «ماملۇك. سۇلتان بەيبارىس» دەگەن اتاۋمەن كورەرمەنگە ورنەگى وزگەشە سپەكتاكل ۇسىندى. جاڭا پرەمەرا الدىندا تەاتر اكىمشىلىگى مەن قويىلىم رەجيسسەرى اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرى ءۇشىن ارنايى اۋقىمدى ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. كەيىنگى جىلدارى شىعارماشىلىقتاعى ىزدەنىسى ساۋندراما جانرىندا جارقىراي كورىنىپ جۇرگەن رەجيسسەر فارحاد مولداعاليدىڭ ءار قادامىن قاداعالاپ, سپەكتاكلىنەن جاڭالىق كۇتۋدى كورەرمەن داعدىعا اينالدىرعان. تانىمال رەجيسسەردىڭ ءان مەن كۇيدى, ءداستۇرلى ونەردى نەگىزگى باعىتى ەتىپ العان «الاتاۋ» تەاترىنا كەلىپ بەيبارىستى ساحنالاۋىنىڭ ءوزى جاڭالىق بولسا, «فورمالىق ىزدەنىسكە باسىمىراق ءمان بەرەتىن رەجيسسەر قولباسشىنى قاي قىرىنان تانىتتى ەكەن؟» دەگەن كوكەيىن تەسكەن سۇراقپەن تىلشىلەر جاسىرىن جاڭالىقتى كورۋگە اسىقتى.
«م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلتتىق دراما تەاترىندا, باسقا دا وبلىس تەاترلارىنىڭ ساحناسىندا بۇعان دەيىن دە بەيبارىس سۇلتان تاقىرىبىنا ارنالعان سپەكتاكلدەر قويىلدى. بىراق ءبىز ول شىعارمالاردى قايتالاعىمىز كەلمەدى. ەكىنشىدەن, سپەكتاكلدىڭ 70%-ى ءۇنسىز, ءتىلسىز جۇرەدى. باتىر بەيبارىس وزىمە ءتىلدى, ءسوزدى قاجەت ەتپەيتىن تۇلعا بولىپ كورىندى. بەيبارىس سۇلتان تۋرالى جازىلعان شىعارمالاردا جۋسان ءيىسى, ساعىنىش, تۋعان جەردى اڭساۋ سارىنى باسىمىراق كورىنەتىن. وسى جولى بۇل تانىس سارىن باسقاشا كورىنىس تاپتى. ءمان-ماعىناسى, كونتسەپتسياسى وزگەرىسكە ۇشىرادى. «شىڭعىس حان بىزدىكى, بەيبارىس بىزدىكى» دەگەن اڭگىمە تۋدىرىپ, سول توڭىرەكتە قىزىلكەڭىردەك بولىپ ايتىسىپ, تالاسقاندى ءتاۋىر كورەتىن ەلمىز عوي. بەيبارىس تا داڭقتى قولباسشىلاردىڭ ءبىرى. بەيبارىس قۇل بولىپ كەلدى, كەيىن ءامىرشى بولدى. بارشا مۇسىلماننىڭ, يسلام مەملەكەتتەرىنىڭ قورعاۋشىسى بولعانى, باعدات قۇلاپ, سيريا قۇلاپ, بۇكىل مۇسىلمان ەلدەرى جەرمەن-جەكسەن بولىپ جاتقاندا, ەڭ سوڭىندا مىسىردى قۇتقارىپ قالعان بەيبارىس بولاتىن. ونى وزىمىزگە يكەمدەپ, قىپشاق بالاسى دەپ قانا قاراپ, قازاقستان اۋماعىمەن سالماقتايتىن بولساق, ونىڭ تۇلعاسى كىشىرەيىپ قالادى. وندا بەيبارىس جاڭالىق بولمايدى. ول – الەمدىك تۇلعا. ءبىز وسىنى كورسەتكىمىز كەلدى. ارينە, تاريحي تۇلعاعا ءوز كەزەڭىمىزدىڭ كوگىنەن كوز سالامىز, زاماناۋي سيپات بەرەمىز. داڭقتى تۇلعانىڭ جاساعان ۇلى ىستەرىن ۇرپاق بىلۋگە ءتيىس», دەيدى «ماملۇكتىڭ» رەجيسسەرى فارحاد مولداعالي.
