ۇرلانعان دەرەك

كەيبىر قىزمەتتەردى پايدالانۋ ءۇشىن ءارتۇرلى سايتتا نەمەسە الەۋمەتتىك جەلىدە, قىزمەت كورسەتۋ كومپانيالارىندا اتى-ءجونىمىز, تەلەفون ءنومىرىمىز, پوشتامىز سەكىلدى جەكە دەرەكتەرىمىزدى قالدىرا بە­رەمىز. بىراق ونىڭ قانشالىقتى قۇ­پيا ساقتالاتىنىنا, قاۋىپسىز ەكە­نىنە ءمان بەرمەيمىز. ال حاكەرلەر كەز كەلگەن اقپارات ارقىلى Android جانە iOS قۇرىلعىلارىنا شابۋىل جاساي الادى. قىتاي كوم­پانياسىنىڭ دەرەكتەر بازاسىندا ەل ازاماتتارىنىڭ جەكە اقپارات­تارىنىڭ ءجۇرۋى بىزدەگى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ءالسىز ءارى ماسەلەنىڭ وزەكتى ەكەنىن كورسەتىپ وتىر.

اتاپ ايتقاندا, «iSoon» كومپا­نيا­سىنان ۇرلانعان دەرەك­تەر­دىڭ ىشىندە telecom.kz, beeline.kz, kcell.kz, tele2.kz, enpf.kz (بجزق), «Air Astana» كوم­پانيا­لا­رىنىڭ مالىمەتتەرى كەز­دەسەدى. شا­بۋىل­داۋ­شىلار جەكە تۇل­­عا­لار­دىڭ حات الماسۋىن, قوڭى­راۋ­لارىن, قوز­عالىسىن باقىلاۋعا العان.

Cert.kz باسىلىمى تارالعان اق­پاراتتاردىڭ ءبىرىن ۇسىنعان ەكەن. وندا: «telecom.kz – 2021.05 – بۇل – وپەراتور تىركەلگەن بايلانىس وپەراتورى. سونىمەن قاتار ۆيرتۋال­دى حوستينگ جانە بەينەباقىلاۋ سياقتى قىزمەتتەردى ۇسىنادى. ۇلگىنىڭ نەگىزگى ورىستەرى: اتى-ءجونى, ەلەكتروندىق پوشتا مەكەنجايى, پوشتالىق مەكەنجايى, ۇيالى تەلەفون ءنومىرى, تىركەۋ دەرەكتەرى.

Beeline.kz – 2019-2020 – ينترانەت باقىلاۋدا جانە قوڭىراۋلار ءتىزىمىنىڭ دەرەكتەرىن تەكسەرۋگە بولادى. ينترانەت باقىلاۋ جابدىعى تىم كوپ بولعاندىقتان, دەرەكتەردىڭ ۇلكەن كولەمىن سۇراۋ مۇمكىن ەمەس. ورنالاسقان جەر تۋرالى دەرەكتەر ءالى دە ىزدەلىپ جاتىر.

Kcell.KZ, tele2.kz – 2019-2021-ينترانەتتى, فايلدىق ان­تيۆيرۋستىق سەرۆەر. تولىق باقى­لانادى. ناقتى ۋاقىتتاعى قوڭى­راۋلار ءتىزىمى سۇراۋلارىن جانە پايدالانۋشى تۋرالى اقپارات سۇ­راۋلارىن قامتاماسىز ەتە الادى», دەپ جازىلعان. بۇعان قوسا ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىنىڭ ىشكى جۇيەلەرىنەن الىنعان مالىمەتتەر, جەكە ابونەنتتەردىڭ بارلىق قوڭى­راۋى مەن ارەكەتى تۋرالى ەگجەي-تەگجەي جۋرنالدار بار.

سونداي-اق اقپاراتتا بجزق تۋرالى ايتىلادى. «enpf.kz – 1,92 گب – 2019.12 – ينترانەت تولىعىمەن باقىلانادى جانە پايدالانۋشى دەرەك­تەرىنىڭ اتىن, يدەنتيفيكاتورىن, مەكەنجايىن جانە تەلەفون ءنومىرىن تەكسەرۋگە بولادى», دەپ كورسەتىلگەن.

الايدا بجزق بۇنى رەسمي تۇردە جوققا شىعارىپ, مالىمدەمە جاسادى. «بجزق قاۋىپسىزدىك قىزمەتتەرى GitHub سايتىندا جاريالانعان دەرەكتەرگە ەگجەي-تەگجەي تالداۋ جۇرگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە جاريالانعان كاتالوگتە سايتتىڭ enpf.kz دەگەن سيپاتتاماسى عانا كورسەتىلگەنى انىقتالدى. سايت اقپاراتتىڭ اشىق كوزى ءارى سالىمشىلار مەن الۋشىلاردىڭ دەربەس دەرەكتەرىن قامتىمايدى. بۇل جۇيە قوردىڭ ات-ينفراقۇرىلىمىنىڭ سىرتقى جانە ىشكى پەريمەترىن بەلسەندى تۇردە قورعاۋ ادىستەرىن قامتيدى. بجزق وسى سالاداعى ۇزدىك الەمدىك تاجىريبەلەردى قولدانا وتىرىپ, وقيعالارعا, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ قاتەرلەرى مەن تاۋە­كەلدەرىنە ۋاقتىلى دەن قويادى», دەلىنگەن حابارلامادا.

