جاساندى ينتەللەكت سالاسىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسى

جاساندى ينتەللەكت قارقىندى دامىپ كەلە جاتقاندىقتان سالاعا قاتىستى ۇلتتىق ساياساتتىڭ بولۋى ماڭىزدى. تۇجىرىمداما قا­بىلداۋ – ناقتى جوسپار قۇ­رىپ, قادامىمىزدى ايقىنداپ, جاڭا دۇنيەنىڭ يگىلىگىن كورۋگە, سون­داي-اق ىقتيمال سىن - قاتەرگە دايىندالۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن باعدارلاردى قۇرۋ دەگەن ءسوز.

«جاساندى ينتەللەكتىنى دا­مىتۋدىڭ 2024-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى» قۇجاتى اشىق نقا سايتىندا جاريالاندى. وندا مينيسترلىك نەيروجەلىنىڭ جاي-كۇيىن تالداپ, ءىس-شارالار جوسپارىن ۇسىنعان.

نەگىزگى جوسپارلارعا توقتالا­تىن بولساق, بيىل شىلدە ايىن­دا «Smart Data Ukimet» اقپا­رات­تىق-تالداۋ جۇيەسى ىسكە قو­سى­لادى. وندا مەملەكەتتىك ور­گان­داردىڭ 90-نان استام اقپا­رات جۇيەسىنەن دەرەك جينالادى. جاساندى ينتەللەكت پلاتفورماسى سونىڭ نە­گىزىندە شەشىم­دەر قابىلداۋعا, وقى­تۋعا, ورنالاس­تى­رۋعا, باسقارۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى. ال قىركۇيەك ايىندا جاساندى ينتەللەكت بويىنشا وقىتۋ كۋرسىن باستاۋ جوسپارلانسا, جىل اياعىنا دەيىن ۇلتتىق جاساندى ينتەللەكت پلاتفورماسى قۇرىلادى, ەسەپتەۋ قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى, تسيفرلىق كودەكس جوباسى ازىرلەنەدى, سونىمەن قاتار قازاق تىلىندە ۇلكەن تىلدىك مودەل جاسالادى. مامان دايارلاۋ ءىسى دە كۇن تارتىبىندە. 2025 جىلى كەيبىر جوعارى وقۋ ورىنداردا ارنايى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى ەنگىزىلەدى.

ينۆەستيتسيا – يگىلىك

Oxford Insights جۇرگىزگەن ۇكىمەتتىڭ 2023 جىلعا ارنالعان جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دايىن­دىق يندەكسى زەرتتەۋىنە سايكەس, ەلىمىز 193 ەلدىڭ اراسىندا 72-ورىن­دا, سونداي-اق ءۇندىستان مەن تۇر­كيادان كەيىن وڭتۇستىك جانە ورتالىق ازيا بويىنشا وڭىر­لىك رەيتينگتە 3-ورىندا تۇر.

الەمدىك كوشباسشىلار – اقش پەن قىتاي. ويتكەنى ولار الپاۋىت ءىت كومپانيالاردىڭ نەيروجەلىگە قاتىستى زەرتتەۋى مەن ازىرلەمەلەرىنە قوماقتى ين­ۆەس­تيتسيا سالىپ وتىر. ەىدۇ ەلدەرى, سونىڭ ىشىندە جاپو­نيا, شۆەتسيا, گەرمانيا جانە فرانتسيا مەملەكەتتەرى جەتەكشى ينۆەستورلار قاتارىندا. ال ەلى­مىز تۇجىرىمداماداعى جوسپارعا سايكەس, جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ ماقسا­تىندا جىل سايىن, 2024 – 2 ملرد تگ, 2025 – 3,7 ملرد تگ, 2026 – 3,7 ملرد تگ, 2027 – 3,7 ملرد تگ, 2028 – 3,9 ملرد تگ, 2029 – 4 ملرد تگ كولەمىندە گرانتتىق قارجى­لاندىرۋدى ارتتىرماقشى.