قويىلىم رەجيسسەرى سپەكتاكلدىڭ بەلگىلى ءبىر دراماتۋرگتىڭ پەساسى جەلىسىمەن قويىلماعانىن بىردەن ەسكەرتتى. اۆتورى جوق شىعارما رەجيسسەردىڭ قيالىنداعى ءارتۇرلى ۇزىك سۋرەتتەردىڭ جيىنتىعىنان شاعىن كومپوزيتسيا قۇرعان. «ماملۇك» شيەلەنىسكە باستايتىن شىم-شىتىرىق وقيعادان ادا, بەيبارىستىڭ قۇلدىققا ساتىلۋى, قايىقتا ەسكەك ەسىپ, كىرە تارتقانى, ماملۇكتەر توپتاسىپ, جاساق قۇرىپ, سول جاساقتىڭ مىقتى جاۋىنگەرى بولىپ ءجۇرىپ, مىسىر بيلەۋشىسىنىڭ ماڭايىنان تابىلىپ, كەيىن ءوزىنىڭ امىرشىلىككە قول جەتكىزۋى تىزبەكتەلە كەلە ءبىر عانا تۇيىنگە تىرەلەدى – بيلىك. اراب جەرىنە كەلگەننەن كەيىن ماملۇكتەردىڭ اينالىسار شارۋاسى ەكەۋ-اق: كۇندىز-ءتۇنى نايزا, ساداق, سەمسەر سەكىلدى قارۋمەن جاۋىنگەرلىك شايقاسقا ازىرلەنۋ جانە بەس ۋاقىت ناماز وقىپ, قۇدايعا قۇلشىلىق جاساۋ. ناماز وقىپ, سوعىسقا دايىندالۋدان باسقا ماملۇكتەردە ماقسات جوق. مىسىرعا بارعان سوڭ مۇسىلمانشىلىقتىڭ وتانى بولعان ەلدە ناماز پارىزىن ورىنداپ, مەشىت سالعاننان باسقا ابىرويلى ءىس تە بولماۋى مۇمكىن. ءبىر ەسەپتەن قىپشاق بالاسى بوگدە ەلدە شالىس باسىپ, اداسىپ كەتپەي, تاقۋالىقتى, تازا جولدى تاڭدادى دەگەن ويدى يشارامەن بىلدىرگەنى بولار دەپ تۇسىنەيىك. بىراق قازاق قاسيەت ساناعان قاستەرلى قارا قازاندى سۋعا تولتىرىپ الىپ, 4-5 ساربازدىڭ جۋىنىپ, دارەت الىپ وتىرعانىن قاساقانا قيعاش ويلايتىن قيامپۇرىس بىرەۋ بولماسا, اقىلى ءبۇتىن ادام اقتار ما ەكەن؟ قازاق پەن قازان – ەگىز ۇعىم. قازانىن بەرسە, ىرىس-قۇتىم قوسا كەتەدى دەپ ادالداپ اس ءىشىپ, شاڭىراقتىڭ بەرەكەسىنە بالاعان قازاندى قورلاعانداي, اياق-قول جۋاتىن استاۋعا اينالدىرىپ, ول از بولسا, ساحنادا ەكى راكات نامازدى اسىقپاي ورىنداپ شىققانى تىم اسىلىق بولدى. ساحنانىڭ تاس قابىرعاسىندا جاراتۋشىنىڭ 99 ەسىمى كەزەگىمەن جازىلىپ, ول جاس سارباز بەيبارىستىڭ رۋحاني ءوسىپ, كەمەلدەنىپ كەلە جاتقانىن بىلدىرگەنىمەن, زايىرلى ەلدىڭ تەاترى تورىنەن ورىن الاتىن قۇپتارلىق ءىس ەمەس. قازاق قوعامىندا قازىرگىدەي ءدىني احۋال قابىنىپ تۇرعان كەزەڭدە يسلام جورالعىسىن ساحنادان جارقىراتىپ قارادۇرسىن دەتالمەن اشىق كورسەتۋ مىسىقتىڭ قۇيرىعىنا وت قويىپ, قۋراپ تۇرعان قالىڭ قامىستىڭ ىشىنە قۋالاپ كىرگىزگەندەي اسا قاۋىپتى. جات جەردە جاعدايى بولماي, جانىن ارەڭ باعىپ جۇرگەن ماملۇكتەردە قازان قۇماننىڭ دا مىندەتىن اتقارا بەرەتىن بولار. بىراق ماملۇكتىڭ زامانىندا سولاي بولعان ەكەن دەپ «كوزبەن كورىپ, ىشپەن بىلەتىن» نازىك ماسەلەنى ء«داستۇرلى» دەگەن مارتەبە يەلەنگەن تەاتردىڭ ءوزى ءدال وسىلاي دارىپتەگەندەي بولسا, بۇل سپەكتاكلدى ءالى سان-ساققا جۇگىرتۋگە سەبەپ بولادى. ادالدىق پەن ىزگىلىكتى تۋ ەتكەن ونەردىڭ الاڭىندا جەتپىس جەتى اعىمنىڭ ايقاسىنا ەمىن-ەركىن جول اشىلىپ, ۇلتتىق مۇددەمىزدى تۋلاق ەتتى دەگەنىمىز ءجون شىعار.
