ۇلت مۇددەسى بىرىكتىرگەن كۇرەسكەرلەر

تۇركىستاندىق قوس وعلان تۇيىسكەن جول

تۇراردىڭ اكەسى رىسقۇل جىلقى­اي­دار ۇلى 1904 جىلى حالىققا تىزەسى بات­قان بولىستى ولتىرگەنى ءۇشىن اباقتىعا قامالدى دا, كەك قايتارۋعا تىرىساتىنداردىڭ قاستاندىعىنان ساقتانىپ, بالاسىن تۇرمەگە الدىرتتى. تۇرار «تۇرمە بالاسى» اتانىپ, سوندا ءتۇرلى جۇمىس ىستەدى, ورىسشا ۇيرەندى.

اكەسى سوت ۇكىمىمەن ون جىلعا ساحا­لينگە ايدالعان سوڭ, ونى مەركى­دەگى اعايىندارى الىپ كەتتى. وندا تۇرار ورىس-تۋزەم مەكتەبىندە وقىدى. 1914 جىلى پىشپەك (بىشكەك) اۋىل­شارۋا­شىلىق مەكتەبىن ءبىتىرىپ, سامارا اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا تۇسپەككە تالپىندى. الايدا شىققان تەگىنە بايلانىستى قابىلدانبادى. 1915 جىلى تاشكەنتكە اتتانىپ, مۇعالىمدەر ينستيتۋتىنا ءتۇستى. كۇنكورىس ءۇشىن سونداعى باۋ-باقشا شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەدى. سول شاقتا, 1916 جىلى, پاتشانىڭ 25 ماۋسىم پارمەنى سەبەپ بولىپ, دالا جانە تۇركىستان ءۋالاياتتارىن وت-جالىنعا وراعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس بۇرق ەتە تۇسكەن-ءدى. بۇل جيىرمادان ەندى اسقان جاس تۇراردىڭ عۇمىرىنا كۇرت وزگەرىس ەنگىزگەن, بۇدان بىلاي ونى رەۆوليۋتسيالىق كۇرەس جولىنا ءبىرجولاتا سالىپ جىبەرگەن وقيعا بولاتىن. ول وقۋىن تاستاپ, اۋليەاتا ۇيەزىندە قارسىلىق قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋشىلار قاتارىندا تۇردى, كوتەرىلىسشىلەرگە سايا­سي باعدار بەردى. تۇتقىنعا ءتۇستى. 1917 جىلعى اقپان رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن مەركىگە كەلىپ, «قازاق جاستارىنىڭ رەۆوليۋتسيالىق وداعىن» قۇردى. جول-جوباسى, ايقىن ماقساتى بەلگىلەنگەن, كوپتەگەن ازاماتتىڭ شىڭدالۋ مەكتەبى بولعان وسى ۇيىمدى باسقارىپ ءجۇرىپ, اۋليەاتا ۇيەزدىك كەڭەسىندە قىزمەت اتقاردى. 1917 جىلى قىركۇيەكتە بولشەۆيكتەر پارتياسىنا قابىلداندى. قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن تۇرار اۋليەاتا ۇيەزدىك دەپۋتاتتار كەڭەسى (سوۆدەپ) اتقارۋ كوميتەتىنىڭ اۋەلى توراعا ورىنباسارى, كەيىن توراعاسى بولدى.

ال سۇلتانبەك ەڭبەك جولىن تۇركىستان قالاسىندا ورىس-تۋزەم مەكتەبىندە وقي ءجۇرىپ, ەتىكشىنىڭ كومەكشىلىگىنەن, ال ساياسي قىزمەتىن تاشكەنتتەگى تۇركىستان مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا وقىپ جۇرگەنىندە, ولكەدەگى وزىق ويلى ازا­ماتتاردىڭ «كەڭەس» اتتى استىرتىن ۇيىمى جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسۋدان باستاعان. سەميناريانى بىتىرگەن سوڭ, وزىنە ۇستاز تۇتقان قوڭىرقوجا قوجىقوۆپەن بىرگە ءاندىجان ورىس-تۋزەم مەكتەبىندە ساباق بەردى. پاتشا تاقتان قۇلاعاننان كەيىن وتارلاۋشى وياۋ جۇرت تۇگىلى, ۇيقىداعى جەرگىلىكتى حالىق اراسىندا دا ايرىقشا سەرپىنمەن جاندانا, تەز ءورىس العان ساياسي ومىرگە بەلسەنە ارالاستى. تاشكەنتتەگى ءتۇرلى باعدارداعى ۇيىمداردىڭ جينالىستارىنا قاتىسىپ, ءوز باعىتىن ايقىنداۋعا تىرىستى.