امەريكا جاساندى ينتەللەكت ستارتاپتارىندا تابيعي ءتىل­دى وڭدەۋ, ماشينالىق وقىتۋ, كوم­پيۋ­تەرلىك كورۋ جانە ۆيزۋاليزاتسيا باعىتتارىن نەگىزگە السا, قىتاي كومپيۋتەرلىك كورۋ, ۆيزۋا­ليزاتسيا, ينتەللەكتۋالدى روبوتتەحنيكا, تابيعي ءتىلدى وڭدەۋگە باسىمدىق بەرگەن. قازىر الەمدىك نارىقتا Google, Amazon, Meta, Apple, Microsoft, IBM, NVIDEA, Open AI سياقتى اقش كومپانيالارى, سونداي-اق قىتايدىڭ Baidu, Alibaba, Tencent, Huawei, Xiaomi كومپانيالارى ءوز ونىمدەرىن بەل­سەندى تۇردە قولدانىسقا ەنگىزۋدى قولعا الىپ, اۋقىمدى زەرتتەۋ جۇمىستارىن باستادى. كانادا, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, فران­تسيا جانە گەرمانيا سياقتى باسقا ەلدەر دە جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارى بويىنشا ءوز باستامالارىمەن العا جىلجىپ, قارقىندى جۇمىس ىستەپ جاتىر.

IDC باعالاۋى بويىنشا بىل­­تىر جاساندى ينتەللەكتى جۇيە­­لەرىنە جۇمسالعان الەمدىك شىعىن 154 ملرد دوللاردى قۇراعان. بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 26,9 پايىزعا كوپ. وسى رەتتە Bloomberg Intelligence باعا­لاۋىنشا گەنە­راتيۆتى جاساندى ينتەللەكت نارىعى شامامەن 40 ملرد دوللار كولەمىنە جەتىپ وتىر. 2025 جىلعا قاراي بۇل سان 217 ملرد دوللارعا دەيىن وسەدى, ال 2032 جىلى شىعىس 1,3 ترلن دوللار بولادى دەگەن بولجام بار.

ساراپشىلاردىڭ پايىمدا­ۋىنشا, جاساندى ينتەللەكت ءورىس العان سايىن دامىعان جانە دامۋشى ەلدەر اراسىندا الشاقتىق پايدا بولادى. ويتكەنى جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىنىڭ دامۋى ينۆەستيتسيالىق كاپيتالعا, مىقتى كادرلىق الەۋەتكە, زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن دامىعان ينفراقۇرىلىمعا تىكەلەي تاۋەلدى.

مامان دايارلاۋ

مەملەكەت باسشىسى جول­داۋىندا: «جاساندى ينتەللەك­تىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن تولىق پايدالانساق, ءبىلىم ەكونوميكاسىنا تىڭ سەرپىن بەرەمىز. جەتەكشى حالىقارالىق كومپانيالارمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋ كەرەك. بىلىكتى ماماندار دايارلاۋىمىز قاجەت. كەمىندە ءۇش بەلگىلى جوعارى وقۋ ورنى جاساندى ينتەللەكت سالاسىنا قاجەتتى كادر دايارلاۋمەن جانە زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋمەن اينالىسۋى كەرەك», دەپ تاپسىرما بەرگەن ەدى. وسى مىندەتتەرگە سايكەس قىزىلورداداعى ۋنيۆەر­سيتەت بازاسىندا جاساندى ين­تەل­لەكت جانە ينفورماتيكا جو­­­عارى مەكتەبى جۇمىسىن باس­­تادى. مۇنداي مۇمكىندىك قور­­­قىت اتا ۋنيۆەرسيتەتى مەن وڭتۇس­تىك كورەياداعى سەۋل ۇلت­تىق عىلىم جانە تەحنولوگيالار ۋنيۆەرسيتەتى اراسىنداعى «حالىقارالىق ىن­تىماقتاستىق بويىنشا جە­تەكشى ۋنيۆەرسيتەتتىك جوبا» اياسىندا جۇزەگە اسىپ وتىر. بۇل – ىن­تىماقتاستىقتىڭ العاش­قى كە­زەڭى. ەكىنشى كەزەڭدە 4 قىر­كۇيەكتەن باستاپ, سەۋل ۇلت­تىق عىلىم جانە تەحنولوگيالار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالىن قۇرۋ جوسپارلانعان.

