تۇسىنىكسىزدىك تەورەماسى

ونەردەگى دەگۋمانيزاتسيانىڭ نەگىزگى سيپاتىنىڭ ءبىرى – تۇسى­نىك­سىزدىك. قۇرالى – ابستراكتسيا. ايتالىق, الفرەد ماني­سي­رەردىڭ «مينۋس ون ەكى گرادۋس» كارتيناسى – ءپىشىنسىز جا­سىل-كۇلگىن جانە قارا داقتار ايا­سىن­داعى سارى شارشىلار مەن ءۇشبۇرىشتاردىڭ جيىنتىعى. ميكروسكوپ استىنداعى توپىراق قۇرى­لىمىنا ۇقساس «سولتۇستىك-باتىس اعىسى» كارتيناسى دا وسى ىڭعايدا سالىنعان. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, بۇل باعىتتا قالام تەربەيتىن اۆتورلار ادام بولمىسى مەن كوزقاراسىنان سانالى تۇردە باس تارتادى. رافاەل البەرتيدىڭ «مiss X» ولەڭىندە ەشقانداي جەكە قاسىرەت كورىنبەيدى. «كۇن ەلەكتروشوكەردەن ءولدى. اي كۇيىپ كەتتى» دەپ اياقتالاتىن «قىزىق» شىعار­ماسىندا قايعى اۆتوردىڭ وزىندە ەمەس, وبەكتىلەردە. ال يتاليا  اقىنى فيليپپو ماري­­نەتتي فۋتۋريستىك ماني­­فەستىندە مىناداي مالىم­دەمە جاسايدى: ء«بىز ءۇشىن ادامنىڭ ازاپ شەگۋى قىسقا تۇيىقتالۋدان كەيىنگى شامنىڭ ازاپ شەگۋىنەن ارتىق ەمەس».

ال ءحىح عاسىرعا دەيىن كور­كەم ونەر ءومىر شىندىعىنان ەشقاشان الىس كەتپەدى دەپ ايتا الامىز. قالام يەلە­رى­نىڭ نەگىزگى نىساناسى ادامنىڭ ءوزى بولدى. بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن قاراساق, سول داۋىردەگى رومانتيزم مەن ءناتۋراليزمدى اسقان شىنايىلىق بايلانىستىرادى. مۇنداي ونەر تۋىندىلارىنان ءلاززات الۋ ءۇشىن اكادەميالىق ءبىلىم مەن شىعارماشىلىق كوزقاراستىڭ بولۋى مىندەتتى ەمەس. بار بولعانى قاراپا­يىم قابىل­داۋ مەن سەزىمتالدىعى­­ڭىز جەت­كىلىكتى. وسى رەتتە ءحىح عاسىر ونەر تۋىن­دى­لارىنىڭ بۇ­قارا اراسىندا نەلىكتەن سونشا تانىمال بولعانىن تۇسىنۋگە بولا­دى. ول قاراپايىم ءارى تۇسىنىكتى ­بولدى.

ەندىگى جەردە ەستەتيكانىڭ نەگىزگى كاتەگورياسى – ونەردىڭ حالىقتىعى تۋراسىندا وي قوزعاپ كورەيىك. راس, قالىڭ بۇقارا ونەردى تۇسىنىكتى فورمادا عانا قابىلداي الادى. ونى ول ءۇشىن ايىپتاي بەرۋگە بولمايدى. سايىپ كەلگەندە ونەر اۆتور ءۇشىن ەمەس, حالىق ءۇشىن جاسالادى. وسى ءبىر ويىمىزدى الەكسەي تولستويدىڭ مىنا سوزىمەن قۋاتتاي الامىز. ول ايتادى: ء«سىزدى, جازۋشىنى, ەلسىز ارالعا تاستاپ كەتتى دەلىك. ماسەلەن, سوڭعى كۇنىڭىزگە دەيىن ادام بالاسىن كورمەيتىنىڭىزگە جانە جازعانىڭىزدىڭ ەشقايسىسى جا­رىق كورمەيتىنىنە سەنىمدىسىز دەلىك. ءسىز سوندا دا رومان, دراما نەمەسە ولەڭ جازاسىز با؟».  جاۋاپ­تى سۇراق قويۋشىنىڭ ءوزى بەرەدى: «ارينە, جازبايسىز, ويت­كەنى شىعارماشىلىق ءۇشىن كەرەك ەكىن­شى پوليۋس – وقىرمان». سول سەبەپتى اۆتور قاۋىمىنىڭ اۋزىن­دا ءجيى جۇرەتىن «تۇسىنبەسەڭ, وزىڭ­نەن­ كور» «كونتسەپتسياسىنىڭ» تىم ودا­عاي تۇسىنىك ەكەنىنە كوزىمىز جەتەدى.