ال تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيا جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى قىتايلىق كومپا­نيانىڭ دەرەكتەر بازاسىنان ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىنىڭ جەكە دەرەكتەرىنىڭ تاراپ كەتكەنى تۋرالى اقپارات بەلگىلى بولعاننان كەيىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىمەن بىرلەسىپ, ماتەريالدارعا تالداۋ جۇر­گىزىپ جاتقانىن جەت­كىزدى. «تالداۋ ناتيجەسىندە ءتيىستى ۇيىم­داردا قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەر­بەس دەرەكتەر جانە ولاردى قورعاۋ, سونداي-اق اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى زاڭنامانىڭ تالاپتارىنا سايكەستىگى تۇرعىسىنان جوسپاردان تىس تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلەتىن بولادى», دەپ حابارلاندى.

ايتا كەتەيىك, مالىمەتتەر بازاسى نىسانعا الىنعان ەلدەر اراسىندا قىرعىزستان, موڭعوليا, پا­كىستان, مالايزيا, نەپال, تۇركيا, ءۇن­دىس­تان, ەگيپەت, فرانتسيا, كام­بودجا, رۋاندا, نيگەريا, گون­كونگ, يندونەزيا, ۆەتنام, ميان­ما, فيليپپين, اۋعانستان مەم­لە­كەت­تەرى بار.

قىتاي حاكەرلەرىنىڭ بۇل دەرەكتەرگە قول جەتكىزۋى ۇلكەن قاۋىپ توندىرەدى. كيبەرقىلمىسكەرلەر جەكە تۇلعالاردىڭ بانك شوتتارىنان قاراجات ۇرلاۋ, نەسيە رەسىمدەۋ ءۇشىن قۇجاتتاردى قولدان جاساۋ سەكىلدى الاياقتىق ارەكەتتەر جاساۋى, سونداي-اق جەكە ادامداردىڭ دەرەگىن ينتەرنەتتە تەرىس پيعىلدا پايدالانۋى ابدەن مۇمكىن. اسىرەسە سولاردىڭ ىشىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە, قۇپيا اقپاراتقا قول جەتكىزە الاتىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە كيبەرشابۋىل جاسالاتىن بولسا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن الاڭدا­تارلىق جاعدايعا اينالادى. الايدا مۇنداي شابۋىلدار تەك مەملەكەتتىك مۇددەلەرگە عانا ەمەس, سونداي-اق وسىنداي وقيعالارعا ۇشىراعان قىزمەتكەرلەردىڭ جەكە ومىرىنە دە قاۋىپ توندىرەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.

تسيفرلاندىرۋ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان كەزەڭدە كيبەر­قاۋىپسىزدىك جەكە دەرەكتەردى قورعاۋ مەن كيبەرشابۋىلداردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى. مىنا بول­عان جاعداي قازىرگى قاۋىپتەردىڭ كۇر­دەلىلىگى مەن اۋقىمىن كورسەتىپ وتىر. قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى كومپانيالاردىڭ ازاماتتاردىڭ جەكە مالىمەتتەرىن شەتەلدىك كوم­پانياعا وڭاي قولجەتىمدى ەتۋى ولار­دىڭ تۇتىنۋشىلار دەرەگىنە جاۋاپ­سىز قاراۋىنىڭ سالدارى. وسى تۇستا ماماندار تۇتىنۋشىلاردىڭ وزدەرى دە قاۋىپسىزدىكتى ساقتاپ, جەكە دەرەكتەرىنە ساق بولعانى ابزال دەيدى. كيبەرشابۋىلداردى تالداۋ جانە تەرگەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى ولجاس ساتيەۆ ماسەلەگە قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى.

ء«بىز ولاردىڭ بيۋدجەتى كوپ, تۇتاس كيبەر ارمياسى بار ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك, ولار بۇل ءۇشىن قى­رۋار قارجى بولەدى. ال كيبەر­قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى – بۇل ارقاشان بيۋدجەت ماسەلەسى. بۇكىل الەمدە كيبەرقاۋىپسىزدىككە IT-بيۋدجەتتىڭ 10 پايىزى بولىنەتىن تاجىريبە بار ەكەنىن, ال قازاقستاندا بۇعان 1-3 پايىز عانا بولىنەتىنىن ەسكەرسەك, پروبلەمانىڭ بار ەكەنىن كورەمىز. سونداي-اق كوبىنە باسشىلىق پەن قاراپايىم ازاماتتار ءبىزدى ەشكىم بۇزبايدى, ول كىمگە كەرەك دەپ ويلايدى. سوڭعى جاعداي ء«يا, ءبىزدىڭ اقپاراتتىق قورعانىسىمىزدى بۇ­زىپ جاتىر, ءبىز ولاردى قىزىق­تى­رامىز, ولار ءبىز تۋرالى دەرەكتەر جي­ناپ, كيبەرتىڭشىلىق جاساپ جا­تىر» دەگەندى كورسەتىپ وتىر», دەدى ول.