«جاساندى ينتەللەكتىنى دا­مىتۋدىڭ 2024-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا دا» سالا بويىنشا وزىق مامانداردى دايارلاۋعا جوسپار جاسالعان. سوعان سايكەس ەلىمىزدىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ماشينالىق وقىتۋ, data science, كيبەرنەتيكا, جاساندى ينتەللەكت, روبوتتەحنيكا سياق­تى ءبىلىم بەرۋ باع­دارلاماسىن ەنگىزۋ كوزدەلگەن. بۇعان قوسا ماشينالىق وقىتۋ جانە جاساندى ينتەللەكت ما­مان­دارىنىڭ قاۋىمداستىعى قۇ­رىلادى. مەكتەپتەردە دە وقۋ باع­دارلاماسىنا جاساندى ينتەللەكت مودۋلدەرى ەنگىزىلۋگە ءتيىس.

عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, ەلىمىزدە جاساندى ينتەللەكت سا­لاسىنداعى قانداي دا ءبىر زەرت­تەۋلەرمەن نەمەسە ازىرلە­مە­لەرمەن اينالىساتىن 24 جو­عارى وقۋ ورىندارى مەن عىلى­مي ورتالىق بار. سونىڭ ىشىندە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلت­­تىق ۋنيۆەرسيتەتى, ل.ن.گۋ­مي­­لەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتى, ق.ي.سات­باەۆ اتىنداعى قازاق ۇلت­تىق تەحني­كالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى, ا.ساعىنوۆ اتىنداعى قاراعاندى تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى قازاق ءتىلى كورپۋسىن ازىرلەۋ بويىن­شا جۇمىس اتقارىپ جاتىر. ال «استانا حالىقارالىق ۋنيۆەر­سيتەتى» تابيعي ءتىلدى وڭدەۋ, قازاق تىلىندەگى ءبىلىمدى سەمانتيكالىق وڭدەۋدى, ءا.بوكەيحان ۋنيۆەرسي­تەتى «Abai IT Valley» تەحنولو­گيالىق كلاستەرى جاساندى ينتەللەكت ەلەمەنتتەرى بار سايتتى ازىرلەۋدى, Nazarbayev University اقىلدى جۇيەلەر جانە جاساندى ينتەللەكت ينستيتۋتى قازاق ءتىلىن قولدانۋعا قاتىستى 4 جوبانى ىسكە اسىرۋدى قولعا العان.

بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى 4 جو­عارى وقۋ ورنى عانا, اتاپ ايت­قاندا, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ق.ي.ساتباەۆ اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, نازارباەۆ ۋنيۆەر­سيتەتى دەرەكتەردى وڭدەۋگە جانە تەرەڭ زەرتتەۋ الگوريتمدەرىن وقى­تۋعا ارنالعان ءتيىستى جابدىق­تارمەن قامتىلعان.

وندىرىستەگى ءونىم

جاساندى ينتەللەكتتىڭ قار­قىندى دامۋىنا بىرنەشە نەگىزگى فاكتور اسەر ەتتى. ءبىرىنشى, ۇلكەن دەرەكتەردىڭ جيناقتالۋى مەن جە­لىلەردىڭ دامۋى. ەكىنشى, نەي­روجەلى تەحنولوگيالارىنىڭ دا­مۋىنداعى كۇرت سەرپىلىس. ءۇشىن­شى, 2022 جىلى OpenAI كومپا­نياسىنىڭ ChatGPT-ءدى شىعارۋى.