قالاداعى جاستار بىرلەستىگى اتىنان ءىس جۇزىندە جابىلىپ تۇرعان «الاش» گازەتى باسشىلىعىمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ, جاڭا تۇرپاتتى «بىرلىك تۋى» گازەتىن اشۋدىڭ ناقتى ىستەرىمەن شۇعىلداندى. 1917 جىلدىڭ جازىندا ءتيىستى وكىلەتتىلىكپەن, ورىنبورداعى قازاق مۇعالىمدەرىنىڭ جينالىسىنا, ودان ءى جالپىقازاق قۇرىلتايىنا قاتىسىپ قايتتى. كۇزگە قاراي تاشكەنتتە ولكەلىك قازاق جانە ورىس كوميتەتتەرى بىرلەسىپ, ورتاق ۇيىم قۇردى. دەپۋتاتتار كەڭەسى دەپ اتالدى. ونىڭ اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى – تاشكەنتتەگى ولكە مۇسىلماندارى ورتالىعىنىڭ باسشىسى مۇستافا شوقاەۆ, مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى – اۋليەاتادان كەلگەن كۇرەسكەر تۇرار رىسقۇلوۆ, حاتشىسى – «بىرلىك تۋى» گازەتىنىڭ قىزمەتكەرى سۇلتانبەك قوجانوۆ بولدى.

تۇرار مەن سۇلتانبەكتىڭ ساياسي كۇرەس جولىنداعى العاشقى كەزدەسۋى وسى ۇيىمدى قۇرعان جينالىس بولۋعا كەرەك. قىم-قۋىت, قاربالاستى ساياسي وقيعالار مۇستافانىڭ «بىرلىك تۋى» رەداكتسياسىنىڭ جۇمىسىن قوسا جۇرگىزۋىنە ۋاقىت قالدىرماعاندىقتان, گازەتتى سەرىكتەرىمەن سۇلتانبەك باس­قاردى. ول گازەت شىعارا ءجۇرىپ, قوعام ىسىنەن قول ۇزبەي, قوقاندا 1917 جىلعى 28 قاراشادا تۇركىستان اۆتونومياسىن جاريالاعان ايگىلى توتەنشە ءىV مۇسىلمان سەزىن دايىنداۋعا اتسالىستى. تۇركىستان قالاسىندا 1918 جىلدىڭ باسىندا وتكەن سىرداريا وبلىسى قازاقتارىنىڭ سەزىندە سۇلتانبەك ولكەدەگى قازاق اۋماعىنىڭ الاش اۆتونومياسىنا قوسىلۋى قاجەتتىگىن قولداپ سويلەدى. ولكە اۆتونومياسىنىڭ قوقانداعى ۇكىمەتى تاشكەنتتىك كەڭەس بيلىگىنىڭ ورتالىقتان الدىرتقان جانە جەرگىلىكتى ارميان-داشناكتاردى جۇمىلدىرعان قارۋلى كۇشىمەن قۇلاتىلىپ, قالا قانعا بوكتىرىلگەن سوڭ, ەلگە قىزمەت ەتۋدىڭ جالعىز جولى كەڭەس بيلىگىن مويىنداۋ بولماعىن ۇقتى.

تۇركىستان سوۆەتتىك اۆتونومياسىندا

كەڭەس وكىمەتى تاشكەنتتە بيلىكتى قولعا العان كەزدەن تۇركىستان ولكەسىندە اشارشىلىق بەلەڭ العان. قۇرعاقشىلىق سالدارىنان بولعان جۇتقا تاشكەنتتىك بولشەۆيكتەر قولدان جاساعان جۇت قوسارلاندى. تاشكەنتتەگى جۇمىسشى جانە سولدات دەپۋتاتتارى كەڭەسىنىڭ كوسەمدەرى كوشپەلىلەردىڭ جىلقىسىن, ۇساق تۇياعىن تارتىپ الىپ, ولاردى ماركسيزم تۇرعىسىنان بولاشاعى جوق دەگەن جەلەۋمەن تىرشىلىك كوزىنسىز قالدىرعان دا, اس-سۋمەن تەك قىزىل اسكەرلەردى جابدىقتاۋ ۇرانىن كوتەرگەن-ءدى.