بەيبارىستىڭ تەڭىز كەشىپ, ەسكەك ەسىپ قۇلدىققا كەلگەن العاشقى ساحناسىنان باستاپ وقيعا «جەلىسى» قويۋلانا كەلە, پەسانىڭ ءماتىنسىز جۇرەتىنى تۇسىنىكتى بولعان ەدى. «قازىر ديالوگ بولىپ قالادى», «مىنە, وسى ارادا قالاي دا ءماتىن ارالاسادى», دەپ ءسوز شىركىندى سونشا كۇتكەنىمەن, كەيىپكەرلەر جالعىز اۋىز سوزگە زار ەتىپ, كورەرمەننىڭ شىدامىنا, بالكىم شامىنا تيە باستايدى. اكتەرلەر ءتىلسىز. ءماتىنسىز, ءسوزى جوق سپەكتاكلدەگى قيمىل-قوزعالىستان ماعىنا ىزدەپ, ءار ارەكەتتى قالت جىبەرمەۋگە تىرىسىپ, سىلەيىپ وتىرعان كورەرمەن. بىرتە-بىرتە اۋەن مەن ارەكەتتىڭ قابىسۋىنان سپەكتاكل ىرعاعى ەكپىن الا تۇسەدى. بۇعان «الاتاۋ» ءداستۇرلى ونەر تەاترىنىڭ ەتنو-فولكلورلىق ءانسامبلىنىڭ شىعىس مۋزىكاسىنىڭ شىرايىن كەلتىرە دۇبىرلەتكەن جاندى سۇيەمەلدەۋىنىڭ دە تىكەلەي اسەرى بولماي قويعان جوق. پلاستيكا, تەاتر ارتىستەرىنىڭ دەنى جۇمىلدىرىلعان كوپشىلىك ساحناسىنىڭ اۋقىمدىلىعى, ولاردىڭ ساحنا ىرعاعىن سەزىنۋى, جارىق, كيىم, وسىنىڭ ءبارى سپەكتاكلدىڭ قۋاتىن ارتتىرىپ, ەستەتيكالىق قۇندىلىعىن ۇستەمەلەي ءتۇستى. كەيىپكەرلەردىڭ ءبىر-بىرىمەن قارىم-قاتىناسى ديالوگسىز-اق ارەكەت ۇستىندە اشىلىپ جاتتى. تەاتر ساحناسى كەڭىستىگىندەگى قيمىل مەن قوزعالىستىڭ اسەرى قانداي بولاتىنىن كورەرمەن جەتەسىنە جەتكىزگەن دراما بولدى بۇل. اۋەلەتىپ ءان سالىپ, كۇمبىرلەتىپ كۇي شەرتىپ, ءداستۇرلى ونەردى دامىتىپ جۇرگەن «الاتاۋ» تەاترى ارتىستەرىنىڭ ءبىر دەمدە اكتەرگە اينالىپ سالا بەرگەنىن قويۋشى رەجيسسەردىڭ ءتورت ايلىق ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى دەپ قابىلدادىق. اراسىنداعى جالعىز كاسىبي اكتەر, سپەكتاكلدىڭ نەگىزگى جۇگىن ارقالاعان اسەت ەسجان ناعىز بەيبارىستىڭ ءوزى بولىپ قۇيىلىپ ءتۇستى, ال قارتايعان شاعىنداعى قولباسشى بەيبارىستى سومداعان وڭداسىن بەسىكباسوۆ تا كاسىبي قىرىمەن تانىلىپ, ەشكىمگە ەسە جىبەرمەيتىن جاۋاپكەرشىلىگى بار ەڭبەك جاساعانىن كورسەتتى. جالپى, قۇرىلعالى بەرى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاي وتىرىپ, ءوز بەت-بەدەرىن ىزدەۋمەن كەلە جاتقان «الاتاۋ» ءداستۇرلى ونەر تەاترى ءدال وسى «ماملۇك» قويىلىمى ارقىلى ءوزىنىڭ رۋحاني الەۋەتىن, قارىمىن, بەدەل-بىلىگىن كورسەتۋگە مۇمكىندىك العانىن دا ايتا كەتكەن ابزال. سونداي-اق فارحاد مولداعاليدان وزگە قيمىل مەن ارەكەتكە قۇرىلعان ۇجىمدىق تۋىندىنى بيىك دەڭگەيدە قويۋعا كۇش سالعان پلاستيكا رەجيسسەرى شىرىن مۇستافينانىڭ, حورەوگراف ادىلەت تامەنوۆتىڭ, كومپوزيتور سەرىكجان ايتقاليەۆتىڭ, كوستيۋم سۋرەتشىسى الما سىرباەۆانىڭ, ساۋند-ديزاينەرى ديدار يساحاننىڭ دا ەڭبەگى كورەرمەن تاراپىنان جوعارى باعالاندى.