«اقيقات – قاشاندا قاراپايىم, وتىرىك – قاشاندا كۇردەلى», دەيدى لەۆ تولستوي. قادىرلى وقىرمان, مۇنداعى «قاراپايىم» ءسوزىن «قارابايىر» سوزىمەن شاتاستىرىپ الماساڭىز ەكەن. سەبەبى ەكەۋى ەكى ءتۇرلى ۇعىم. قاسيەتتى كىتاپتاردىڭ بارلىعى قاراپايىم تىلدە. ونى جەتىدەگى بالا وقىسا دا, جەتپىستەگى دانا وقىسا دا ءوز دەڭگەيىنە ساي قابىلداۋ ۇدە­رىسى جۇرە بەرەدى. جالپى العاندا ادامزات تاريحىنداعى عىلىمي تەحنيكالىق ۇدەرىس كۇندەلىكتى وزگەرىپ, جاڭارىپ وتىرعانىمەن, ادامشىلىقتىڭ التىن كۇمبەزى قاشاندا ءبىر مەكەنجايدا. «قاعيدا, شاريعاتى وزگەر­سە دە, تاعريف اللا ەش جەردە وزگەرمەدى» دەيتىن اباي­دىڭ تۇعىر­لى تۇجىرىمى وسىنى دالەل­­د­­ەيدى.

ال ادەبيەتتانۋشى يۋري بورەۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇلعانىڭ گۋمانيستىك باعىت-باعداردان جانە ءوزىن-ءوزى باعالاۋدان تىس ءوسۋى قوعامنىڭ, ادامنىڭ مۇد­دەلەرىنە قايشى كەلىپ, قور­قى­نىشتى قۇبىلىسقا اينالادى. حاراكتەردىڭ وزىمشىلدىك نەگىزدە عانا دامۋى ادامداعى بۇكىل ادا­مي قۇندىلىقتىڭ جويىلۋىنا اكەلىپ سوعادى. بۇعان م.بۋلگاكوۆتىڭ «يت جۇرەگى», امەريكالىق فانتاست د.شەلينگ­تىڭ «تاڭعاجايىپ بالا» شىعار­مالارى دالەل.

قوش, كوركەم ونەردەگى دەگۋ­ما­­نيزاتسيانىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ياكي قاۋىپسىز ەكەنىن وقىر­مان ساناسىنا قالدىرامىز. ال ءبىز ويى­مىزدى تەمىرحان مەدەت­بەكتىڭ «ساۋال» اتتى ولەڭىمەن قورىت­قىمىز كەلەدى. وندا «جول ۇستىندە ب ۇلىك سالىپ, شىرقىراپ», بوي بەرمەي جاتقان تەنتەك بالاسىن اناسى ءوز بەتىنشە تۇرعان اقىن­دى كورسەتىپ, «جىلاعانىڭدى قويماساڭ, انا كوكە الىپ كەتەدى» دەپ قورقىتادى.

«ۋاقىتتان, وسى ومىردەن جارالعان,

بۇل ساۋالعا جاۋاپتى مەن تابا المان:

نەگە بىزدەر, نەگە بىزدەر ادامدى

تۋماي جاتىپ قورقىتامىز ادامنان؟..»