سوندا, الەۋمەتتىك سىلكىنىس تۋعىزۋشى بيلىكتىڭ تاراپىنان كومەك كورمەي ازىق-ت ۇلىكتەن تارىققان حالىق ولكە­دەگى باس قالاعا جەتىپ جىعىلىپ, تاشكەنت كوشەلەرىندە سۇلاپ جاتقاندا, سۇلتانبەك اۋەلى گازەت رەداكتسياسى اتىنان تاماقتاندىرۋ بەكەتىن قۇردى, ودان ەلگە شىعىپ, جەر-جەردەگى اشىققاندارعا جاردەم بەرۋدى ۇيىمداستىرۋمەن تۇبەگەيلى شۇعىلداندى. تۇركىستان, سوزاق, جاڭاقورعان, قىزىلقۇم, شيەلى وڭىرلەرىندە اشىققان ادامداردى تاماقتاندىراتىن ارنايى ورىندار اشۋدى ۇيىمداستىردى. سونداي-اق تۇركىستان ۇيەزىندە وقۋ ىسىمەن اينالىستى. 1918 جىلدىڭ كۇزىندە تاشكەنتتە اۋەلى مۇعالىمدىك كۋرس رەتىندە اشىلعان قازاق پەداگوگيكا ۋچيليششەسىنە وقىتۋشىلىققا شاقىرىلدى. تۇرار باسقارىپ تۇرعان ولكەلىك مۇسىلماندار بيۋروسى جۇمى­سىنا قاتىستى. مۇعالىمدەردى قايتا دايارلاۋ كۋرسىندا, ودان سول كۋرستار نەگىزىندە اشىلعان قازاق پەداگوگيكا ۋچيليششەسىندە وقىتۋشى, پەداگوگيكالىق كەڭەستىڭ حاتشىسى بولدى.

ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى زور, ءبىلىمدى, جالىندى جاس تۇرار رىسقۇلوۆ اۋليەاتاداعى قىزمەتتەرىمەن كوزگە ءتۇسىپ, وسى شاقتا تۇركرەسپۋبليكانىڭ كورنەكتى قايراتكەرلەرىنىڭ بىرىنە اينالعان. تۇركىستان سوۆەتتەرى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلانىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جونىندەگى حالىق كوميسسارى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. سوسىن اشتىقپەن كۇرەسۋ ءۇشىن قۇرىلعان توتەنشە ورتالىق كوميسسيانىڭ توراعاسى, ودان كەيىن فەرعانا وبلىسىنداعى باسماشىلىقپەن كۇرەسۋ جونىندەگى توتەنشە كوميسسيا­نىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. ولكەلىك پارتيا كوميتەتى پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى بولدى ءارى رك(ب)پ-نىڭ ولكەدەگى مۇسىل­مان بيۋروسىن باسقاردى. 1919 جىلدىڭ كۇزىندە تۇركاتكوم توراعاسىنىڭ اۋەلى ورىنباسارى, ودان توراعاسى لاۋازىمىنا­ سايلاندى.

بەدەلدى ساياسي كۇرەسكەر رەتىندە تانىلعان ت.رىسقۇلوۆ 1920 جىل باسىندا عالامات شەشىمگە قول جەتكىزدى. ولكەدە تۇركى رەسپۋبليكاسىن جاريا ەتىپ, تۇركى حالىقتارىنىڭ بىرىڭعاي كومپارتياسىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسى مۇسىلمان پارتيا ۇيىمدارىنىڭ ءىىى كونفەرەنتسياسىندا دا, تۇركىستان كومپارتياسىنىڭ ولكەلىك V كونفەرەنتسياسىندا دا قولداۋ تاپتى. ورتالىقتىڭ جاريا ۇستانىمدارىنا ساي بولعاندىقتان اۋەلدە قارسىلىق بىلدىرە الماسا دا, ارتىنشا ماسكەۋمەن اقىلداسا وتىرىپ, بۇكىلرەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ تۇركىستان ىستەرى جونىندەگى كوميسسياسى (تۇرككوميسسيا) ونى تۇزەتتى. سوندا تۇرار ولكەدە ءىس جۇزىندە ۇلتتىق قۇرىلىمدى تاپاپ دارا بيلىك جۇرگىزىپ وتىرعان تۇركىستان كوميسسياسىن ولكەدەن اكەتۋ تۋرالى تالاپ قويدى, 1920 جىلعى مايدا ماسكەۋگە تۇركرەسپۋبليكا دەلەگاتسياسىن باس­تاپ بارىپ, حالكومكەڭەس توراعاسى ۆ.لەنيننىڭ قابىلداۋىندا بولدى.