«Harem» دەگەن جازۋ كورىنىپ, جۇقا شىلتەرگە ورانعان حور قىزدارى مىڭ بۇرالىپ بيلەي باستاعاندا, بەيبارىس عاشىقتىق دەرتىنە شالدىعىپ, ماحاببات لينياسى پايدا بولارداي ۇمسىندىرعان. جوق. اناسى تۇسىنە كىرىپ, بۋالدىر ساعىم اراسىنان كورىنىپ, باۋىرىنا باسىپ, باسىنان سيپاعان. ساعىنىش سازى توگىلىپ, انا تىلىندە شىرقالعان حالىق انىمەن بىرگە تۋعان ەلىن, جەرىن اڭساپ, ماحابباتى جۇرەگىن كەرنەگەن بولار دەپ كورەرمەن بىرگە ەگىلگەن. جوق. قويۋشى رەجيسسەردىڭ كوزقاراسىندا مۇنىڭ ءبارى ماڭىزدى ەمەس. بەيبارىس بالا كۇنىنەن قۇلدىققا ءتۇستى. وعان تۋعان جەر دەگەن ۇعىم تۇسىنىكسىز. تۇسىنىكسىز تىلدە قۇلاعىنا داۋىستار كەلەدى. بىراق ونىڭ قانىندا باتىرلىق بار. جاۋىنگەر جۇرەگىنىڭ ايباتى بار. ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن بىلمەيتىن, قايدان شىققانىن تابا الماي جۇرگەن بوزبالانىڭ مىسىردى بيلەگەن ۇلى تۇلعاعا اينالعان قايراتكەرلىك جولى سپەكتاكلدىڭ ناعىز لەيتموتيۆى بولىپ شىققان.
بەيبارىس سۇلتان رولىندە كورىنگەن اسەت ەسجان مەن اساتاياق ۇستاپ ەڭكىش تارتقان قارت ۇستازى, ءدارۋىشتىڭ بەينەسىن كەيىپتەگەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ساعىزباي قارابالين اراسىنداعى ديالوگتەر شىمىر ورىلگەن. «قۇداي ءوزىنىڭ قۇلدارىنىڭ قامىن ماعان سەنىپ تاپسىردى», دەيدى بەيبارىس. ۇستازى: «ول راس. كوپتىڭ ىشىنەن سەنى تاڭدادى سۇلتان قىلىپ, ءامىرشى قىلىپ. بۇل قۇدايدىڭ ساعان تۇسكەن مەيىرى مە, الدە جازاسى ما؟ بيلىككە جەتۋ ءۇشىن باتىلدىقتىڭ قاجەتى جوق. شىن باتىلدىق – بيلىكتى بىرەۋگە بەرۋ. ءبارىمىز دە قۇدايدىڭ ق ۇلىمىز. ال قۇلداردىڭ ىشىندەگى ەڭ باسشىسى – ەل بيلەگەن ادام. ءوزىڭ سونى بايقامايسىڭ با؟ سەنىڭ قۇل بولعان كەزىڭ مەن ءامىرشى بولعان كەزىڭنىڭ اراسىنىڭ ايىرماشىلىعى بار ما؟ قۇلداردىڭ ەلىندە پاتشا پايدا بولمايدى». بىرسىدىرعى اسەرى بار مۇنداي مونولوگ, ديالوگ سپەكتاكل سوڭىنا قاراي ءتىپتى ەكپىن الىپ, تۇيدەگىمەن اعىتىلادى. ءتىپتى شاكىرت پەن ۇستازدىڭ باستىرمالاتىپ جىبەرگەنى سونداي, ءشول دالادا قاتالاپ كەلە جاتىپ ءبىر شەلەك سۋدى ءسىمىرىپ سالعانداي, ۇنسىزدىككە ۇيرەنىپ, تىلسىمعا ەنىپ وتىرعاندا, ءتۇيىندى ءسوزدى كوپ كورەرمەننىڭ ساناسى قورىتىپ ۇلگەرمەي