ەلىمىز جاساندى ينتەللەكت سالاسىنا ەندى ەنە باستاعانىمەن, مۇلدەم قالىس قالعان جوقپىز. وعان دالەل – ءتۇرلى سالالاردا ىسكە اسىرىلعان جوبالار. مى­سالى, مەديتسينادا ينسۋلت بەلگىلەرىن دياگنوستيكالاۋعا كومەكتەسەتىن «Cerebra», ورتو­دونتتارعا جاقتىڭ كومپيۋ­تەرلىك توموگرافياسىن جەدەل وقۋعا جاردەمدەسەتىن, «ورتودونتيالىق تالداۋ», ەلەكتروكارديوگراممانى قاشىقتان دەكودتايتىن «Smart ECG» قۇ­­رىلعىلارى ىسكە قوسىلدى. سون­­داي-اق «Smart City» تۇجى­رىم­داماسىنداعى كولىك, ەكولوگيا, ەنەرگەتيكا, دەرەكتەردى تال­داۋ, نومىرلەردى, تۇلعالاردى تانۋ جۇي­ەسى جانە جول قوزعالىسى ەرە­­جەسىن بۇزۋشىلىقتاردى تىر­­كەيتىن TargetAI اقىلدى بەينە اناليتيكا پلاتفورماسى جۇمىس ىستەپ تۇر. ونەركاسىپ سالاسىندا جەر قويناۋىن پايدالا­نۋ­شى­لاردىڭ وندىرىستىك ۇدەرى­سىن وڭتايلاندىرۋعا ارنال­عان brains.app جاساندى ينتەللەكت ونەر­كاسىپتىك پلاتفورماسى, وقيعا­لاردى كوپ فاكتورلى تال­داۋ نەگى­زىندە گەولوگيالىق-تەحني­كا­لىق ءىس-شارالاردى ىرىكتەۋگە ارنالعان «Neuron Oil» پلاتفورماسى بار.

ايتا كەتەيىك, 2021 جىلى DSGI زەرتتەۋىندە ەلىمىز تسيفرلىق داعدىلار دەڭگەيىندە 134 ەلدىڭ رەيتينگىندە 43-ءشى ورىنعا يە بولدى. بۇل ەلدەگى قولدانىستاعى تسيفرلىق تەحنولوگيانىڭ سە­نىم­دىلىگىن, تۇراقتىلىعىن, جەدەل­دىگىن كورسەتەدى.

كەدەرگى

الەم ەلدەرى جاساندى ينتەل­لەكتىنى دامىتۋدا كوبىنە ساپالى دەرەكتەر جيىنتىعىنىڭ بولماۋى, دەرەكتەردىڭ قول جەتىمسىزدىگى, تسيفرلاندىرۋدىڭ تومەن دەڭ­گەيى, ينتەرنەت ساپاسىنىڭ ناشار بولۋى, ەلدى ينتەرنەتپەن تولىق قامتىماۋ, ەسەپتەۋ قۋا­تى­نىڭ بولماۋى سەكىلدى ماسە­لە­لەرگە تاپ بولادى. بۇل پروبلە­مالار­دىڭ ءبىرازى بىزدە دە بار. «Speedtest Global Index» دەرەگى بويىنشا ەلىمىز ءموبيلدى ينتەرنەت جىلدامدىعى بويىنشا 67-ورىندا (35,90 مبيت/س) بولسا, كەڭجولاقتى ينتەرنەت جە­­لىسى جىلدامدىعى بو­يىنشا 99-ورىندا (47,53 مبيت/س) تۇر. سون­دىقتان جاساندى ينتەل­لەكتىنى دامىتامىز دەسەك, ينتەرنەت جىل­دامدىعى جوعارى بولۋ كەرەك. تۇجىرىمدامادا «5G جەلىسى ءبىرىن­شى كەزەكتە استانا حاب وڭىر­لىك ورتالىقتارى ورنالاسقان جەرلەردە, «TechGarden-دە», جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىمدارىنىڭ جاساندى ينتەللەكت زەرتحانالارىندا قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى», دەپ كورسەتىلگەن.

سونداي-اق جاڭا ۇردىستەرگە ىلەسىپ, وزىق تەحنولوگيالاردى بىردەن مەڭگەرىپ كەتە قويماي­تىنىمىز دا جاساندى ينتەل­لەكتىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن كەدەرگى. ەلىمىزدە تەحنولوگيالىق, تسيفر­لىق ساۋاتتىلىق دەڭگەي تومەن. IT ماماندار دا جاڭا قوسىمشالار جاساعانىمەن, سۇرانىستىڭ از بولاتىنىن ايتادى. ويتكەنى كوبى ولاردىڭ قانداي ارتىقشىلىعى بار ەكەنىن, تەحنولوگيانىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن, ولاردى ءارتۇرلى سالالاردا قالاي قولدانۋعا بولاتىنىن بىلمەيدى.