تۇرككوميسسيانىڭ «1920 جىلعى شىلدەنىڭ 15-نەن 31-نە دەيىنگى ينفور­ماتسيالىق اقپارى» دەلىنگەن قۇجاتتا رىسقۇلوۆتىڭ ماسكەۋ ساپارى جايىن­داعى بايانداماسى ولكەلىك كوميتەتتە تىڭ­دالعانى, تۇرككوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس ءوز شارتتارىن ايتقانى, سوندا تۇركاتكوم توراعاسى رىسقۇلوۆ, سوۆناركوم (حالكومكەڭەس) توراعاسى ليۋبيموۆ, كرايكوم (ولكەكوم) توراعاسى تۇرسىنحودجاەۆ باستاعان سەگىز جاۋاپتى قىزمەتكەردىڭ ءوز لاۋازىمدارىنان باس تارتاتىنىن مالىمدەگەنى تۋرالى حابار بار. تۇرككوميسسيا تۇركىستان كومپارتياسىنىڭ ۋاقىتشا ورتالىق كوميتەتىن قۇرعان. «ولكەلىك كوميتەتتى اۋىستىرۋ ءبىز ويلاعاننان ەداۋىر وڭاي ءوتتى, شاماسى بۇدان بىلاي دا ەلەۋلى قيىندىق تۋعىزا قويماس, دەلىنگەن اتالعان اقپاردا. – كەتىپ بارا جاتقان جولداستار (رىسقۇلوۆ, تۇرسىنحودجاەۆ جانە باسقالار) بىزبەن جولداستىق قارىم-قاتىناستارىن ساقتاپ قالدى, راس, بىزگە ەپتەپ قىر كورسەتىپ, ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزدەن وزدەرىنە ىڭعايلى جەلەۋ بولارلىقتاي وتارشىلدىق ساتتەردى تا­ۋىپ الۋعا تىرىسقانمەن, ولاردىڭ ابدەن شاتىسقانى سەزىلەدى, وپ-وڭاي كەتە سالۋلارى دا قاتەلەسكەندىكتەرىن تۇسىنگەنىن كۋالاندىرىپ تۇر».

وسى شاقتا, 1920 جىلعى شىلدەدە, دوعارىسقا كەتكەندەردىڭ ورنىنا تۇرك­كوميسسيا بىرقاتار قىزمەتكەر قاتا­رىندا جەرگىلىكتى رەۆوليۋتسياشىل ازاماتتاردىڭ جاڭا تولقىنىن, جاڭاشىل كوممۋنيستەر رەتىندە سۇلتانبەك قوجانوۆ پەن ءنازىر تورەقۇلوۆتى رەس­پۋبليكالىق دارەجەدەگى باسشىلىق قىزمەتكە كوتەردى. سۇلتانبەك 1920 جىلى سىرداريا وبلىستىق رەۆوليۋ­تسيا­لىق كوميتەت توراعاسى لاۋازىمىمەن كەڭەس جۇمىسىنا جىبەرىلگەن-ءتىن. سول جىلدىڭ كوكتەمىندە ولكەگە «قىزىل كۇنشىعىس» ۇگىت پويىزىن باستاپ كەلگەن, ۇزاماي ورتالىق كوميتەتتىڭ تۇركىستان بيۋرو­سىن باسقارعان, تۇركىستانداعى وتارلىق رەۆوليۋتسيا جايىنان شىنشىل پۋبليتسيستيكالىق زەرتتەۋ جازعان بولشەۆيك گەورگي سافاروۆپەن پىكىرى جاراسىپ, سول كوكتەمدە كوممۋنيستىك پارتيانىڭ قاتارىنا وتكەن-ءدى.