دە قالدى. «بيلىك قورقاق ادامعا عانا كەرەك. ءوزىنىڭ اينالاسىنداعىلاردان قورقاتىن, وزىنە بويۇسىنۋىن تالاپ ەتەتىن ادامعا كەرەك. بۇگىن اللا سەنى تاققا وتىرعىزدى, ەرتەڭنەن باستاپ كىم ساتقىندىق جاسايتىنىن ۇرەيمەن كۇتەتىن بولاسىڭ. التىننىڭ ۇستىندەگى ۇيقىسىزدىقتان ساباننىڭ ۇستىندەگى ءتاتتى ءتۇس ارتىق». «سەن – ماملۇكسىڭ. وتكەن ءومىرى جوق ادامسىڭ. قامالدى قايتەسىڭ, سەن ولارعا مەشىتتەر سال. قولاستىڭداعىلار العىس جاۋدىرادى, تىڭدايتىن بولادى. قامال دەگەن جاي انشەيىن قورعاپ قانا قويمايدى, قاماپ تا تاستايدى. كىم بىلەدى, كۇندەردىڭ كۇنىندە سەنىڭ الىنباس الىپ قامالىڭ ەڭ ۇلكەن تۇرمەڭە اينالۋى مۇمكىن», «بيلىك ادامدى قۇل ەتەدى», «قۇل عانا بيلىككە قۇمارتادى» دەگەن بۇگىنگى كۇندە دە سالماعىن جوعالتپاعان ءسوز ورالىمدارى جاندى جەردىڭ نۇكتەسىن دالدەپ تۇرىپ باسادى-اق. بىراق اتتەڭ, اتتەڭ... ساحنادان ساڭقىلداپ ايتىلعاندا, قۇلاقتى ءتىلىپ تۇسەتىن پۋبليتسيستيكالىق قارابايىر ستيل ساۋاتتى رەداكتوردىڭ ادەبي وڭدەۋىنە سۋساپ-اق تۇر نەمەسە الداعى قويىلىمداردا رەجيسسەر كاسىبي دراماتۋرگتىڭ كومەگىنە جۇگىنسە, جەڭىل تارتقان ماعىناعا جان ءبىتىپ, قورعاسىنداي قۇن قوسار ما ەدى؟..
بيلىككە قولى جەتكەندەردىڭ كوزىن شەل باسادى, ونى ءومىرىنىڭ ماعىناسىنا اينالدىرىپ, سول سيقىردىڭ سوڭىندا ەلىگەدى. ءتىپتى بۇگىنگى اۋىل اكىمىنە دەيىن ءوزىن جارتى قۇداي سەزىنەدى. ولار ەلدىڭ قىزمەتشىسى بولۋى كەرەك ەدى, الايدا ۇلكەن-كىشى بيلىك يەسىنىڭ ءبارى بيلىكتىڭ ق ۇلىنا اينالىپ كەتتى. ادامداردىڭ قانىن سۋداي شاشىپ, بالالاردى جەتىم ەتىپ, شارتاراپتى سوعىس ورتىنە وراپ, الەمدى مازاسىز كۇيگە ۇشىراتقانداردىڭ تۇپكى ماقساتى دا بيلىكتى شەكسىز سۇيۋدەن باستالىپ وتىر. «ماملۇك» بيلىكتىڭ ق ۇلىنا اينالعانداردى اۋىر ايىپتادى. سوققىنىڭ ءبارى «باسقا ەلدە سۇلتان بولعان» بەيبارىسقا ءتيدى. بىراق مۇنداعى ۇلتاندار ەستي مە ەكەن ونى؟ قيىردا ءجۇرىپ باتىر اتانعاننىڭ وتانشىلدىعىنان ۇيرەنىپ, ۇلگى ەتەر مە ەكەن؟ «ماملۇك» – تاپتاۋرىن تانىمنان ادا, ادەپكى ساحنا ادەبىنەن سانالى تۇردە باس تارتىپ, بەيبارىستى تانۋ جولىنا ۇمتىلعان تىڭ ىزدەنىس. بەيبارىستىڭ جانكەشتى عۇمىرى مەن ەرلىگى جاستارعا جىگەر بەرسە يگى...
الماتى