تۇرككوميسسيا مۇشەلەرى م.فرۋنزە, ۆ.كۋيبىشەۆ, ش.ەلياۆا جانە باسقا دا قايراتكەرلەر تۇرار رىسقۇلوۆتى «اسا ءىرى تۇلعا, قاجىماس كوممۋنيست» دەپ اتاپ, ورتالىق كوميتەتكە ونى وتە جوعارى باعالاعان مىنەزدەمە حاتتار جازدى. 1920 جىلعى قىركۇيەكتە رىسقۇلوۆ كومينتەرن اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن شىعىس حالىقتارىنىڭ باكۋدە وتكىزىلگەن ءى سەزىنە قاتىستى. ول سەزدە ۇلت ماسەلەسى جانە سوۆەتتىك تۇركىستانعا كورشى جاتقان ەلدەردەگى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس ماسەلەلەرى جونىندە ۇلكەن بايانداما جاسادى. سەزدە ارنايى قۇرىلعان شىعىستاعى ءىس-ارەكەت جانە ناسيحات جۇرگىزۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلاندى. سول جىلى كۇزدە ول ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارياتىنا قىزمەتكە شاقى­رىلىپ, العاشقى بىرنەشە اي بويى ناركومناتستىڭ (ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارياتىنىڭ) ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنداعى وكىلى بولىپ ىستەدى. رك(ب)پ X سەزىنە ازەربايجان پارتيا ۇيىمىنان دەلەگات بولىپ قاتىستى. 1921 جىلى ناركومناتس القاسىنىڭ مۇشەسى, ودان ناركومنىڭ (حالىق كوميسسارىنىڭ) ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى. سوسىن 1922 جىلدىڭ كۇزىندە قايتادان تۇركرەسپۋبليكاعا ورالدى.

بۇل كەزدە تاشكەنتتە سۇلتانبەك قوجانوۆ تۇركىستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولاتىن. رەسپۋبليكا حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە تۇرار رىسقۇلوۆ بەكىپ كەلگەن بەتتە ەكەۋى بىردەن ۇلت مۇددەسى جولىندا ءتىل تابىسىپ, قىزمەت اتقاراتىنىن تانىتتى. سول شاقتا قازاق رەسپۋبليكاسىندا قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ جۇرت مويىنداعان كوسەمى ءاليحان بوكەيحاندى سەنىمسىز ادام ساناتىندا تۇرمەگە جاۋىپ تاستاعان. وسى وقيعاعا وراي تاشكەنتتەن ماسكەۋگە ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارى ستالينگە تۇركىستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ ايتۋلى قوس قايراتكەرى مىنانداي جەدەلحات سالدى: «كيررەسپۋبليكا (قازرەسپۋبليكا) وكىمەتىنىڭ جارلىعىمەن 14 قازاندا قارقارالىدا ءاليحان بوكەيحان تۇتقىنعا الىندى. الاش­ورداشىلارعا امنيستيا جاريالاعان دەكرەتتى ەسكە الا وتىرىپ, سوۆەتتىڭ جەرگىلىكتى قازاق حالقى بۇقاراسىمەن بايلانىسىنىڭ السىزدىگىن جانە كيرگيزيا (قازاقيا) سوۆەتتەرىنىڭ سوڭعى سەزى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە ورناعان احۋالدى, سونداي-اق بۇل وقيعانىڭ قازاق حالقى بۇقاراسىنا قولايسىز اسەر ەتۋى ىقتيمالدىعىن ەسكەرە كەلە, سىزدەن وسى ىسكە ارالاسۋىڭىزدى ءوتىنۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز, نەگىزى جوق بولعان جاعدايدا بوكەيحانوۆ اباقتىدان شاپشاڭ بوساتىلسىن. تۇركواك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قوجانوۆ, تۇركحكك توراعاسى رىسقۇلوۆ». سۇلتانبەك پەن تۇراردىڭ وسى ءوتىنىش-مالىمدەمەسىنىڭ وڭ ناتيجەسى سول, ۇزاماي ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى تۇرمەدەن شىعارىلىپ, ماسكەۋگە جىبەرىلدى, وندا ءستاليننىڭ قامقورلىعىمەن وعان پاتەر بەرىلىپ, ءنازىر تورەقۇلوۆ باسقاراتىن شىعىس حالىقتارى باسپاسىنا قىزمەتكە ورنالاستىرىلدى...

سۇلتانبەك پەن تۇرار تۇركرەسپۋبليكا باسشىلىعىندا ءوزارا تۇسىنىستىكپەن قىزمەت اتقاردى. تۇرار باسقاراتىن حالكومكەڭەس ۇسىنعان باعدارلامالىق سيپاتتاعى ۇسىنىستاردىڭ ءبارىن قۇرا­مىن­دا سۇلتانبەك بار, تۇركاتكوم تور­ال­قاسى ءاردايىم قولداپ, قابىلداپ وتىردى.

بىراق 1924 جىلعى قاڭتاردا بولعان تۇركىستان سوۆەتتەرىنىڭ كەزەكتى سەزىندە تۇرار رىسقۇلوۆ ورتالىق اتكوم مۇشەلىگىنە سايلانباي, حالكومكەڭەس توراعالىعىنان ءتۇسىپ قالدى. بۇل وقيعانىڭ جاي-جاپسارىن تۇرار 1924 جىلعى 16 قاڭتاردا بك(ب)پ ورتا­لىق كوميتەتى ورتا ازيا بيۋروسىنىڭ (سرەدازبيۋرو) حاتشىسى يا.رۋدزۋتاكقا بەرگەن حاتىندا جازعان. ول «وزگەرىستەر رك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋى بويىنشا جاسالىپ وتىر» دەگەن ويدى ءوزىنىڭ ارىپتەسى, «تۇركىستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى سۆەتلوۆ جولداستىڭ» ءوزارا اڭگىمەدە سىر ەتىپ اشقانىنا قاراماستان, ءوزىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكە سايلانباي قالۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبىن جەرگىلىكتى قايراتكەرلەر اراسىنداعى مانساپتىق تايتالاس سالدارىنان كورەتىنىن بايان قىلادى.

وسى جايتتى تەرەڭدەتە تۇسىندىرگەن, ءوزىنىڭ قۇرداسى, ۇزەڭگىلەسى سۇلتانبەك قوجانوۆتى ساياسي قارسى توپ ادامى ەتىپ كورسەتكەن حاتتارىن 1924 جىلعى ساۋىردە باس حاتشى ستالينگە ارنايى جولدادى.

قوس وعلان قىزمەتىنىڭ تامىرلاستىعى

الايدا تۇراردىڭ تۇركىستاننان اكەتىلۋىنىڭ شىن سەبەبى باسقادا بولاتىن. 1920 جىلى لەنين تۇرار رىسقۇلوۆتى قابىلداپ, تۇرك رەسپۋبليكاسى مەن تۇركى حالىقتارى كوممۋنيستىك پارتياسىن قۇرۋدىڭ قاتە باستاما ەكەنىن, ءبىرىنشى كەزەككە تاپ مۇددەسى قويىلۋى كەرەگىن مويىنداتتى. سودان كەيىن رىسقۇلوۆتىڭ تۇركىستان ولكەسىنىڭ بىرلىگىن كۇيتتەۋى كۇدىكتەندىرگەندىكتەن, قۇپيا تۇردە سەرىكتەرىنە ولكەنى «وزبەكيا, تۇركمەنيا, كيرگيزيا (قازاقيا)» اۋماقتارىنا بولشەكتەۋدى تاپسىرعان. ولكە بىرلىگىن ساقتاۋ جاعىندا تۇراتىنى كۇمان تۋعىزبايتىن تۇراردىڭ 1924 جىلدىڭ باسىندا تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنداعى باسشىلىق قىزمەتىنەن كەتىرىلۋى سول تاپسىرمانى ورىنداۋ رەتىمەن جاسالعان.

رك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ بيۋروسى 1924 جىلعى 31 قاڭتاردا ورتا ازيانى, ونداعى كۇشتى مەملەكەتتىك بىرلىك تۇركىستان رەسپۋبليكاسىن جەكەلەگەن ۇلتتىق-مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارعا جىكتەۋ جايىندا شەشىم قابىلداعان دا, سوعان بايلانىستى تاشكەنتتە ارنايى ءماجىلىس شاقىرۋدى ولكە كوممۋنيستەرىن جاقسى بىلەتىن يان رۋدزۋتاكقا تاپسىرعان. ءماجىلىس 1924 جىلعى 10 ناۋرىزدا ءوتتى. كۇن تارتىبىنە تۇركىستاندى ۇلتتىق-تەرريتوريالىق تۇرعىدا جىكتەپ-مەجەلەۋ ماسەلەسى شىعارىلدى. بايانداماشىلار كەڭەس وكىمەتىنىڭ بەكەم ورنىعۋىن ۇلكەن شاڭىراقتى جەكە-جەكە وتاۋلارعا بولۋمەن بايلانىس­تىردى. ءار ۇلت ءوز الدىنا وتاۋ تىگىپ ءبولىنىپ شىقسا – تۇركىستان حالىقتارى مادەنيەت تۇرعىسىنان داميدى... ورتا ازيانى ۇلتتىق سيپاتپەن جىكتەپ, دەربەس وتاۋلار تىگۋ ارقىلى ىدىراتۋ – كەڭەس وكىمەتىن كۇشەيتۋگە اپارار جالعىز جول... وسىنداي جارقىن كەلەشەك ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ ۇلتشىلدىق سەزىمىن تەز قايرادى. ولار قاراشاڭىراق ىسپەتتى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى بولشەكتەپ, ۇلتتىق وتاۋ تىگۋ جولىنا ءتۇستى. ماسەلەنىڭ رك(ب)پ ۇراندارىنىڭ الدامشىلىعىندا, شىن پيعىلىنىڭ باسقالىعىندا جاتقانىن اڭدامادى.

ءجارىسسوز كەزىندە بايانداماداعى ۇسىنىسقا بالاما پىكىردى تۇركىستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, رك(ب)پ وك ورتاازيالىق بيۋروسىنىڭ مۇشەسى سۇلتانبەك قوجانوۆ ۇسىندى. ول ولكەنى ۇلتتىق بەلگىسىنە قاراي بولشەكتەپ جىبەرمەي, ولاردى الدىمەن ەكونوميكالىق نەگىزدە, سودان­ سوڭ ورتا ازيا فەدەراتسياسىنا بىرىكتىرۋ, سوسىن, ەكونوميكالىق تا, ساياسي-اكىمشىلىك تە تۇرعىدا قالىپتاسقان قۋاتتى قۇرىلىم رەتىندە, رەسپۋبليكالار وداعىنا – كسرو-عا كىرۋ باعىتىن ۇستاندى. سودان سوڭ, ولكە حالىقتارىنىڭ دامۋ دەڭگەيىن تەڭەستىرىپ, دامىتقاننان كەيىن عانا, جەكە رەسپۋبليكالار رەتىندە وتاۋ تىگۋلەرىنە پۇرسات بەرگەندى ءجون كوردى.

ۇسىنىستىڭ قابىلدانباعانى بەلگىلى. بىراق ونىڭ ۇلتتىق مەجەلەۋ ناۋقانىنداعى وسى ارەكەتى تۇراردىڭ 1920 جىلعى لەنين كەرى قاققان ماڭىزدى باستاماسىنىڭ جالعاسى ىسپەتتى شىققان ەدى. ال بۇل ەكى تۇركىستاندىق ءىرى كەڭەس قايراتكەرىنىڭ – تۇرار رىسقۇلوۆ پەن سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ – جاندارىن سالا قورعاعان جالپىۇلتتىق بىرلىك يدەياسى قۇلاتىلعان تۇركىستان (قوقان) رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەرى, ەميگراتسياداعى مۇستافا شوقايدىڭ تۇركى حالىقتارى بىرلىگى ءۇشىن جۇرگىزىپ جاتقان كۇرەسىمەن ۇندەس ەدى. تۇرار دا, سۇلتانبەك تە مۇستافا سەكىلدى تۇركىستان حالىقتارىنىڭ بىرتۇتاستىقتا دامۋىن سانالى تۇردە كوكسەگەن باتىل دا ەرجۇرەك قايراتكەرلەر بولاتىن.

بەيبىت قويشىباەۆ,

جازۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى